Кіріспе

Даниялық-неміс мемлекет қайраткері және тарихшы (1776–1831)

Бартольд Георг Нибур (27 тамыз 1776 – 2 қаңтар 1831) – Даниялық-неміс мемлекет қайраткері, банкир және тарихшы, Германияның ежелгі Рим тарихы бойынша жетекші ғалымы және қазіргі ғылыми тарихнаманың негізін салушылардың бірі. 1810 жылға қарай Нибур Берлин университетінің студенттерінде Рим экономикасы мен үкіметін талдау арқылы неміс патриотизмін оятуды бастады. Нибур Романтизм дәуірінің көшбасшысы және Йена шайқасындағы жеңілістен кейін пайда болған неміс ұлттық рухының символы болды. Алайда, ол өзінің зиялық көзқарастарында, филологиялық талдау қолдануында және тарихтағы жалпы және ерекше құбылыстарға назар аударуында Ағарту дәуірінің классикалық рухымен тығыз байланысты болды.

Білім

Нибур Копенгагенде дүниеге келді, ол сол қалада тұратын белгілі неміс географы Карстен Нибурдың ұлы еді. Оның алғашқы білімін әкесі берді. 1794 жылға қарай дарынды жас Нибур бірнеше тілді оқып, классикалық білімді жақсы меңгерген ғалымға айналды. Сол жылы ол Киль университетіне түсіп, заң және философияны оқыды. Сол жерде ол профессорлардың бірінің жесір күйеу баласының әйелі, өзінен алты жас үлкен Мадам Хенслермен маңызды достық қарым-қатынас орнатты. Ол сондай-ақ оның қарындасы Амели Беренспен танысып, кейіннен оған үйленді. 1796 жылы ол Кильден Данияның қаржы министрі граф Шиммельманның жеке хатшысы болып жұмыс істеу үшін кетті, бірақ 1798 жылы бұл қызметтен бас тартып, Ұлыбританияға сапар шекті, Эдинбургте бір жыл бойы ауыл шаруашылығы мен физиканы оқыды. Ұлыбританияда болған уақытында ол: "Англиядағы алғашқы тұрағым маған Рим тарихының маңызды түйінін берді. Ежелгі заманғы мемлекеттерді түсіну үшін азаматтық өмірді жеке бақылау арқылы білу қажет. Мен Англияны көрмегенімде Рим тарихындағы көптеген нәрсені түсінбеуші едім" деді.

Пруссияға

1806 жылы қыркүйекте ол Даниядағы қызметін тастап, Пруссиядағы ұқсас қызметке өтті. Ол банк ісіндегі өте жоғары кәсіби шеберлігін Англия мен Шотландиядағы өмірінің нәтижесі деп есептеді.

Академиялық және дипломатиялық мансап

Ол дәрістерін Рим тарихынан бастады, бұл оның маңызды еңбегі "Рёмише История"ның негізін қалады. Лекцияларына негізделген екі томдық алғашқы басылымы 1811–1812 жылдары жарық көрді, бірақ сол кездегі саяси оқиғалардың қызу қызығушылығына байланысты көп назар аудартпады. 1813 жылы Нибурдың назары тарихтан Неміс халқының Наполеонға қарсы көтерілісіне ауды; ол Ландверге қосылып, тұрақты армияға қабылдануға тырысты, бірақ сәтті болмады. Ол қысқа мерзімге патриоттық журналдың редакторы болды, "Пруссия корреспонденті" журналында жұмыс істеді, одақтас монархтардың штабына қосылды, Баутцен шайқасын көрді және кейіннен бірнеше маңызды келіссөздерге қатысты. 1815 жылы ол әкесі мен әйелінен айырылды. Содан кейін ол (1816) Римдегі елші қызметін қабылдады. Римге аттанған алдында ол әйелінің қызымен үйленді. Римде тұрған кезінде Нибур Цицерон мен Ливийдің фрагменттерін тауып жариялады, Кардинал Майға Цицеронның "De re publica" еңбегін шығаруға көмектесті және Кристиан Чарльз Йозиас Бунсен мен Эрнст Захария Платнердің ежелгі Римнің топографиясы туралы "Beschreibung Roms" ("Рим қаласының сипаттамасы") атты маңызды еңбегінің жоспарын жасауға қатысты. Сонымен қатар, Италиядан оралған жолда Санкт-Галл аббаттығындағы палимпсесттен V ғасырдың римдік ақыны Флавий Меробаудтың фрагменттерін оқып шығарды. Министр ретінде ол 1821 жылы "De salute animarum" бұйрығы арқылы Пруссия мен Рим папасы арасындағы келісімге қол жеткізді. 1823 жылы ол Римдегі лауазымынан кетіп, Бонн қаласына қоныстанды, онда өмірінің соңына дейін, Берлинде мемлекеттік кеңесші ретінде болған бірнеше сапардан басқа, тұрды. Ол мұнда өзінің "Рим тарихының" алғашқы екі томын қайта жазып, қайта басылымдады (1827–1828), үшінші томды жазды, баяндаманы Бірінші Пуникалық соғыстың аяқталуына дейін жеткізді, ол 1831 жылы жазылған фрагменттің көмегімен оның қайтыс болғаннан кейін (1832) Йоханнес Класен редакциялады. Ол сондай-ақ Август Беккердің Византия тарихшыларының жинағын ("Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae") шығаруға көмектесті және ежелгі тарих, этнография, география және Француз революциясы туралы дәрістер оқыды. 1830 жылдың ақпан айында оның үйі өртеніп кетті, бірақ кітаптары мен қолжазбаларының көп бөлігі сақталды. Сол жылы шілдеде Франциядағы революция оған ауыр соққы болды және ол Еуропаның болашағы туралы ең жағымсыз болжамдар жасады. Нибур 54 жасында Бонн қаласында қайтыс болды.

Бағалау және пікір

Нибурдың «Рим тарихы» ерекше тақырыбын зерттеуде жаңа дәуір ашқаны және тарихты түсінуге зор ықпал еткені үшін маңызды тарихтардың қатарына жатады. Леонхард Шмиц 1861 жылы Моммсеннің «Тарихының» ағылшын тіліндегі басылымына жазған алғы сөзінде: «Нибурдың зерттеулерінен алынған негізгі нәтижелер, мысалы, Римнің ежелгі халқына қатысты көзқарастары, плебстің пайда болуы, патрициандар мен плебейлер арасындағы қарым-қатынас, агер публикус-тың нақты мәні және тағы да көптеген қызықты мәселелер оның барлық ізбасарлары тарапынан мойындалды» деп жазды. «Британ энциклопедиясы» (1911) былай деді: «Басқа да болжамды жаңалықтар, мысалы, ерте Рим тарихының одан да ертерек жырлардан жасалғаны туралы пікір, толығымен сәтті болған жоқ. Бірақ Нибурдың барлық нақты қорытындылары жоққа шығарылған жағдайда да, Римнің ежелгі тарихын ғылыми көзқараспен қарастырған алғашқы адам ретінде оның құқығы бұзылмайды, ал тарихи зерттеулерге енгізген жаңа принциптері маңыздылығын жоғалтпайды. Ол, толыққанды түсіндірмегенмен, қазіргі заманғы тарихи сынның тиімді құралы – миф теориясын ұсынды. Ол сенімсіз дәстүрлердің орнын толтыру үшін логикалық қорытындылар жасады және бастапқы жазбалардың болмауына қарамастан тарих жазу мүмкін екенін көрсетті. Патрициандар мен плебейлер арасындағы дау-дамайдың нәсілдік ерекшеліктерден туындағаны туралы теориясы арқылы ол этнологиялық айырмашылықтардың үлкен маңыздылығына назар салды және осы айырмашылықтардың қазіргі тарих факторлары ретінде қайта қарастырылуына үлес қосты. Бәлкім, ең бастысы – оның ежелгі Рим тарихы туралы түсінігі заңдар мен әдет-ғұрыптарды көлеңкелі заң шығарушылардан гөрі маңыздырақ еткендіктен, ол білмей тұрып, тарихты институттарға, тенденцияларға және әлеуметтік ерекшеліктерге баса назар аударатын, жеке тұлғаларды екінші орынға қоятын түсінікпен танымал ету арқылы тарихқа әсер етті». Нибурдың еңбектеріне қатысты қазіргі заманғы көзқарастар оның кейбір гипотезаларының қиялдағыдай болғанын және қорытындыларының қате болғанын мойындайды. Дегенмен, ол ежелгі әдеби дереккөздерді, әсіресе олардың поэтикалық және мифологиялық безендірулерін сын тұрғысынан және күдікпен қарастыруға конструктивті, ғылыми көзқарас енгізді. Оның кейбір теорияларына ғылыми расизмнің ықпалы зерттелді.

Шығармалары

Нибурдың "Рим тарихының" бірінші басылымын Ф. А. Уолтер ағылшын тіліне аударған (1827), бірақ одан кейін Джулиус Хэре мен Конноп Тирлволлдің екінші басылымынан жасалған аудармасымен алмастырылды, оны Уильям Смит пен Леонхард Шмиц аяқтады (соңғы басылымы, 1847–1851). Ол "Грекия батырларының тарихы" ("Griechische Heroengeschichte", 1842; 11-ші басылымы 1896) атты еңбегін ұлы Маркус үшін жазды; "Революция заманының тарихы" ("Geschichte des Zeitalters der Revolution", 1845); "Кішігірім тарихи және филологиялық жазбалар" ("Kleine historische und philologische Schriften", 1828–43). Оның "Ежелгі тарих бойынша лекциялары" ағылшын тіліндегі аудармасында кеңінен танымал.

Негізгі дереккөздер

Нибур, Бартольд Георг және басқалар. Бартольд Георг Нибурдың өмірі мен хаттары. Харпер және ағайындылары, 1854. онлайн.
Нибур, Бартольд Георг және Майер Айлер. Нибурдың Рим тарихы бойынша лекциялары. 3-том. Шато мен Виндус, 1875. Твисс, Траверс және Бартольд Георг Нибур. Нибурдың Рим тарихының қысқаша мазмұны. 3-том, 1837. онлайн.