Лаос қаласы Луангпрабангтың бұрынғы атауы – Муанг Суа

Кіріспе

Луанг Прабангтың бұрынғы атауы, Лаос

Муанг Суа () – 698 жылы тай-лао әскербасы Кхун Ло басып алғаннан кейін Луанг Прабангтың аталған есімі. Ол Нанжао патшасы басқа істермен айналысқан сәтте пайдалы мүмкіндікті қолға алды. Кхун Лоға қаланы оның әкесі Кхун Бором сыйлаған, ол лао халқының әлем жаратылуы туралы аңызымен байланысты, ортақ мифологияны Шан және аймақтың басқа да халықтарымен бөліседі. Кхун Ло бір ғасырға жуық тәуелсіз Муанг Суа мемлекетін басқарған он бес әулеттің негізін қалады.

Тарих

Муанг Суа, қазіргі уақытта Луанг Прабанг деп аталады, 698 жылы лаосың ханзадасы Кун Ло басып алғаннан кейін, қала лаосың расының аңыздағы ата-бабасы Кун Боромға сыйланды. VIII ғасырдың екінші жартысында Нанжао Меконг өзені аңғарындағы княздіктердің ісіне жиі араласты, нәтижесінде 709 жылы Муанг Суа басып алынды. Нанжао ханзадалары немесе әкімшілері тай иелерінің аристократиясын ығыстырды. Басып алудың нақты мерзімі белгісіз, бірақ бұл Индраварман I (877–889 жылдары билік еткен) тұсында кхмер империясының солтүстікке қарай кеңеюінен бұрын аяқталған болуы мүмкін. Осы кезеңде кхмерлер Вьентьянға жақын жердегі Ксейфонгта бекініс салған, ал Чампа Лаостың оңтүстігінде қайтадан кеңейіп, 1070 жылға дейін Меконг жағалауында өзінің беделін сақтап тұрды. Ксейфонгтың жергілікті билеушісі Чантафанит солтүстікке, Муанг Суаға көшіп, Нанжао әкімшілері кеткеннен кейін бейбіт түрде билеуші ретінде қабылданды. Чантафанит пен оның ұлы ұзақ билік етті, осы кезеңде қала тай тілінде Xieng Dong Xieng Thong деп аталды. Соңында, династия бірнеше княздіктердің арасындағы қақтығыстарға араласты. Кун Чуанг, мүмкін, Камму (басқаша жазылуы – Хаму және Хму) тайпасынан шыққан соғысшыл билеуші, соғыстардың нәтижесінде өзінің аумағын кеңейтті және шамамен 1128–1169 жылдары билік құрды. Кун Чуангтың отбасы 7-ғасырдағы лаостың әкімшілік жүйесін қайта орнатты. Муанг Суа кейіннен Шри-Саттанак патшалығы болды, бұл атау Меконг өзенінің арнасын қазған делінетін нага (аңызды жылан немесе су драконы) туралы аңызбен байланысты. Осы кезде Тхеравада буддизмі Махаяна буддизміне сіңірілді. Муанг Суа 1185–1191 жылдары VII Джаяварман тұсында кхмер билігінің қысқа мерзімді кезеңін бастан өткерді. 1180 жылы Сипсонг Панна кхмерлерден тәуелсіздігін қайта алды, ал 1238 жылы кхмерлердің Сухотайдағы ішкі көтерілісі кхмер иелерін қуды. Жақындағы тарихи зерттеулер 1253 жылы Далиді жойған және бұл аймақты өз империясының провинциясы етіп, Юньнань деп атаған моңғолдардың ортаңғы Меконг аңғарындағы саяси ықпалы бір ғасырдың көп бөлігінде шешуші болғанын көрсетті. 1271 жылы Панья Ланг, панья (билеуші) атағын алған жаңа династияның негізін қалаушы, толық тәуелсіз Муанг Суаға билік жүргізе бастады. 1286 жылы Панья Лангтың ұлы Панья Хамфонг, моңғолдардың қолдауымен төңкеріске қатысып, әкесін жер аударды. 1316 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Панья Хамфонг таққа отырды. Сухотайдағы жаңа тай әулетінің ертедегі билеушісі Рам Хамхаенг өзін моңғол мүдделерінің өкілі етіп көрсетті және 1282–1284 жылдары орталық Лаоста кхмерлер мен чам билігінің қалдықтарын жойды. Рамкхамхенг Муанг Суа мен солтүстік-шығыстағы таулы аймақтардың адалдығын алды. 1286–1297 жылдары Панья Хамфонгтың лейтенанттары Рамкамхенг пен моңғолдар үшін әрекет етіп, кең аумақтарды бағындырды. 1297–1301 жылдары моңғолдардың басшылығымен лаостың әскерлері Дай Вьетке шабуыл жасады, бірақ вьетнамдықтар оларды кері қайтарды. Муанг Суа әскерлері 1292–1297 жылдары Муанг Фуанды жаулап алды. 1308 жылы Панья Хамфонг Муанг Фуанның билеушісін тұтқынға алды, ал 1312 жылы бұл княздік Муанг Суаның вассалы болды. Моңғолдардың билігі Муанг Суада танымал емес еді. Жаңа династия мүшелері арасындағы моңғолдардың істеріне араласуына байланысты ішкі қақтығыстар отбасылық дау-жанжалдарға әкелді. Панья Хамфонг өзінің ұлы Фа Фи Фаны жер аударды және тақты кіші немересі Фа Нгиеоға қалдыруды жоспарлады. Фа Нгиео түрлі төңкерістерге және төңкеріске қатысты, 1330 жылы екі ұлын моңғолдардан қорғану үшін моңғолдықтардан тыс буддалық монастырға жіберді. 1335 жылы ағайындыларды ұрлап алып, Ангкорға әкетіп, оларды король Джаяварман IX-қа тапсырды, оның патшалығы 1285 жылдан бері моңғол билігін мойындады. Кіші інісі Фа Нгум патшаның бір қызына үйленіп, 1349 жылы Ангкордан 10 мыңдық әскермен жолға шықты. Алты жыл бойы Анкордың солтүстігіндегі аумақтарды жаулап алғаннан кейін, моңғолдармен байланыс қайта жаңғырды. Фа Нгум жаулап алынған княздіктерді провинцияларға бөлді және Муанг Суаны әкесі мен ағасынан қайтарып алды. 1354 жылдың маусымында Фа Нгум өзінің жеңісі болған Вьентьян қаласында Лан Шанның патшасы болып жарияланды. Лан Шан Қытай шекарасынан Самборға дейін, Меконг өзенінің Хонг аралындағы сарқырамасынан төмен және Вьетнам шекарасынан Хорат платосының батыс жартасына дейін созылды.

Muang Sua, nowadays known as Luang Prabang, was named in 698 following its conquest, by the Lao prince Khun Lo, who awarded the town to his father Khun Borom, the legendary progenitor of the Lao race. In the second half of the eighth century, Nanzhao intervened frequently in the affairs of the principalities of the middle Mekong Valley, resulting in the occupation of Muang Sua in 709. Nanzhao princes or administrators replaced the aristocracy of Tai overlords. Dates of the occupation are not known, but it probably ended well before the northward expansion of the Khmer Empire under Indravarman I (reigned 877–889) and extended as far as the territories of Sipsong Panna on the upper Mekong. In the meantime, the Khmers founded an outpost at Xayfong near Vientiane, and Champa expanded again in southern Laos, maintaining its presence on the banks of the Mekong until 1070. Chanthaphanit, the local ruler of Xayfong, moved north to Muang Sua and was accepted peacefully as ruler after the departure of the Nanzhao administrators. Chanthaphanit and his son had long reigns, during which the town became known by the Tai name Xieng Dong Xieng Thong. The dynasty eventually became involved in the squabbles of a number of principalities. Khun Chuang, a warlike ruler who may have been a Kammu (alternate spellings include Khamu and Khmu) tribesman, extended his territory as a result of the warring of these principalities and probably ruled from 1128 to 1169. The family of Khun Chuang reinstituted the Lao administrative system of the 7th century. Muang Sua next became the Kingdom of Sri Sattanak, a name connected with the legend of the naga (mythical snake or water dragon) who was said to have dug the Mekong riverbed. At this time, Theravada Buddhism was subsumed by Mahayana Buddhism. Muang Sua experienced a brief period of Khmer suzerainty under Jayavarman VII from 1185 to 1191. By 1180 the Sipsong Panna had regained their independence from the Khmers, however, and in 1238 an internal uprising in the Khmer outpost of Sukhothai expelled the Khmer overlords. Recent historical research has shown that the Mongols, who destroyed Dali in 1253 and made the area a province of their empire—naming it Yunnan—exercised a decisive political influence in the middle Mekong Valley for the better part of a century. In 1271 Panya Lang, founder of a new dynasty headed by rulers bearing the title panya (lord), began his rule over a fully sovereign Muang Sua. In 1286 Panya Lang's son, Panya Khamphong, was involved in a coup d'état that was probably instigated by the Mongols and that exiled his father. Upon his father's death in 1316, Panya Khamphong assumed his throne. Ram Khamhaeng, an early ruler of the new Thai dynasty in Sukhothai, made himself the agent of Mongol interests, and in 1282 84 eliminated the vestiges of Khmer and Cham power in central Laos. Ramkhamhaeng obtained the allegiance of Muang Sua and the mountainous country to the northeast. Between 1286 and 1297, Panya Khamphong's lieutenants, acting for Ramkhamhaeng and the Mongols, pacified vast territories. From 1297 to 1301, Lao troops under Mongol command invaded Dai Viet but were repulsed by the Vietnamese. Troops from Muang Sua conquered Muang Phuan in 1292–97. In 1308 Panya Khamphong seized the ruler of Muang Phuan, and by 1312 this principality was a vassal state of Muang Sua. Mongol overlordship was unpopular in Muang Sua. Internal conflicts among members of the new dynasty over Mongol intervention in their affairs resulted in continuing family upheavals. Panya Khamphong exiled his son Fa Phi Fa and most likely intended to leave the throne to his younger grandson, Fa Ngieo. Fa Ngieo, involved in various coups and coup attempts, in 1330 sent his two sons to a Buddhist monastery outside the Mongol realm for safety. The brothers were kidnapped in 1335 and taken to Angkor, where they were entrusted to King Jayavarman IX, whose kingdom had acknowledged Mongol suzerainty since 1285. The younger brother, Fa Ngum, married one of the king's daughters and in 1349 set out from Angkor at the head of a 10,000 man army. His conquest of the territories to the north of Angkor over the next six years reopened Mongol communications with that place, which had been cut off. Fa Ngum organized the conquered principalities into provinces, and reclaimed Muang Sua from his father and elder brother. Fa Ngum was crowned king of Lan Xang at Vientiane, the site of one of his victories, in June 1354. Lan Xang extended from the border of China to Sambor below the Mekong rapids at Khong Island and from the Vietnamese border to the western escarpment of the Khorat Plateau.