Кіріспе
Тайлық Рак Тайлық партиясы (ТРТ; พรรคไทยรักไทย, , ; "Тайлар Тайларды сүйеді") – 1998 жылы құрылған тайлық саяси партия. 2001–2006 жылдар аралығында партияның негізін қалаушы, премьер-министр Таксин Шинаватра басшылығымен билікте болды. Ұзаққа соқпаған өмір сүру кезеңінде Тайлық Рак Тайлық партия қатысқан үш жалпы сайлауда жеңіске жетті. Таксин Шинаватраны әскери төңкеріс салдарынан елден кетуге мәжбүр еткеннен кейін сегіз ай өткен соң, 2007 жылдың 30 мамырында Конституциялық трибунал сайлау заңдарын бұзғаны үшін партияны таратып жіберді және 111 бұрынғы партия мүшесіне бес жылға саяси қызметке қатысуға тыйым салынды.
The Thai Rak Thai Party (TRT; พรรคไทยรักไทย, , ; "Thais Love Thais Party") was a Thai political party founded in 1998. From 2001 to 2006, it was the ruling party under its founder, Prime Minister Thaksin Shinawatra. During its brief existence, Thai Rak Thai won the three general elections it contested. Eight months after a military coup forced Thaksin to remain in exile, the party was dissolved on 30 May 2007 by the Constitutional Tribunal for violation of electoral laws, with 111 former party members banned from participating in politics for five years.
Партиялық платформа және сайлау нәтижесі
Тайлық Рак Тай партиясы 1998 жылғы 15 шілдеде телекоммуникация кәсіпкері Таксин Шинаватра және Сомкид Джатустрипитак, Танонг Бидайя, Сударат Кейурафан, Пурачай Пьюмсомбун, Таммарак Исарагура на Аютая және Проммин Лерцуридеж сияқты 22 негізгі мүшесімен тіркелді. Тайлық Рак Тай партиясы халыққа кең таралған бағдарламаға ие болды, ол 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысының нәтижесінде қарызға батқан шаруаларға, экономиканың күшті қалпына келуіне үміттендіре отырып, көмек көрсетуді мақсат етті. Партия сондай-ақ ауылдық аймақтарға және қиын жағдайдағы кәсіпорындарға да қол жеткізді. Тайлық Рак Тай партиясының саясатына ауруханаға бару үшін 30 бат төлеу жүйесі, шаруаларға қарызды тоқтату мерзімін ұзарту, барлық ауылдық округтерге 1 миллион бат көлемінде микрокредит беру және «Бір тамбон – бір өнім» жобасы кірді. Тайлық Рак Тай 2001 жылғы заң шығару сайлауында премьер-министр Чуан Лекпай басқаратын үкіметтік Демократиялық партияны үлкен артықшылықпен жеңіп шықты. Сайланған депутаттардың 40 пайызы бірінші рет сайланатын депутаттар еді. Тайлық Рак Тай Жаңа Аспап партиясымен бірігуге және Тай ұлты партиясымен коалиция құруға келісім жасады, нәтижесінде Таксин Шинаватраның коалициялық үкіметі парламенттегі 500 орынның 325-ін иеленді. Тайлық Рак Тай партиясы Таиландтағы Өкілдер палатасының жартысынан астам мүшесімен өкілдік еткен алғашқы саяси партия болды. 2005 жылғы заң шығару сайлауында партияның кандидаттары Өкілдер палатасындағы 500 орынның 376-сын жеңіп алды, бұл ең ірі оппозициялық Демократиялық партияны (96 орын) жеңіске жеткізді. Сайлаудан кейін Таиландтағы алғашқы бір партиялық үкімет сәтті құрылды. 2006 жылғы сәуірде өткен жарамсыз сайлауда TRT дауыс берудің 61,6 пайызын және 500 орынның 460-ын жеңіп алды, көптеген орындар оппозициясыз, ал қалғандары оппозициялық партиялар сайлауды бойкоттауының нәтижесінде бос қалды.
Төңкерістен кейін партия басшыларының қайда екені
2006 жылдың 19 қыркүйегінде Таиланд әскері Бангкокты басып алып, үкіметтің билігін өз қолына алды. Таксин Шинават Нью-Йоркте Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының мәжілісіне қатысып жатқан болатын. ТРТ-ның басшылығының көп бөлігі шетелде еді: Премьер-министрдің орынбасары Суракиарт Сатиратхай Таксинмен бірге Нью-Йоркте болды, Қаржы министрі Танонг Бидайя Сингапурда Әлемдік банк/ХВҚ-ның жылдық жиналысында, Сауда министрі Сомкид Джатустрипитак Париждегі Тайланд-Франция мәдени көрмесінде Сыртқы істер министрі Кантати Супхамонгхон және ханшайым Сириндхонмен бірге болды. Таиландта қалған бірнеше партия жетекшілері хунта тарапынан тұтқындалып, қамауға алынды. Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі Премьер-министрдің орынбасары Читчай Ваннасатит және Қорғаныс министрі Таммарак Исарагура на Аютая Таиландта болды және дереу тұтқындалып, қамауға алынды. Премьер-министрдің хатшысы Проммин Лерцуридеж де тұтқындалды. Табиғи ресурстар және қоршаған орта министрі Йонгут Тияпаират пен Ауыл шаруашылығы вице-министрі Ньюин Чидчопқа 21 қыркүйекке дейін хунтаға есеп беруге бұйрық берілді. Екеуі де бұйрық бойынша келіп, қамауға алынды. Чатурон Чайсанг, Пхумтам Вейчаячай, Сурананд Веджаджива, Вера Мусикапонг, партия орынбасары және Өнеркәсіп министрі Сурия Джунгрунгренгкит және бұрынғы Әлеуметтік даму және адам қауіпсіздігі министрі Ватана Муангсук сияқты бірнеше партия жетекшілері Таиландта болып, босатылды деген хабар тарады.
Партия мүшелерінің реакциясы
Таксин және партияның негізгі басшылары шетелде немесе қамауға алынғандықтан, TRT партия мүшелерінің реакциясы әлсіз және ұйымсыз болды. Таксиннің қатысуынсыз Чатурон Чайсанг партияның міндетті түрде орынбасары болды. Көптеген бұрынғы депутаттар партияның хунта тарапынан таратылатынына сенді, оның ішінде бұрынғы Кхон Каен депутаты Праджак Каевклахарн да бар. Дегенмен, Удон Танидің бұрынғы депутаты Тирачай Саенкеу, хунтадан Таксинге келесі сайлауға қатысуға рұқсат беруді сұрады, TRT жақтастарының Таксиннің саяхатқа оралуын қалағанын айтты. Сакон Нахонның бұрынғы депутаты Чалэрмчай Уланкул өзінің және басқалардың шамамен бір жылға жуық жұмыссыз қалуы мүмкін екенін, бірақ оның фракциясының "бүтін" екенін және келесі жылғы сайлауға дайындалып жатқанын мәлімдеді. «Тай Рак Тай партиясы таратылмаса, біз басқа партияға өтуге мәжбүр бола алмаймыз. Алайда, TRT-ны кім жалғастыратынын білмеймін». Көптеген партия мүшелері төңкерістен кейін партиядан шығып кеткені хабарланды. Олардың ішінде Сомсак Тепсутин және Ван Нам Йом фракциясының 100 мүшесі болды. Партияның тағы бір ықпалды мүшесі Сурия Джунгрунгренгкиттің де отставкаға кететіні әлі белгісіз. Сонтая Кунпломе де Чонбури фракциясының 20 мүшесін партиядан кетуге жетекшілік еткені хабарланды. Партияның хунта тарапынан таратылуы және оның мүшелеріне саясаттан тыйым салынуы мүмкін деген қорқыныш партиядан кетулерді күшейте түсті. 2006 жылдың 2 қазанында Таксин Шинават және оның бұрынғы орынбасары Сомкид Джатустрипитак Тай Рак Тай партиясынан кетті, бұл оның саяси күш ретіндегі өмірін аяқтауы мүмкін.
Партияның таралуы
Партияның болашағы 2006 жылдың қыркүйегінде Таксин үкіметін құлатып, әскери төңкерістен кейін күмәнді ахуалға түсті. Партия сайлау заңдарын бұзғаны үшін 2007 жылдың 30 мамырында Конституциялық Трибуналдың шешімімен таратылды. Партияның жоғары лауазымды бірнеше мүшесінің бірнеше шағын партияларды сатып алып, бұрынғы оппозициялық партиялардың негізгі округтерінде сайысқа түсуге тікелей қатысқандығы анықталды, бұл TRT партиясы мен оның серіктері үшін ең төменгі қатысу нормаларын сақтауға бағытталған шара еді. Бұрынғы премьер-министр Таксин Шинаватра мен партияның 110 мүшесіне бес жылға саяси қызметке тыйым салынды, ал 119 айыпталушының арасында тек сегізі ғана ақталды. Партияның қалған депутаттары мен мүшелері «Халық билігі» партиясын құрып қайта ұйымдасты.
Жалпы сайлау нәтижесі
Сайлау Жеңілген орын саны Жалпы дауыс саны Дауыстар үлесі Сайлау қорытындысы Сайлау жетекшісі 2001 11,634,495 39,9% 248 орын; Үкіметтік коалиция Таксин Шинават 2005 18,993,073 60,5% 127 орын; Үкіметтік партия 2006 16,246,368 59,9% 85 орын; жарамсыз деп танылды.