Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс дінтанушысы және Киелі кітапты зерттеуші Вильгельм Мартин Лебрехт де Ветте (12 қаңтар 1780 – 16 маусым 1849) – неміс дінтанушысы және Киелі кітапты зерттеуші.
German theologian and biblical scholar
Wilhelm Martin Leberecht de Wette (12 January 1780 – 16 June 1849) was a German theologian and biblical scholar.
Өмірі және білімі
Вильгельм Мартин Лебрехт де Ветте 1780 жылдың 12 қаңтарында Тюрингиядағы Улла қаласында (қазіргі Нохра муниципалитетінің құрамында) дүниеге келді, онда оның әкесі пастор болып қызмет еткен. Бала кезінде ол жақын орналасқан Веймар қаласындағы гимназияға оқуға жіберілді. Мұнда ол мектепте жиі емтихан қабылдаған Иоганн Готфрид фон Хердердің ықпалына ілесті. 1799 жылы де Ветте теологияны оқу үшін Йена университетіне түсті, оның басты ұстаздары Дж. Дж. Грисбах және Х. Е. Г. Паулюс болды. 1804 жылдың қыркүйегінде диссертациясын қорғаған кезде ол Йенада Якоб Фридрих Фрис және Карл Давид Ильгенмен тұрақты байланыста болды, олар оны Иоганн Северин Ватермен таныстырды, оның еңбектерін ол жоғары бағалады және кейбір аспектілерін тәуелсіз түрде қайталады. Докторлық диссертациясын аяқтағаннан кейін Йенада приват-доцент болып жұмыс істеді. 1807 жылы де Ветте Гейдельбергте теология профессоры болды, онда ол Якоб Фридрих Фрис (1773–1843) ықпалына түсті, оның жұмысқа орналасуына көмектесті (сондай-ақ Паулюсқа да). 1810 жылы ол жаңа құрылған Берлиндегі Фридрих Вильгельм университетіндегі ұқсас кафедраға ауыстырылды, онда ол Фридрих Шлейермахермен достық қарым-қатынас орнатты. Алайда, 1819 жылы ол Август Фридрих Фердинанд фон Котцебуенің қанына қан жұқтырған Карл Людвиг Сандтың анасына көңіл айту хаты жазғаны үшін Берлиннен қуылды. Университет сенаты ұсынған оның пайдасына жасалған петиция сәтсіз аяқталды, және жарлық оны кафедрадан ғана емес, Пруссия патшалығынан да қуу туралы шешім қабылдады. Де Ветте Веймарға зейнеткерлікке шықты, онда ол Мартин Лютердің шығармаларын дайындаумен және «Теодор немесе Күмәнданушының қасиеттіленуі» (1822) романын жазумен айналысты, онда ол евангелистік пастордың тәрбиесін сипаттайды. Ол уағыздау ісіне кірісіп, халық арасында үлкен танымаллыққа ие болды. 1822 жылы ол төрт жыл бұрын қайта ұйымдастырылған Базель университетінің теология кафедрасын қабылдады. Оның тағайындалуына православиелік партия қарсы болғанымен, Де Ветте университетке де, жалпы халыққа да зор ықпал етті. Ол азаматтыққа қабылданды және университет ректоры болды, ол теологиялық факультеттегі күшінің қалпына келуіне үлкен үлес қосты.
Wilhelm Martin Leberecht de Wette was born 12 January 1780 in Ulla (now part of the municipality of Nohra), Thuringia, where his father was a pastor. As a boy, he was sent to the gymnasium at the nearby city of Weimar. Here he was much influenced by Johann Gottfried von Herder, who frequently examined at the school. In 1799, de Wette entered the University of Jena to study theology, his principal teachers being J. J. Griesbach and H. E. G. Paulus. By the time he submitted his dissertation in September 1804, he was in regular contact at Jena with Jakob Friedrich Fries and Karl David Ilgen, who perhaps led him to his contact with Johann Severin Vater, a scholar whose work he both admired and, in some respects, duplicated independently. He became a Privatdozent at Jena after completing his doctorate degree. In 1807, de Wette became a professor of theology at Heidelberg, where he came under the influence of Jakob Friedrich Fries (1773–1843), whose hiring he helped arrange (as well as that of Paulus). In 1810, was transferred to a similar chair in the newly founded Friedrich Wilhelm University in Berlin, where he became friendly with Friedrich Schleiermacher. He was, however, dismissed from Berlin in 1819 on account of his having written a letter of consolation to the mother of Karl Ludwig Sand, the murderer of August Friedrich Ferdinand von Kotzebue. A petition in his favour presented by the senate of the university was unsuccessful, and a decree was issued not only depriving him of the chair, but also banishing him from the Prussian kingdom. De Wette retired to Weimar, where he occupied his leisure in the preparation of his edition of Martin Luther and in writing the romance Theodor oder die Weihe des Zweiflers (1822), in which he describes the education of an evangelical pastor. He began preaching, at which he proved to be very popular. In 1822, he accepted the chair of theology in the University of Basel, which had been reorganized four years before. Though his appointment had been strongly opposed by the orthodox party, De Wette soon won for himself great influence both in the university and among the people generally. He was admitted a citizen and became rector of the university, which owed to him much of its recovered strength, particularly in the theological faculty.
Неке және отбасы
Де Ветт үш рет үйленді, бірінші Эберхардин Бойемен, содан кейін Генриеттамен, туған тегі Фриш, Шарль Бектың анасы, Бектің әйелі, ал үшінші рет 1833 жылы Берн пасторы Абрахам Рудольф фон Майдың жесірі Софи, туған тегі Стрекейзенмен.
De Wette married three times, first with Eberhardine Boye, then Henriette, née Frisch, widowed Beck, the mother of Charles Beck, and the third time in 1833 Sophie, née Streckeisen, widow of the Berne pastor Abraham Rudolf von May.
Зерттеулер
1805 жылы докторлық диссертациясында де Ветте діни қызметкер Хелкия ғибадатханада тапқан "заң кітабының" 2 Патшалар кітабының 22-тарауында сипатталған Есімдер кітабы екенін ұсынды. Бұл ұсынысты Юлиус Веллхаузен "Бес кітаптың тарихи сынға алуын ашқан маңызды қадам" деп сипаттады, ол Қосымша гипотезаға жол ашты. Бірақ ол теологияның басқа салаларына да құнды үлес қосты. Оның үстіне, ол поэзияға қабілетті болды және "Die Entsagung" (1823, Берлин) атты үш актілі драма жазды. Ол өнерге қызығушылық танытып, шіркеу музыкасы мен сәулет өнерін зерттеді. Киелі кітапты сынға алғандықтан, ол кейде деструктивті мектепке жатқызылады, бірақ Отто Пфлайдеррдің ("Теологияның дамуы") айтуынша, ол "шіркеудің діни сенімдерінің сөзбе-сөз құқықтығына қатысты рационалистердей еркін ұстанымда болды, бірақ рационалистер жасамаған діни сезімдерге лайықты баға беруге тырысты және тарихқа көбірек еркін қарап, шіркеудің қазіргі өмірінің өткенмен байланысын сақтауға ұмтылды". Оның еңбектері экзегетикалық шеберлік, айқын қорыту күші және әділдікпен ерекшеленеді. Осылайша, олардың құндылығы сынның жетістіктеріне тәуелді емес.
In his 1805 doctoral dissertation, de Wette proposed that the "book of law" discovered in the temple by the priest Hilkiah as described in 2 Kings 22 was the Book of Deuteronomy. The suggestion has been described by Julius Wellhausen as "the epoch making opener of the historical criticism of the Pentateuch" which prepared the way for the Supplementary hypothesis. But he also made valuable contributions to other branches of theology. He had, moreover, considerable poetic faculty, and wrote a drama in three acts, entitled Die Entsagung (Berlin, 1823). He had an intelligent interest in art, and studied ecclesiastical music and architecture. As a Biblical critic he is sometimes classed with the destructive school, but, as Otto Pfleiderer says (Development of Theology), he "occupied as free a position as the Rationalists with regard to the literal authority of the creeds of the church, but that he sought to give their due value to the religious feelings, which the Rationalists had not done, and, with a more unfettered mind towards history, to maintain the connection of the present life of the church with the past." His works are marked by exegetical skill, unusual power of condensation and uniform fairness. Accordingly, they possess value that is little affected by the progress of criticism.
Өлім
Де Ветт 1849 жылдың 16 маусымында Базельде қайтыс болды.