Кіріспе

Муаң Пхуан (Лао тілінде: ເມືອງພວນ) немесе Сиенг Кхуан (Лао тілінде: ຊຽງຂວາງ), сонымен қатар тарихи түрде вьетнамдықтарда Трань Нинх (chữ Hán: 鎮寧; мағынасы – "бейбітшілікті сақтау") деп белгілі болған, Сянгхуан жазығындағы тарихи княздық. Бұл княздық қазіргі Лаос елінің Сянгхуан провинциясының аумағын құрайды.

Өмірбаян

Сиан Хуан платосы жартылай шөлейтті, бірақ маңызды темір кен ресурстарына ие және қола дәуірінен бері қоныстанған (Тостағандар жазығы – ЮНЕСКО-ның маңызды археологиялық ескерткіші). Аймақ Вьетнам мен жағалауға қатынау үшін Анаммит Кордильерасының маңызды өткелдерін баурап тұрғандықтан, сауда үшін маңызды аймақ болып табылады.

Тарих

Тай-фуандар немесе фуандар – тай-лао этносы, 13 ғасырда қазіргі Лаос аймағына көшіп келген. Аңыз бойынша, Пхуан халқына Муанг Пхуан қала-мемлекетін құрған Кхун Боромның екінші ұлы Чет Чуонг басшылық еткен. 14 ғасырдың ортасында Муанг Фуан король Фа Нгумның басшылығымен Лан Шан патшалығына қосылды. Мандала үлгісі бойынша қалалар немесе тіпті патшалықтар аймақтық билікке байланысты көршілерімен салықтық қатынастарға түседі; мұндай қатынастар жергілікті автономияны сақтауға мүмкіндік берді. Бірнеше билікке бір уақытта салық төлеу де кездесетін. 1434 жылы Муанг Фуан Дай Вьетпен салықтық қатынас орнатты. Бірақ 1478 жылы Дай Вьет Муанг Фуанды префектура ретінде қосып алуға тырысты, бұл Лан Шан мен Дай Вьет арасындағы соғысқа себеп болды. Дай Вьет әскері осы қақтығыс кезінде шегінді, ал Муанг Фуан Лан Шанға тәуелді аймақ ретінде қайта оралды. Бірақ бейбітшілік ұзаққа созылмады, 1531 жылы Муанг Фуан Фотсисарат патшаға қарсы көтеріліс жасады, ол екі жылдан кейін оны басып таңбалады. 16-17 ғасырларда Муанг Фуан Лан Шанның құрамында болды. 16 ғасырда буддалық өнер мен сәулет гүлденді. Елордада ерекше Сиенгхуан стиліндегі ғибадатханалар көптеп салынды, олар қарапайым төмен шатырларымен және іргетасындағы ерекше «белдеуімен» ерекшеленді. 1930 жылы Ле Буланже оны «кең орлармен және төбелердегі бекіністермен қоршалған үлкен және әдемі қала» деп сипаттады. Алпыс екі пагода мен ступалардың байлығы, олардың қабырғаларындағы қазыналар астанаға кеңінен танымал болды және қорқыныш тудырды. 1707 жылы Лан Шан Вьентьян және Луангпрабанг патшалықтарына бөлінген кезде Муанг Фуан Луангпрабанг патшалығымен салықтық қатынас орнатты. 1720 жылдарға қарай Муанг Фуан Луангпрабанг патшалығын бирмалықтар мен сиамдықтарға қарсы соғыстарда қолдады. Чао Кам Сатта басшылығымен Муанг Фуан Вьентьян корольдігінің Тахек губернаторына қарсы соғысқа қатысты. 1751 жылы Чао Онг Ло Вьентьян корольдігіне тікелей шабуыл жасады, бірақ жеңіліске ұшырады және Хоу Пханға (қазіргі Сам Неуа) шегініп, жаңа әскер құра бастады. Вьентьян корольдігі Чао Онг Лоның інісі Онг Бунды Муанг Фуанның аймақтық губернаторы етіп тағайындады. Муанг Фуан әскерлері азамат соғысында ағайындылардың арасында бөлінді, нәтижесінде Чао Онг Ло жеңіске жетті. Бірақ соғыс аймақты соншалықты әлсіретті, келесі 37 жыл бойы Муанг Фуан Вьентьянға тәуелді болды. 1779 жылы Вьентьян корольдігін генерал Таксин бастаған сиамдықтар басып алды. Муанг Фуан Вьентьянның еншісі ретінде сиамдық вассал мемлекетіне айналды, бірақ Дай Вьетпен салықтық қатынастарды сақтап қалды. Сиам 18 ғасырда бирмалықтармен соғыс салдарынан және 1767 жылы Аюттаяның қирауынан қатты құлдырады. Муанг Фуанның жерлері мен халқына бақылауды күшейту үшін сиамдықтар Пхуан халқының көп бөлігін өздерінің қатаң бақылауындағы аймақтарға қоныстандыру науқанын бастады. Чао Онг Лоның ұлы Чао Сомфо Муанг Фуанның ғибадатханаларын және қорғанысын қалпына келтіруге кірісті. Кейбір мәліметтер бойынша, оның сарайы Вьентьян патшасының сарайымен теңестірілді. 1789 немесе 1790 жылы Вьентьян патшасы Нантасен көтеріліс болуы мүмкін деп ойлады және Муанг Фуанды басып алу үшін әскер жіберді. Чао Сомфо Хуафанға қашып кетті, ал король Нантасен солтүстікке қарай жорықтап, 1792 жылы Луангпрабангты басып алды. 1793 жылы Чао Сомфо король Нантасеннің қолына түсіп, Вьентьянда тұтқынға алынды. Муанг Фуан Дай Вьетке көмек сұрады, ал 6000 фуандық және вьетнамдық әскер Сиенгхуанг аймағына өтіп, Вьентьянға қарай бет алды. Король Нантасен кеңірек қақтығыс тудыруды қаламағандықтан, Муанг Фуан Чхао Сомфоны босату үшін Вьентьян және Дай Вьет патшалықтарына бірдей салық төлеу туралы келісімге келді. Чхао Сомфо Муанг Фуанға оралып, жаңа құрылыс науқанын бастады. 1800 жылы Вьентьян королі Интавонг Муанг Фуанда билік күшейеді деп қорқып, ағасы Чао Анувонгты Чао Сомфоны басып алуға жіберді. Чао Сомфо 1803 жылы Вьентьянда тұтқын болып қайтыс болды. 1803 жылы Чао Сомфоның немере інісі Чао Ной Муанг Фуанды басқарды. Ол өзінің сарайын және әскерін күшейту үшін салықты көтерген авторитарлық билеуші болды. 1814 жылы ол Хму көтерілісін күшпен басып таңбалады. 1823 жылы ол туған ағасынан тәуелсіздікке ұмтылып баққандықтан айыпталып, 1814 жылғы әрекеттеріне жауап беру үшін Вьентьянға шақырылды. Король Интавонг Чао Нойды үш жылға түрмеге қамады. Ағасы Вьентьян королі Анувонгтың қайтысынан кейін Чао Нойға Муанг Фуанға оралуға рұхсат берді, ол Дай Вьет императоры Мин Мангтан тәуелділік орнатуға тырысты. Анувонгтың сиамдықтарға қарсы көтеріліс жоспарының бөлігі болғаны әлі де даулы, бірақ Анувонг Сиамға қарсы күреске барлық лаостың жерлерін біріктіруге тырысқаны белгілі. 1826–1828 жылдарғы лаостың көтерілісі сәтсіз аяқталды, ал Чао Ной қашқан король Анувонгты сиамдықтарға тапсырды. Анувонг Дай Вьетке де тәуелді болғандықтан, император Мин Манг 1831 жылы Чао Нойды шақырып, кеңессіз әрекет еткені үшін өлім жазасын берді. 1832 жылы Дай Вьет Муанг Фуанды қосып алды және аймақты «Бейбітшілікті сақтау» деген мағына беретін Тран Нинь деп атады, сондай-ақ халыққа вьетнамдық салық жүйесін, мәдениетін және киім-кешегін таңды. Тай халқын қорғау сылтауымен 1000 саяхатшыдан тұратын сиамдық гарнизон басып кіріп, вьетнамдық шенеуніктерді өлтірді. Содан кейін тайлықтар халықтың бірнеше мыңдарын Муанг Фуаннан көшіріп, өздерінің қатаң бақылауындағы аймақтарға орналастырды. Бірнеше жүз адам Муанг Фуанға қайта оралуға тырысты, бірақ вьетнамдықтар оларды ұстап алып, өз-өзіне қол жұмсады. Ауру мен қатал күтім сиамдықтармен бірге қалған отбасылардың көптеген мүшелерінің өліміне әкелді, нәтижесінде Бангкок маңына шамамен мың адам қоныстандырылды. 1831 жылдың соңында Сиам мен Вьетнам Камбоджаны бақылау үшін бірнеше соғыстар жүргізді (1831–1834 жылдарғы сиамдық-вьетнамдық соғыс және 1841–1845 жылдарғы сиамдық-вьетнамдық соғыс), Сиенгхуанг аймағына вьетнамдық әскерлер көптеп орналасты. Осы кезеңде Чао По (Чао Нойдың ұлы) Муанг Фуанға оралуға рұхсат алды. 1850 жылдары Сиам вьетнамдықтарға қарсы көтеріліс ұйымдастырды, нәтижесінде Муанг Фуан сиамдықтардың билігіне көшті. 1840 жылдардың басынан бастап қытайлықтар Оңтүстік Қытайдағы төбелік халықтарға бақылауды күшейтуге және салық жүйесін енгізуге тырысты. Хмонг және Мео сияқты Лао Сунг халқы Сиенгхуангтың таулы аймақтарына көшіп келді. Бұл алғашқы көші-қон салыстырмалы түрде бейбіт болды, себебі халықтар Лао Тхунг немесе Лао Лоум егіншілікпен айналыспаған төбелік аймақтарда өздерінің қауымдастықтарын сақтауға ұмтылды. 1860 жылдарға қарай Қытайдағы сәтсіз Тайпин көтерілісі көптеген жаңа қашқынды тудырды, сондай-ақ туларының дизайнымен (қызыл, сары, қара және жолақты) анықталатын қарақшылардың тобын құрды. Бұл топтар Солтүстік Лаос және Сиенгхуанг аймақтарында тонау, өртеу және соғыс жүргізді. Муанг Фуанның астанасы Хоу немесе Хо пираттарының соғысқан топтарымен бірнеше рет тоналып, қиратылды. Жағдайдың тұрақсыздығына байланысты сиамдықтар аймақта Хо соғыстары деп аталатын бірнеше әскери науқандар жүргізді. Сиамдықтар тәртіпті қалпына келтіре алмады және 1875–1876 жылдары халықты мәжбүрлеп көшіруге мүмкіндік алды. Бұл депортациялар 1876 жылы британдық бақылаушымен тіркелді. Хо тудырған тұрақсыздық Тонкин және Аннам аумақтарын қамтыды, олар 1880 жылдары француздықтардың иелігінде болды. Француздар сиамдықтардың аумаққа бақылауының әлсіз екенін білді. 1889 жылы Огюст Пави Луангпрабанг королі Манта Тураттың император Мин Мангтан тәуелділік сұраған хаттарын жариялады...