Кіріспе

Құс түрлері Нелл Зинк романы Қабырғаға жабысатын құс (Tichodroma muraria) – Оңтүстік Еуропадан Орталық Қытайға дейінгі Палеарктиканың жоғары тауларында таралған кішкентай сайрақ. Бұл Tichodroma туысының және Tichodromidae тұқымдасының қазіргі кездегі жалғыз өкілі.

Таксономия және жүйелеу

Орнитологтар арасында қабырғаға шапшаң құстың таксономиялық жіктемеде қай топқа жататыны туралы пікірталас бар. Бастапқыда Линней оны ағашқа жорғалаушылармен бірге Certhiidae тұқымдастығына жатқызған. Клементс 2007 және басқа ғалымдар қабырғаға шапшаң құстың монотиптік Tichodromadidae тұқымдастығына жататынын айтса, Дикинсон 2003 сияқты басқа мамандар оны жаңғақтар тұқымдастығының (Sittidae) монотиптік Tichodromadinae кіші тұқымдастығына жатқызады. Қай жағдайда болса да, ол жаңғақтарға өте жақын. 2016 жылғы Certhioidea суперавтобасының филогенетикалық зерттеуі оның Sittidae-мен туыс екенін көрсетеді. Қазба қалдықтары бойынша қабырғаға шапшаң құстың кем дегенде бір түрі белгілі – Tichodroma capeki (Венгрия, Польгардидің соңғы миоцені). Tichodroma туысының атауы ежелгі грек тіліндегі "теихос" – "қабырға" және "дромос" – "жүгіруші" сөздерінен шыққан. Ал "muraria" деген сөз ортағасырлық латын тілінде "қабырғаға қатысты" деген мағынаны білдіреді, бұл латын тіліндегі "murus" – "қабырға" сөзінен алынған. Сондай-ақ, қабырғаға шапшаң құс қызыл қанатты қабырғаға шапшаң деп те аталады.

Сипаттама

Қабырғаға шапқан құс - ұзын денелі құс, оның салмағы көк сұр түсті, ал ұшқыш және құйрық қауырсындары қараңғырақ. Бірақ оның ең керемет әрі ерекше белгісі – қызыл қанаттары. Қанаттары бүктелгенде көбінесе жасырынып, бұл жарқын түс жасырын қауырсынның көп бөлігін, сондай-ақ бірінші және екінші қауырсындардың негізгі жартысын жабады. T. m. nepalensis түршесі атаулы түрден сәл қараңғырақ.

Әндіктер

Еркек және әйел дауылғаздылар көбінесе үнсіз болғанымен, ән айтады, әйелдері қыс айларында тамақ іздейтін аумақтарын қорғағанда ғана ән салады. Ол өте көп жерде қоныс жасайды, бірақ қыс мезгілінде төменгі биіктіктерге көшеді, онда ғимараттарда және карьерлерде кездеседі. Францияда Бретань және Нормандиядағы соборлар мен виадуктарда тұрақты түрде және қайталап қыстайды. Құстар Англия мен Нидерландыға дейін қыстап ұшып келген, олардың бірі 1989-1991 жылдары Амстердамдағы Vrije Universiteit университетінде екі жыл қатарынан қыстады. Бұл түр Гималайдың көп бөлігінде, Үндістан, Непал, Бутан және Тибеттің кейбір аймақтарында, сондай-ақ Бангладеште қысқы қонақ ретінде кездеседі.

Мінез-құлық және экология

Бұл түр өте жақын болуы мүмкін, бірақ тау беткейінде оны көру көбінесе күрт қиын. Көбейту және көбейтуден тыс маусымдарда сенімді болып көрінетін болса, ал көшіп бара жатқан құстар әсіресе жақын, олар байқалып жатқанын сезгенде де жасырынады, тіпті ұзақ бақылау кезінде ұяға айналып барады және ұяға кіруге кедергі келтіреді. Тауқарғалары аумақтық болып келеді және жаз бойы жұптары көбейту аумағын белсенді қорғайды. Қыс айларында тауқарға жалғыз өмір сүреді, аталықтары мен аналықтары жеке қоректену аумақтарын қорғайды. Бұл қоректену аумақтарының мөлшерін анықтау қиын, бірақ олар бір үлкен карьер немесе тау массивінен тұруы мүмкін; немесе, керісінше, бірнеше кішкентай карьерлер мен тау беткейлерінен құралуы мүмкін. Тауқарғалары ұйықтау орындарынан қоректену аумақтарына шамалы қашықтыққа саяхаттауы мүмкін. Олар бірнеше жыл қатарынан қысқы қоректену аумақтарына адалдық танытқаны да дәлелденді. Кейде ол жартас қабырғасынан ұшып өтетін жәндіктерді қысқа шабуылдармен қуады. Тамақтанатын құстар тік жар бетімен қысқа ұшып, жылдам секіріп, көбінесе қанаттарын жартылай жайып қозғалады.