Кіріспе
Солтүстік-шығыс Таиланд немесе Исан (Isan/อีสาน,;; сондай-ақ Isaan, Isarn, Issarn, Issan, Esan, немесе Esarn деп те жазылады; пали тілінде isāna немесе санскрит тілінде ईशान्य īśānya "солтүстік-шығыс") – Солтүстік-шығыс Таиландтағы 20 провинциядан тұрады. Исан – Таиландтың ең үлкен аймағы, ол Хорат платосында орналасқан. Солтүстік және шығысында Меконг өзені (Лаос-Таиланд шекарасы бойымен) жатыр, оңтүстік-шығысында Камбоджамен, ал Нахон-Ратчасимадан оңтүстікке қарай Санкамфаенг тауларымен шектеседі. Батысында Пхетчабун таулары Солтүстік және Орталық Таиландтан бөліп тұрады. Исанның ауданы шамамен Германияның жартысына, Англия мен Уэльстің ауданына тең. Орманды аумақтың жалпы көлемі – Исан ауданының 15 пайызын құрайды. немесе тай-лао халқы ретінде, ал өзін-өзі лао халқы ретінде танудағы басты мәселе тай қоғамында лаолықтарға қараудың негативті тұрғысы болып табылады. Лао Исан халқы өздерінің лао этностық тегін біледі, бірақ Исан 100 жылдан астам уақыттан бері әкімшілік және бюрократиялық реформалар, білім беру саясаты және үкіметтік ақпарат құралдары арқылы қазіргі Таиланд мемлекетінің құрамына аймақ ретінде енді. Дегенмен, 2001 жылғы Таиландтың жалпы сайлауында Таксин Шинават премьер-министр болып сайланғаннан бері Лао Исанның ұлттық санасы қайта жанданды, және Лао Исан қазір Таксинге қолдау білдіретін "Қызыл көйлек қозғалысы" – Біріккен демократия және диктатураға қарсы майданның негізгі этнолингвистикалық тобы болып табылады. Аймақтан бірнеше Таиланд премьер-министрі шыққан.
Northeast Thailand or Isan (Isan/อีสาน, ; ; also written as Isaan, Isarn, Issarn, Issan, Esan, or Esarn; from Pāli isāna or Sanskrit ईशान्य īśānya "northeast") consists of 20 provinces in northeastern Thailand. Isan is Thailand's largest region, on the Khorat Plateau, bordered by the Mekong River (along the Laos–Thailand border) to the north and east, by Cambodia to the southeast and the Sankamphaeng Range south of Nakhon Ratchasima. To the west it is separated from northern and central Thailand by the Phetchabun Mountains. Isan covers , making it about half the size of Germany and roughly the size of England and Wales. The total forest area is or 15 percent of Isan's area. or as Thai Lao, with the main issue with self identification as Lao being stigma associated with the Lao identity in Thai society. The Lao Isan people are aware of their Lao ethnic origin, but Isan has been incorporated as a territory into the modern Thai state through over 100 years of administrative and bureaucratic reforms, educational policy, and government media. Despite this, since the election of Thaksin Shinawatra as prime minister in the 2001 Thai general election, the Lao Isan identity has reemerged, and the Lao Isan are now the main ethnolinguistic group involved in the pro Thaksin "Red Shirt movement" of the United Front for Democracy Against Dictatorship. Several Thai prime ministers have come from the region.
Тарих
Исанда қола дәуіріне тән маңызды бірнеше орны бар, олар жартасқа салынған суреттер, артефакттар және күріш өсірудің алғашқы дәлелдері түріндегі ежелгі өнер ескерткіштері. Бан-Чианнан табылған темір мен қола құралдары Месопотамиядағыларға қарағанда ертерек болуы мүмкін. Кейіннен аймақ Дваравати мәдениетінің, одан кейін Кхмер империясының ықпалына түсті. Соңғылары Исан өңірінде ондаған прасаттар (ғибадатханалар) салды. Ең маңыздылары – Фимай тарихи паркі мен Фаном Рунг тарихи паркі. Преа Вихер ғибадатханасы да 1962 жылы Халықаралық сот оны Камбоджаға қарастыратыны туралы шешім қабылдағанға дейін Исанның құрамында саналды. 13 ғасырда Кхмер империясы құлдырағаннан кейін Исанды Фа Нгум құрған Лао корольдігі Лан Шанг басқарды. Пост-Анкор кезеңі деп аталатын дәуірлер туралы мәліметтердің жетіспеуіне байланысты, үстірт аймақ көбінесе босаған сияқты. 19 ғасырда заманауи карталар енгізілгенге дейін, аймақ 20 ғасыр ғалымдары "мандала жүйесі" деп атаған аймаққа жатқандықтан, шекаралық сызықтардың өте аз болғаны байқалды. Осыған сәйкес, 1718 жылы Чи өзені аңғарында және Қорат үстіртінің ішкі бөлігіндегі алғашқы Лао муянгі Суваннафум ауданында (қазіргі Рой Эт провинциясы) Шампасак патшалығының королі Нокасадтың қызметіндегі бір шенеунік құрды.
Тайлық
Бұл аймақ лаос және тай эмигранттарымен көбірек мекенделді. Таиланд 17 ғасырдан бастап үстемдік құрды және 18 және 19 ғасырларда Меконгтың сол (шығыс) жағалауындағы тығыз қоныстанған халқын оң жағалауға күштеп көшірді. Бұл Лаос көтерілісінен (1826–1828) кейін одан да күшейді, оның кезінде Вьентьянның соңғы патшасы Анувонг сиамдық билікке қарсы шығып, екі жылға созылған соғыста жеңілді. Содан кейін Хорат Меконг алқабының лаос халқының күштеп көшірілуі арқылы қайтадан қоныстанды, сонымен қатар ерікті қытай көшіп келушілердің көптеп келуі байқалды. 1893 жылғы франко-сиамдық дағдарыстан кейін Франциямен жасалған келісім және 1909 жылғы ағылшын-сиамдық келісім-шарты осы алқапты Таиланд пен француз Индоқытайының Лаосы арасындағы шекаралық аймаққа айналдырды. Roi Et 20 ғасырдың басында сиамдық бақылауды күшейту және халықты мемлекетке одан әрі ассимиляциялау мақсатымен құрылды. 20 ғасырдың ортасында мемлекет «тайландыру» деп аталатын ассимиляциялық саясатты қолдады, ол Исанның этникалық тобын тай ұлттығының қазіргі заманғы түсінігіне интеграциялауға бағытталды және этникалық лаос және кхмерлер үшін этникалық белгілерді пайдалануды азайтуға тырысты, себебі олар бұл мәдениетсіз деп саналды және тай халқы арасында этникалық кемсітушілікке жол бермеу үшін. Бұл саясат тіпті «Исан» атауына да қатысты: атау пали тіліндегі IAST сөзінен шыққан, яғни «солтүстік-шығыс», ал ол өз кезегінде Шиваның солтүстік-шығыс құдайы ретіндегі көрінісі Ишананың атынан туындаған. Осылайша, атау аймақтың француз отарлаушыларының Сиамның «лаостық» және «камбоджалық» бөліктерін басып алуға тырысқандағы маңызды идеологиялық құралы болғандықтан, Лао корольдігінің жақында француз отарлаушыларының дискарсы арқылы құрылған бөлігі емес, Таиландтың солтүстік-шығысы ретіндегі айқын ерекшелігін нығайтады. Орталық үкімет аймақтық мектептерде тай алфавиті мен тілін енгізгенге дейін Исан халқы тай тіліне өте ұқсас Тай Ной әрпімен жазды. Көптеген адамдар өздерінің ана тілі ретінде лаос тілінің бір түрі – Исан тілінде сөйлейді. Оңтүстіктегі маңызды азшылықтар солтүстік кхмер тілінде сөйлейді. Куй халқы, бір кезде «Ченла» деп аталған және «көне кхмерлер» (Khmer Boran) деп белгілі болған аймақтың орталық бөлігінде шоғырланған австроазиялық халық, аймақтың тай тарихына дейінгі кезеңімен байланысты.
География
Исан шамамен Хорат платосымен шектеседі, ол солтүстік-батыс бұрышынан, теңіз деңгейінен шамамен 213 метр (700 фут) биіктікте, оңтүстік-шығысқа қарай, биіктігі шамамен 62 метр (200 фут) ғана. Солтүстік-шығыс бұрышындағы бірнеше төбелерді қоспағанда, аймақ негізінен биіктігі 90–180 метр (300–600 фут) аралығында, батыстағы Пхетчабун тауларынан Меконг өзеніне қарай еңістеніп, көлбеу жазықтардан тұрады. Плато екі жазықтан құралған: оңтүстік Хорат жазығы Мун және Чи өзендерімен суға толы, ал солтүстік Сакон Нахон жазығы Лой және Сонгхрам өзендерімен суға толы. Екі жазықты Фу Фан таулары бөліп тұрады. Топырағы көбінесе құмды, тұздың мол қоры бар. Меконг Исанның солтүстігі мен шығысында Таиланд пен Лаос арасындағы шекараның көп бөлігін құрайды, ал аймақтың оңтүстігі Камбоджамен шектеседі. Меконгтің негізгі тайлық саласы – Мун өзені, ол Нахон-Ратчасима провинциясының жанындағы Хао Яй ұлттық паркінен басталып, шығысқа қарай ағып, Убон-Ратчатани провинциясында Меконгке қосылады. Исанның тағы бір маңызды өзені – Чи, ол орталық Исан арқылы ағып, оңтүстікке бұрылып, Сисакет провинциясында Мун өзенімен қосылады. Кішірек Лой және Сонгхрам өзендері де Меконгтің салалары болып табылады, біріншісі Лой провинциясы арқылы солтүстікке, екіншісі шығысқа қарай Удон Тани, Сакон Нахон, Нахон Фаном және Нонг Хай провинциялары арқылы ағады. Орташа температура диапазоны … - … градусқа дейін. Ең жоғары температура Удон Таниде тіркелді, ал ең төменгі температура Сахон Нахон ауылшаруашылық станциясында тіркелді. Жауын-шашынның мөлшері болжауға қиын, бірақ мамырдан қазанға дейінгі жаңбырлы маусымда шоғырланады. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері кейбір аймақтарда … миллиметрден, оңтүстік-батыс Нахон-Ратчасима, Бурирам, Маха-Саракам, Кон-Кен және Чайяфум провинцияларында … миллиметрге дейін өзгереді. Жаңбырлы маусым көбінесе қысқа, бірақ күшті жаңбырлармен басталады, содан кейін күн сайын, әдетте түстен кейін немесе түнде ұзақ жаңбыр жауады, салқын маусым басталғанда кенеттен тоқтатылады. Салқын маусым қазаннан ақпанға дейін, ал ыстық маусым ақпаннан мамырға дейін, сәуір айында температураның ең жоғары шағына дейін созылады.
Ұлттық парктер
Исанда шамамен 26 ұлттық парк бар. Кон-Кен провинциясында төрт ұлттық парк бар, олардың ішінде Фу-Фа-Ман ұлттық паркі кешкі кезде құрметті жартастардан ұзындығы шамамен 10 шақырымды (6 миль) құрайтын жаппай жартастардың шығуымен ерекшеленеді. Сиам түлпілері Чайяфум провинциясындағы Саи Тонг ұлттық паркі мен Па Хин Нгам ұлттық паркінде өседі. Сакон Нахон провинциясындағы Фу Фан ұлттық паркі сегіз метрлік (26 фут) ұзындықтағы Тан Пи Парн табиғи тас көпірін қамтиды. Таиландтағы ең танымал ұлттық парктердің қатарында Нахон-Ратчасима провинциясындағы Хао-Яй ұлттық паркі және Лоэй провинциясындағы Фу-Крадуенг ұлттық паркі бар.
Биологиялық әртүрлілік
Исанда жоғары биологиялық әртүрлілік және көптеген эндемикалық түрлер кездеседі. Жабайы жануарлар мен өсімдік түрлері заңсыз пайдаланылуда. Ерекше бағалы қатты ағаш түрлері, әсіресе Сиам роза ағашы, сату үшін, көбінесе Қытай жиһаз нарығына жөнелтілуде. Бұл ағаштардың құны соншалық, Камбоджадан шекараны кесіп келген браконьерлер ауыр қаруланған, және олардың үстінен рейнджерлер де, браконьерлер де қаза тапқан. Та-Фрая сияқты ұлттық саябақтарда 2015 жылдан бері рейнджерлер Хасадин элиталық рейнджерлер отрядымен әскери үлгідегі браконьерлікке қарсы шараларға оқытылуда.
Экономика
Иссанда Таиландтың 67 миллион халқының үштен бірі тұрады, бірақ ұлттық ЖІӨ-ге он пайыз ғана үлес қосады. Аймақтық жан басына шаққандағы қосылған құн бойынша Иссан Таиландтың ең кедей аймағы болып табылады. Бангкок ең бай, одан кейін Таиландтың орталық аймағы, оңтүстік Таиланд, содан кейін солтүстік Таиланд. Бұл рет ондаған жылдар бойы өзгерген жоқ. Таиландтың жоғары орталықтандырылған қаржы жүйесі қолданыстағы жағдайды нығайтады. Бұл Бангкокқа бағытталған саясаттың мысалы – бюджеттің бөлінуі: Бангкок халқының шамамен 17 пайызы және ЖІӨ-нің 25,8 пайызын құрайды, бірақ жалпы шығыстардың шамамен 72,2 пайызын иеленеді. Иссан халқының 34 пайызы және ЖІӨ-нің 11,5 пайызын құрайды, бірақ шығыстардың тек 5,8 пайызын ғана алады. 2010 жылғы халық санауы көрсеткендей, солтүстік-шығыс аймақта тұратын 27 000-нан астам шетелдіктердің 90 пайызы сол аймақтың әйелдерімен үйленген.
Туризм
Нахон-Фаном провинциясының губернаторының сөзінше, "Солтүстік-Шығыс [Исан] аймағы 2017 жылы елдің 2,7 триллион бат көлеміндегі туризмнен түскен табысының 2,9 пайызын ғана құрады".
Білім
Білім беру мекемелерінің саны жағынан мемлекет жақсы қамтамасыз етілген, ал ірі қалаларда жеке сектор (көбінесе католик және халықаралық мектептер) оны толықтырады. Таиландтағы білім берудің ұлттық үлгісіне сәйкес, барлық ірі ауылдарда және (тамбон) орталықтарында бастауыш (элементарлық) мектептер, ал аудандық (амфоэ) қалаларында 12-сыныпқа дейін (шамамен 18 жасқа) орта (жоғары) мектептер бар. Көптеген басқа орта мектептерде тек 9-сыныпқа дейін білім беріледі, ал кейбір біріктірілген мектептер 1-сыныптан 9-сыныпқа дейін білім береді. Ауылдық мектептер әдетте үлкен қалалар мен қалалардағы мектептерге қарағанда нашар жабдықталған, ал оқыту деңгейі, әсіресе ағылшын тілі бойынша, айтарлықтай төмен. Кедей отбасылардың көптеген балалары 6-сыныптан кейін (12 жаста) мектепті тастап, шаруашылықта жұмыс істейді. Олардың кейбіреуі қызмет көрсету саласында жұмыс істеу үшін тығыз қоныстанған немесе туристік аймақтарға көшеді. Көптеген бастауыш мектептер өздерінің веб-сайттарын иеленеді және Исан аймағындағы мектеп оқушыларының көпшілігі, кем дегенде орта мектеп жасынан бастап, негізгі бағдарламаларда компьютерлік сауаттылыққа ие (2008 жылғы мәлімет бойынша). 2001 жылы аймақ бойынша 43 мемлекеттік кәсіптік және политехникалық колледж, жеке секторда бірнеше мамандандырылған оқу орталықтары, сондай-ақ Удон Тани провинциясында ауыл шаруашылығы және медбикелік колледждері болды. Университеттер Кхон-Кенде (елдегі ең ірі қалалардың бірі), Нахон-Ратчасимада, Убон-Ратчатаниде және Маха-Саракамның кішкентай провинциялық орталығында орналасқан. Бангкоктағы кейбір университеттердің Исанда шағын кампустары бар, ал Хон Каен университеті Нонг Хайдың шетінде үлкен кешенге ие. Көптеген провинцияларда мемлекеттік Раджабхат университеті бар, ол бұрын Раджабхат институттары деп аталған және мұғалімдерді даярлау колледждері ретінде құрылған.
Мәдениет
Исан мәдениеті негізінен лаостыққа жатады және көршілес Лаоспен көптеген ортақ белгілері бар. Бұл ұқсастық аймақтың тағамдарында, киім-кешегінде, ғибадатханалар сәулетінде, мерекелері мен өнерінде көрінеді. Исан тағамдары Лаос тағамдарымен ортақ элементтерге ие, ал Таиландтың орталық тағамдарынан ерекшеленеді. Ең басты айырмашылық – әр тағаммен бірге берілетін жабысқақ күріш, орталық Таиландтағы ұзын дәнды күріштен өзгеше. Лаос тағамдарына тән француз және вьетнамдық ықпал Исанда байқалмайды. Лаостың танымал тағамдары, сондай-ақ Исанның негізгі тағамдарына том мак хунг (орталық тай тілінде сом там – жасыл папайя салаты), ларб (ет салаты) және кай янг (тостаған тауық) жатады. Бұл тағамдар Таиландтың басқа аймақтарына да тарады, бірақ әдетте Исандағы тізімділікке төтеп бере алмайтын, орталық тайлық таңдауға сәйкес нұсқаларда дайындалады. Керісінше, орталық тай тағамдары Исанда танымал. Исан халқы – лао, вьетнам, кхмер, мон, чам және басқа тай тайпаларының қосындысы, әртүрлі жануарларды жейді, мысалы, кесірткелер, бақалар және шегірткелер, саранчоқтар, жібек құрттары және қоңыр құрттары сияқты қуырылған жәндіктер. Бастапқыда кедейлікке байланысты тамақ табуда шығармашылыққа мәжбүр болған иссандықтар қазір оларды деликатес немесе тағам ретінде дәмдейді. Тамақты әдетте оң қолдың саусақтарымен шарға келтірілген жабысқақ күрішпен қолмен жейді. Соуп – кез келген тағамның маңызды бөлігі, оның құрамында көкөністер, шөптер, лапша, балық кесектері, ұсатылған шошқа еті немесе олардың қоспасы болады. Оны қасық пен таяқшаны бірге пайдаланып жейді. Исанның дәстүрлі киімі – саронг. Әйелдер саронгтерінің жиегінде көбінесе кестеленген жиек болады, ал ерлердікі – клеткалы үлгіде. Ерлер пакама киеді, ол белдік, ақша және құжаттарға арналған белдік, күннен қорғау үшін бас киім, гамак немесе жүзу костюмі ретінде қолданылатын әмбебап мата. Исан – тай жібегін өндірудің маңызды орталығы. Сауда соғыстан кейінгі жылдары үлкен даму алды, Джим Томпсон батыс елдерінде тай жібегін танымал етті. Исан жібегінің ең танымал түрлерінің бірі – мют ми, ол жіпке геометриялық өрнектер салу үшін боялады. Буддистік ғибадатхана (ват) – көптеген ауылдардың басты ерекшелігі. Бұл ғибадатханалар діни рәсімдер үшін ғана емес, сонымен қатар мерекелер, әсіресе мор лам, және жиналыс залдары ретінде де қолданылады. Олар көбінесе лаостық стильде салынған, бірақ Таиландтың орталық ғибадатханаларына қарағанда әшекейлеуі аз, ал Лаостың орталық бөлігіндегі лаостық стильдегі ғибадатханаларға ұқсас. Лаостық стильдегі Будда бейнелері де кең таралған. Исан халқы көптеген дәстүрлі мерекелерді тойлайды, мысалы, Бун Бунгфаи зымыран фестивалі. Бұл құнарлылық рәсімі буддизмге дейінгі дәуірден бастау алады және Исан мен Лаостың көптеген жерлерінде тойланады. Исанның басқа да мерекелері: Шам фестивалі, ол Убонда және басқа жерлерде шілдеде вассаның басталуын белгілейді; Кон Каендегі Жібек фестивалі, ол жергілікті қолөнерді насихаттайды; Суриндегі Филдер жиыны; Нонг Хайдың бангфаи фаянак немесе Нага от шары. Исанның негізгі халықтық музыкасы – мор лам. Ол көптеген аймақтық нұсқаларда, сондай-ақ заманауи формаларда бар. 1970 жылдардың соңынан бастап Бангкоктегі көшіп-қонушы жұмысшылардың қатысуымен аймақтан тыс жерлерде кеңінен танылды. Көптеген мор лам әншілері орталық тайлық лук тхун музыкасын да орындайды және гибридтік лук тхунг иссан түрін жасады. Халық музыкасының тағы бір түрі – кантрум, ол оңтүстіктегі кхмерлер арасында танымал. Мор ламға ерекше назар аудару керек, өйткені оның фестивальдік өндірісі, Исанда өте кең таралған, басқа аймақтарға экспортталмаған. Жергілікті тұрғындар мор лам туралы айтқанда (екінші буынға баса назар аударғанда мор'рам деп айтылады), көбінесе олардың паи ду моррам ("мор'рамды көруге барыңыз") деп айтқанын естиміз. Олар бұл аймақтағы кешкі ойын-сауықтың ең көп таралған түрін айтады. Көптеген ауылдарда жұма немесе сенбі күндері кешке мор ламдар өткізіледі. Әдетте рок фестиваліне арналған сахна ғибадатхана аумағында немесе спорт алаңында салынады. Мыңдаған адам жердегі кілемдерге отырып, ойын-сауық көреді. Дәстүрлі музыка мен әндерге түрлі-түсті хореография сүйемелдейді, оны 50-ге жуық әйел бишілер (соның ішінде кейбір катоэйлер) орындайды. Фантастикалық костюмдер бағдарлама бойы бірнеше рет ауыстырылады, ал ауысулар көбінесе әдепсіз әзілдермен, комедиялық көріністермен және жергілікті шенеуніктердің сөздерімен байланыстырылады. Мор лам фестивалі – отбасылық шара және айналасы тағам мен сусын сату орындарымен қоршалған. Исан тілінде жазбадағы халықтық әдебиеттің дәстүрі болмаса да, 20 ғасырдың соңында аймақ бірнеше көрнекті жазушыларды өндірді, мысалы, Кхамсинг Сринавк (тай тілінде жазады) және Пира Судхам (ағылшын тілінде жазады). Исан муай тай боксшыларын өндірумен танымал. Сисакет, Бурирам және Сурин боксшыларының көптегені этникалық суай (куй), лао немесе кхмер тайпаларынан шыққан. Исанның ең танымал спортшысы – теннисші Парадорн Сричапан, оның отбасы Кон Каеннен шыққан. Неке және махаббат Исанда, әсіресе ауылдық жерлерде, қатаң дәстүрді сақтайды, және көптеген жас әйелдер 20 жасқа толғанға дейін үйленеді. Көптеген қыздар, заң талабына қарамастан, кедейліктен құтылу үшін 14 жасында үйленеді, өйткені неке күйеуінен әйелінің отбасына төленетін қалың малмен байланысты. Қалың мал әдетте 40 000 баттан кем болмайды, ал әйелдің және/немесе оның отбасының мәртебесіне қарай 300 000 баттан асуы мүмкін. Дәстүрдің ықпалына қарамастан, 2013 жылы ЮНИСЕФ мәліметтері бойынша, Исандағы әр 1000 туған баланың 191,5-і 15-19 жас аралығындағы жасөсперіндерге тиесілі болды. Бұл Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) 2018 жылғы жаһандық орташа көрсеткішінен (44 туысқа 1000) төрт есе жоғары. 2019 жылдың қыркүйегінде Әлеуметтік даму және адам қауіпсіздігі министрлігі 2026 жылға қарай елі бойынша жоспарланбаған жасөсперімдердің жүктілігін 1000 туған балаға 25 туысқа дейін төмендету мақсатын қойды. Исан әйелдері күйеуімен кездеспейінше жігіттермен қарым-қатынас жасамайды, және дәстүр бойынша оның никесі жариялануы керек. Кіші некеге тұруға дайын қыздар әдетте болашақ күйеуімен бірге әйел дос, бауыр немесе қарындасының қадағалауымен болады. Той әдетте әйелдің үйінде өтеді және әдетте бір немесе бірнеше монахтар немесе құрметті ауыл ақсақалдары, бұрын монах болған адамдар басқарып береді. Жастар көбінесе қалалық әкімшілікте некелерін тіркеді, егер олар 17 жастан асқан болса. Исанда кең таралған дәстүрлі әлеуметтік құрылым – кеңейтілген отбасы жүйесі, жас үйленген жұбайлар көбінесе туыстарымен бірге тұрады немесе отбасылық жерде үй салады. Бірақ көптеген әйелдер көп ұзамай үйленбей қалуы да сирек емес. Дәстүр бойынша, ең кішкентай немесе жалғыз қыз ата-анасын күтіп қалу үшін үйде тұруы керек. Ол екі ата-анасы қайтыс болғанға дейін ғана үйлене алады. Сондай-ақ, әйелдің мәртебесі жоғарылауы керек деген дәстүр бар. Егер әйел ауылдық жерде фермер немесе бизнесмен, мұғалім немесе ұқсас мамандықпен айналысса, оған көшуге дайын күйеу табу оңай болмайды. Бұқалар, тіпті қала шеттерінде де, таң және кешкі аспанға дейін далаға жүріп-қайтады. Қазіргі уақытта жерді өңдеу үшін сирек қолданылса да, олар маңызды мәртебе символы болып саналады. 2010 жылғы бір бұқаның бағасы шамамен 20 000 бат (2010: 620 АҚШ доллары) құрады. Орталық Таиландтан мәдени айырмашылық, аймақтың кедейлігі және адамдардың әдетте қара терілі болуы Исан халқына қатысты тайлық қытайлардың айқын кемсітушілігіне әкелді. Исан халқының көптегені қазір қалаларда емес, далада жұмыс істейді, бірақ олар құрылысшылар, дүкен сатушылары және тук-тук такси жүргізушілері сияқты төмен мәртебелі жұмыстарды атқарады, және кемсітуші көзқарас тайлық қытайлардың арасында сақталған. Дегенмен, мен...
Дін
Таиландтың қалған бөлігіндегідей, халықтың көп бөлігі теравада буддистілері, бірақ бұл анимизм элементтерімен үйлеседі. Ірі қалаларда христиан шіркеулері бар. Көптеген маңызды аудандарда шағын христиан шіркеуі немесе капелласы бар, көбінесе рим-католик, сондай-ақ ауылдық жерлерде де кездеседі. Әлемдік атаққа ие буддалық монах Ажан Чах Исан аймағында дүниеге келген.
Байланыс
Дәстүр бойынша Бангкок үкіметі мен Исан провинциясының алыс бекеттері арасындағы хабарламалар "пони экспресс" арқылы немесе жылдам қайықпен жеткізілді. Патша Чулалонгкорн (1868–1910) билігі тұсында Ішкі істер министрлігі Бангкок пен Нонг Хай арасындағы хабарламалардың 12 күн, Бангкок пен Убон-Ратчатани арасындағы 12 күн, ал Бангкок пен Луанг-Прабанг арасындағы хабарламалардың барып-келуіне 17 күн (бару) және 13 күн (келу) уақыт белгілейтін кесте сақталды.