Кіріспе

Георг Генрих фон Гертц, Шлиц бароны (1668 – 19 ақпан 1719), шведтік қызметтегі дипломат, Хольштайнде туған және Йенада білім алған.

Ерте өмір

Фулда қаласындағы ескі және белгілі неміс дворяндық отбасында дүниеге келген. Ол Филипп Фридрих фон Шлиц генерал фон Гертцтің (1641 – 1695) бірінші әйелі Джулиана фон Миннигеродеден (1652 – 1687) туған төрт ұлының ағасы болды. Әкесінің екінші әйелі София Филиппина фон Ильтенге (1669 – 1732) үйленуінен тағы үш жартылай бауыры мен қарындасы болды.

Мансап

Ол Голштейн-Готторп қызметіне кірді, ал герцогиня Хедвиг Софияның қайтысынан кейін, Швеция королі Карл XII-нің әпкесі, оның ұлы герцог Карл Фредерик кәмілетке толмаған кезеңінде зор ықпалға ие болды. Оның бұрынғы саясаты Дания есебінен Голштейн-Готторпты нығайтуға бағытталған еді. Осы мақсатта Карл XII Альтранштадт қаласында болғанда (1706–1707), корольдің назарын Голштейн мәселесіне аударуға тырысты, ал алты жыл өткен соң, швед командирі Магнус Стенбок Эльбадан өткесімен, Гертц Даниямен ашық түрде қарым-қатынасты үзгені жоқ, оған көмектесуге барынша тырысты, тіпті Тоннинг бекінісін шведтерге беруге дейін барды. Гертц содан кейін Данияны оқшаулау немесе тіпті одақтастардың күштерін оған қарсы қайыру мақсатында Ресей, Пруссия және Саксониямен келіссөздер жүргізу арқылы Швецияға қарсы үлкен одақты күлдіруге тырысты, бұл Дания мен патша арасындағы шиеленіске байланысты мүмкін емес емес еді. Алайда, бұл жоспар Карл XII өзінің қалған неміс иеліктерін Стеттинды Пруссияға беру арқылы сақтап қалудан бас тартқандықтан сәтсіз аяқталды. Герцог Карл Фредерикке шведтік тәжді иелендірудің тағы бір жоспары да нәтижесіз болды. Гертц алдымен Голштейн герцогы мен Ресейдің tsarevna Аннасының некесін ұсынды, және осы мақсатта Санкт-Петербургте келіссөздер басталды. Гертц 1713 жылы Тоннинг қамалында Стенбоктың капитуляциялау шарты бойынша келіссөздер жүргізуге де белсенді қатысты.

Карл XII

1714 жылы Карл XII Түркиядан Стрэлсундқа келген кезде Гертц оған бірінші болып барып, оның қатысуымен бас министр немесе шведтер атағандай "үлкен везир" болды. Ол батыл және айлакер сатрап еді, оның швед патшасына деген толық адалдығы швед халқының ауыр хал-ахуалына ешқандай назар бөлмеді. Гертц өзінің ерекше батылдығымен көзге түсіп, Карлдың ерлік қасиеттеріне ғашы болғандай көрінді және мүмкін болса, оны қиындықтардан құтқаруға бел буды. Оның осылай зор ықпалға ие болуының себебі, Карлдың кеңесшілерінің ішінде Швецияның әлі де әлсіремегенін немесе, десе де, белсенді дипломатияны қолдауға жететін күш қоры бар екеніне сенген, немесе сенгендей болған жалғыз адам осы Гертц болды – дәл осы Карлдың пікірі де осы еді.

Швецияның өкілетті өкілі

Алайда Гертцтің жағдайы өте ерекше болды. Сырттай қарағанда, ол Карл сарайындағы Холштейн министрі ғана еді, бірақ шындығында Швециядағы барлық істерді басқарды, тек швед азаматы емес – қаржы министрі, шетелдік державаларға толық өкілетті, барлық мәселелермен айналысатын адам және тек корольге ғана жауапты болды, тіпті оған ең бір жалғыз нұсқау да берілмеген еді. Ол сол заманға сай адам еді және оның әдістері революциялық сипатта болды. Оның негізгі қаржылық қадамы – жақсырақ уақытта қайта өтеуге арналған мыс тиындарды шығару арқылы валютаны девальвациялау болды; бірақ Карл XII осы ақшаның Гертцтің күшіне жетпейтіндей көп мөлшерін нарыққа жібергені үшін кінәлі емес. 1718 жылдың соңына қарай Гертцтің жүйесі енді көпке созылмайтындай сезілді, ал шведтердің оған деген жек көрушілігі соншалықты күшті және кең таралған болды, олар оны Карл XII-нің зұлымдығы үшін де, оның өзінің қиындықтары үшін де кінәлады. Дегенмен, Гертц Швецияның көптеген жауымен соғыс басталмас бұрын бейбіт келісімге келуге үміттенді, содан кейін жаңа одақтар арқылы Швецияны үлкен держава дәрежесіне қайтаруды жоспарлады.

Төмендеу

Көп жағдайда Гертц өзінің "жүйесін" іске асыру барысында Меттернихке немесе Талейранға лайық дипломатиялық шеберлік танытты делінеді. Ол ең бастысы Ресеймен бейбітшілік орнатуға ұмтылды және Аланд конгресінде салыстырмалы түрде тиімді шарттарға қол жеткізді, бірақ оларды өзінің жалтақ оптимизмімен көзге түсетін билеушісі қабылдаудан бас тартты. Сонымен қатар, Гертц кардинал Альберонимен және Англиядағы вигтермен келіссөздер жүргізді, алайда оның барлық амалдары Карл XII-нің күрт қазасымен сәтсіз аяқталды. Швеция халқының барлық ашу-ызасы бірден Гертцке қаратылды. Оған заңгерлік көмек көрсетуге немесе жазу құралдарын пайдалануға рұқсат берілмей, арнайы комиссия алдында сот өтті, нәтижесінде бас кесу жазасына кесілді және дереу орындалды. Кейбір тарихшылар Гертцтің "өзін естімеген зұлымдыққа құрал ретінде пайдаланғаны үшін" жазаға лайық деп есептесе де, басқалары оның өлімін сот арқылы жасалған адам өлтіру деп санайды, ал кейбір тарихшылар оны саяси шейіт деп қарастырады.

Жеке өмір

1705 жылы ол Кристина Магдалена фон Ревентлоу (1682 – 1713), Кай фон Ранцаудың жесірі (1650 – 1704), Детлев фон Ревентлоу Редц (1654 – 1701) пен оның әйелі Доротея фон Ахелефельдт (1648 – 1720) қызымен үйленді. Олардың екі қызы болды:
Георгина фон Шлиц, фон Гертц тегімен (1708 – 1787) ⚭ Иоганн Фридрих фон Барденфлет (1736 ж.ө.) ⚭ Фридрих фон Эйбен (1787 ж.ө.)
Юлиана фон Шлиц, фон Гертц тегімен (1713 – 1750) ⚭ Хиероним Виганд фон Лафферт (1686 – 1765)