Кіріспе

Неміс тарихшысы (1760-1842) Арнольд Герман Людвиг Херен (25 қазан 1760, Арберген – 6 наурыз 1842, Геттинген) – неміс тарихшысы. Ол Геттинген тарих мектебінің мүшесі болған.

Өмірбаян

Херен 1760 жылы 25 қазанда Бремен қаласының жанындағы Арбергенде дүниеге келді, ол жерде әкесі дін қызметкері болған шағын ауылда өсті. Өмірінің алғашқы 15 жылын Арбергенде өткізіп, жеке білім алды. 1776 жылдың басында әкесі Бремен соборында дін қызметкері болып тағайындалғаннан кейін, ол сондағы собор мектебінде оқыды. 1779 жылы күзде (Микельмас) әкесінің теология ғылымын оқуына қолдауымен Геттинген университетіне түсті. Геттингенде оқуын бастаған соң, Херен сол кездегі көптеген жас жігіттер сияқты теологияны мамандық ретінде таңдамады. (Дегенмен, бұл діннен безгендігін білдірмейді; Херен өмір бойы діни сенімге жақын болды.) Кристиан Готлоб Хейне оны филологиямен таныстырды, ал Людвиг Тимофей Шпиттлер тарихты зерттеуге баулыды. Көп ойланғаннан кейін, Херен өзінің басты қабілеті тарихи зерттеуде екеніне Шпиттлерді көндірді. Бұл оның жас өміріндегі шешуші сәт болды. Хейненің қолдауымен Херен академиялық мансапқа ұмтылуға шешім қабылдады. 1784 жылы философия докторы ғылымын қорғап, бірден Геттингенде приват-доцент немесе адъюнкт-профессор болып оқыту құқығына ие болды. Шынайы мамандығы басқа жерде екенін бірден түсінгенмен, алғашқы ғылыми еңбегі филология саласында болды. 1785 жылы риторик Менандрдың «De encomiis» еңбегін жариялады және Иоганн Стобейдің «Eclogae physicae et ethicae» еңбегінің сындық басылымын ұсынды. Осы жұмыстармен қатар, денсаулығын жақсарту ниетімен 1785 жылдың шілдесінде Италияға, Парижге және Нидерландыға сапар шекті. Римде жеті ай болды. Жағымды мінезінің арқасында ол бірден сол жерде өзін жайлы сезінді. Кету алдында, реформаланған дін қызметкерінің ұлы болған ол, католик шіркеуінің бірнеше кардиналдарының қамқорлығына ие болды. Содан кейін Парижде екі ай өткізді. Шамамен екі жылдан кейін Геттингенге оралды. Ханновердегі ықпалы зор болған Хейненің қолдауымен, сондай-ақ оның күйеуі болатын (1796) адамның арқасында, 1787 жылдың маусымында университет профессоры болып тағайындалды. Геттингенде Иоганн Кристоф Гаттер, Август Людвиг фон Шлёзер және Шпиттлер сияқты белгілі ғалымдар тарихшы ретінде әлі де белсенді болды. Алғаш рет лекция оқыған Херен сабақтарын тарих және филологияның арасындағы орталыққа шектеуге тырысты, бір жағынан тартыншақтығынан, екінші жағынан туа біткен шешімсіздігінен. Осылайша ол көп жыл бойы өзі кейіннен атаққа ие болатын пәнге тікелей қатысудан аулақ болды. Осы кезеңде досы Томас Кристиан Тайхсенмен бірге «Ежелгі әдебиет және өнер кітапханасын» құрды, бірақ ол көп ұзамай жабылды. Сонымен қатар, ол бірнеше жыл бұрын дайындаған Иоганн Стобейдің «Эклогтар» басылымын жариялауға кірісті. Бірінші бөлігі 1792 жылы Пасхада жарық көрді. Басылым тоғыз жылдан кейін төртінші бөлігімен аяқталды. Бірінші бөлімге берілген баға жігерлендірмеді; Томас Гейсфорд пен Август Майнеке еңбектері аяқталған басылымның орнын басты. Филологиялық жұмыстарға ерекше бейім еместігін түсінген Херен енді тарихи ғылымды өзінің таңдаған саласы ретінде белсенді түрде зерттеуге кірісті. Сыртқы жағдайлар да әсер етті. 1794 жылы ол философия профессоры болып тағайындалды, бірақ әлі ешқандай нақты мамандыққа ие болған жоқ. Бірақ бұл кезде Гаттер мен Шлёзердің жасы ұлғайған көрінеді. Шпиттлер 1797 жылы Геттингеннен толықтай кетіп қалды. Сондықтан, бұл кезде ол жоғары білімді ғалымдармен тең дәрежеде тұрғанын айта алмайтын болса да, біртіндеп Херенге тарихшы ретінде орын берілді. 1801 жылы тарих профессоры атағын алды. Херен 1790 жылдан бері ежелгі тарих бойынша лекция оқып келді. Оның жаңа жағдайы көп ұзамай классикалық антикалық тарихшы ретінде талантын танытты, ол интеллектуалды жетістікке де, үлкен ғылыми беделге де қол жеткізді. Оның ертедегі лекцияларынан «Ежелгі әлемдегі саясат, сауда және коммерция» атты маңызды еңбегі өсті, ол көптеген басылымдардан өтті, Херен оның пайда болуын жалғастыра отырып, негізгі түзетулер енгізді. Алғашқы басылым жарық көргеннен кейін Херен өзінің танымал екенін сезінді. ХХ ғасырдың неміс ғылымының тарихында Херен кішігірім тұлғаға айналған күнде де, оның есімі осы еңбекпен байланысты болып келеді. Оның сәттілігінің бір бөлігі - Хереннің тақырып таңдауының арқасында болды. Осы уақытқа дейін тарихшылар елемеген сауда-саттық енді тек қана жалғастырылмай, сонымен қатар, Хереннің еңбегінде мұқият зерттеудің тақырыбы болды. Кейбіреулер Хереннің Бремендегі өскен жері мен бала кезіндегі сауда қаласының естеліктері оның осы бағытты таңдауына себеп болды деп санайды. Бірақ «Ежелгі әлемдегі саясат, сауда және коммерция» еңбегіне күшті жақсы қабылдануын түсіндіру үшін Хереннің жазу шеберлігін, өткір тарихи сезімін және мұндай тақырыпта жұмыс жасамаса, жалықтыратын сынды көзқарасын да ескеру керек. Германиядан тыс жерлерде Хереннің еңбегі бірден мақтауға ие болды. Ол көп ұзамай бірнеше шетел тілдеріне аударылды. Бұл қабылдаудың Херенге әсері ұзақ болды, ол өзінің жазылмаған өмірбаяндық жазбаларында «саяси-коммерциялық» тарихтың маңыздылығына ерекше назар аударатындығын көрсетті. Геттинген профессоры ретінде Херен осы тақыпқа ғана шектелмеді. Ол оқытушы ретінде зор беделге ие болды. Жазушы ретінде ол тарихи қызығушылықтарының кең ауқымымен танылды. Кейінірек ұмытылғанымен, «Ежелгі өркениеттер тарихы» (Геттинген, 1799) және «Еуропалық мемлекеттер мен олардың колониялары тарихы» (Геттинген, 1809) оның бұрынғы еңбектерінің табысын қайталады, көптеген басылымдардан өтті. Орта ғасыр тарихына шынайы қызығушылық танытпаса да, ол сол салаға да қадам жасады. «Оқуды жаңартудан бері классикалық әдебиет тарихы» (Геттинген, 1792–1802, 2 томдық) оның замандастары тарапынан сәтсіздікке ұшырады. Екінші жағынан, оның «Крестовый походтар туралы зерттеулер», оның досы Шарль де Виллер француз тіліне «Essai sur l'influence des croisades» («Крестовый походтардың әсері туралы эссе») деп аударған, 1806 жылы Франция институтының сыйлығына ие болды. Херен заманауи саясатқа қызығушылық танытпады және кейіннен Германиядағы 1848 жылғы дағдарысқа қарай Германия саясаты дамыған кезде, ол ежелгіліктерді зерттеуге тығырыққа түскені үшін өз елінде сынға ұшырады. Бұл саяси қатысудан бас тарту, Франц Ксавер фон Вегеле бір буыннан кейін «Allegemeinen Deutschen Biographie» еңбегінде жазғандай, «оның бір кезде жарқыраған жұлдызының тез сөнуіне» себеп болды. Дегенмен, Херен қартайған шағында да өзінің қабілетін жоғалтпады. Ол университет лекцияларының ауқымын демография және география саласындағы жаңа зерттеулерді қамтуға кеңейтті. Иоганн Готфрид Айххорн 1827 жылы қайтыс болғаннан кейін «Göttische Gelehrte Anzeigen» журналының редакторы болды. Ол Геттингендегі «Societät der Wissenschaften» қоғамына әртүрлі ежелгі тарихшылар мен географиялар қолданған дереккөздер туралы зерттеу материалдарын сақтады, бұл оның студенттерінің, әсіресе Георг Генрих Перцтің, басқа тарихи кезеңдерде ұқсас зерттеулер жүргізуіне ықпал етті. Дегенмен, ол өзінің беделінің өсіп келе жатқан буын мүшелерімен басылып қалғанын көретін болады, оның әріптесі...