Кіріспе

Сэр Уильям Стэнли (1548 – 3 наурыз 1630), Гутоннан (1612 жылы қайтыс болған) сэр Роуленд Стэнли мен Маргарет Алдерсидің ұлы, Стэнли әулетінің мүшесі, Дерби графы. Ол офицер және діннен бас тартқан адам болды, Англияның Елизавета I-нің қызметінде болды және 1587 жылы Девентерді испандықтарға бергені үшін ең көп танылды.

Ерте мансап

Стенли Латомда доктор Стендишпен бірге білім алды және католик дінінде тәрбиеленді. Мектеп бітіргеннен кейін ол туысы, Дербидің 3-ші графы Эдвард Стэнлидің (шамамен 1508–1572) қызметіне қабылданды, содан кейін 1567 жылдан 1570 жылға дейін Альба герцогының ерікті жауынгері ретінде Нидерландыда қызмет етті. 1570 жылы ол Ирландияға қызметке жіберілді.

Ирландия

1579 жылы екінші Дезмонд көтерілісі басталғанда Стэнли Ирландияның лорд-әділі сэр Уильям Дрюридің қол астында капитан болып тағайындалды. Ол 14-ші Дезмонд графы Джеральд Фицджеральдтың ізбасарларын қуып, Лимерикке енуде көрсеткен қызметі үшін Уотерфордта рыцарь атағына ие болды. Ол Монастерненах шайқасына қатысты және Адар қаласын қорғады. 1580 жылы ол Англияда әскер жинап, оларды бүлікшіл Мюнстер провинциясына бастап барды; бірақ жаңа лорд-депутаты лорд Грей оны Дублин маңында басталған көтерілісті басуға көмектесу үшін Пэйлге қайтарып алды. 1581 жылы ол Кавана және О’Тул кландарына қарсы наурыз жасады, ал 30 тамыз 1581 жылы Виклоу тауларында бекінісі бар бүлікші көшбасшы Фиах МакХью О’Бирнге қарсы үкіметтік наурызға қатысуға міндеттелді. Сол наурыз кезінде ол Гленмалур шайқасында артқы күзеттің басшысы болды және Грейдің күштері шегінгеннен кейін олардың кері шегінуін қамтамасыз етті. Жыл соңында оның әскері таратылды, ол Англияға барып, патшайымның бас хатшысы лорд Берглиден жұмыс іздеді. 1583 жылдың басында Стэнли Дезмондтың бүлікші Джеральдиндерімен күресу үшін Ирландияға қайта жіберілді және Ормонд графы оны Лисмордағы гарнизон командирі етіп тағайындады; ол сонымен қатар «ағылшын қалашығын» құруға ниеттенген Мэйн қамалының констеблі болды және бұрынғы Киллага аббаттығының жерлерін алды. Бұл кезекте ол Дезмонд графы мен Имокилли сенашары Джеймс Фитцджеральдты қуып табуға және бүлік соңында Мюнстерді бағындыруға көмектесті. Көтерілісшілердің жеңілісі «Жаңа Англиялықтарға» – Ирландиядағы тәж саясатын пайдаланып, өздерінің үйлеріндегі шектеулі жағдайлардан тыс байлық құрған авантюристтер мен әкімшілерге көптеген мүмкіндіктер берді. Стэнли амбициялы болды және сэр Фрэнсис Уолсингхем мен Берглиге өтініш білдіріп, Коннахт провинциясының президенті болуды талап етті, бірақ оған рұқсат берілмеді. Оның орнына 1583 жылдың тамызында ол Корк шерифі болып тағайындалды, содан кейін сэр Джон Норрис болмаған кезде Мюнстер үкіметін қабылдады. Ол 300 бүлікшіні дарға асып, қалғандарын қорқытып, «адам елдің барлық жерінде сапар шеге алады және ешкім мазаламайды» деді. 1584 жылдың соңында жаңа лорд-депутаты сэр Джон Перрот Стэнлиді сэр Генри Багеналдың серігі ретінде солтүстікке, Ольстер басшыларына және Сорли Бой Макдоннелл бастаған шотландтарға қарсы күресу үшін жіберді. Бұл наурыз кезінде ол ауыр жарақат алып, бірнеше ай төсек тартып жатты. Багенал Каррикфергуске бас сауғалауға мәжбүр болғаннан кейін, ол екі ротамен Бэлликаслға, Бунамаргей аббаттығында (Макдоннеллдердің зират орны) орналасқан атты әскерге қосылу үшін аттанды. 1585 жылдың 1 қаңтарында, шотландтық жаяу әскерінің басындағы алты атты әскер аббаттың жанындағы лагерде оларды толығымен таңқалдырып, шіркеудің сабан шатырын өртеп жіберді. Стэнли қару-жарақ киюге үлкермей, жеңін киіп, жауынгерлермен күресуге мәжбүр болды. Ол жамбасында, қолында, қабырғасында және арқасында жараланды (ол адамдарын шақыру үшін бұрылғанын айтты). Аббаттағы кейбір аттар өртеліп, жау қуусыз қашып кетті, ал жиырма төрт ескекпен жүзетін шотландтық галералары Бэлликасл шығанағынан өтті, ал Стэнлидің кемелері тыныш суларда тұрып қалды. Кейіннен ол Сорли Бойдың жүйесін жеңіске жетті деп ойласа да, Шотландиядан күш түсті және одан әрі жетістікке жетуге мүмкіндік болмады. Стэнли қазан айында Англияға оралды, онда оның Ирландиядағы қызметі керемет деп есептелді.

Лестер экспедициясы

Англо-испан соғысының басында Стэнли 1585 жылы Нидерландқа жорыққа шыққан Роберт Дадли, Лестердің 1-ші графымен бірге жүріп, сосын әскер жинау үшін Ирландияға жіберілді. Ол ирланд сарбаздарына құлшыныс білдірді, Джеральдин Джон Десмондтың туында шайқасқандарды Еуропадағы кез келген сарбаздай қайсар санады; 1579 жылы ағылшын және ирланд сарбаздарының арасындағы айырмашылықтың біріншісінің жақсы тәртібінде екенін айтқан. 1400 сарбаз жинап, олардың көп бөлігі ирландтар болған соң, Стэнли континентке аттанды. Жолда ол Лондонға тоқтады, онда иезуиттердің сеніміне ие болғаны және Бэбингтон қастандығының бір бөлігіне қатысқаны, испан елшісі Мендосамен және Арундел графымен хат алмасқаны туралы хабар тарады. Оған Нидерландқа жол жалғастыру бұйырылғанда, Англияда Елизаветаның өміріне қастандық жасалуын немесе испан флотының келуін күтіп қалды. Соңында теңізге шығуға мәжбүр болды, бірақ Парма герцогымен қосылуды күтті. 1586 жылдың тамызында Стэнли Лестерге қосылып, Джон Норриспен бірге Досборгты күшпен басып алды. Зутфенде сэр Филип Сидни қаза болғаннан кейін Лестер оны «мұнадан да қымбат» деп бағалады; қазан айында сэр Уильям Пелхаммен бірге Девентерді алды, онда ол 1200 сарбазы бар, негізінен ирланд әскерлерінен тұратын гарнизонмен қала губернаторы болып тағайындалды. Лестер мен Норрис арасындағы жанжал Стэнлиге Лестер кеткеннен кейін ағылшын күштеріне Норрис басшылық еткендіктен, одан тәуелсіз әрекет етуге рұхсат берді, бұл Нидерландтың Генерал-штаттарынан наразылық тудырды. Стэнли Зутфеннің испан губернаторымен байланысқа шықты, ал 1587 жылдың қаңтарында Девентер испандықтарға берілді, содан кейін ол 600 адамымен бірге король Филипп II-нің қызметіне кірді. 300-і Елизаветаға адал болды. Бұл Зутфен бекінісін ағылшын командирі Роуланд Йорк сатқаннан кейін болды (28 қаңтар). Кардинал Уильям Аллен Антверпенде Стэнлидің іс-әрекеттерін ақтау хаты жариялады және Елизавета I-ді өлтіруді тирандықтың жоюы деп атап, 1570 жылғы папа Пий V-тің Regnans in Excelsis паптық бұйрығына сілтеме жасады. Осы уақытта королева Стэнлиге құрмет пен атақтар беруді, соның ішінде Ирландияның вице-королі болып тағайындауды қарастырып жатқан; бірақ ол, әрине, ағасы қосылған иезуиттерге толыққанды жақтас болды және олар оны мақтап айтты. Содан кейін ол Англияға шабуыл жоспарын жасады – әскерлер Милфорд-Хэвенге және Ирландияға түсіріліп, онда үлкен операция үшін базалар құрылуы мүмкін еді, бірақ ол испан билігінен күткен қолдауға көңілі толмады, бірақ олар оған 1580 жылдары айына 300 эскудо (кейінірек төленбеген сома) мөлшерінде патшалық зейнетақысын берді.

Кейінгі мансап

1588 жылы, испандық армада кезінде Стэнли Нидерландыда 700 сарбаздық әскердің басында тұрды, енді жаулап алу флотымен бірге аттануға дайын болды. Армаданың сәтсіз аяқталуынан кейін, Ирландияның лорд-депутаты сэр Уильям Фицвильям Стэнлидің Англияға тағы бір шабуыл жасау үшін испан әскерін басқаруға таңдалуы мүмкін деп болжады. Қай жағдайда болса да, ол өз полкін Нидерландыда сақтап, Елизаветаға қарсы әрекет етуге шақыру үшін Испанияға жиі сапар шекті. Стэнли 1580-ші жылдардың аяғында Альдерниді басып алу жоспарларын жасады, бірақ Парма герцогы оларды да қабылдамады. Филипп II ағылшын полкін Төмен елдерден тысқары жерге орналастырудан бас тартты. 1590-шы жылдардың басында ол патшайымды өлтіруге көптеген әрекеттер жасады, бірақ олардың бәрі нашар жоспарланған және оңай анықталды. Ирландиялық қылышшеңбер шебері Патрик О'Коллан және оның серігі Джон Анниас, екеуі де Стэнлидің басшылығымен қызмет еткен, 1594 жылы Тайбернде Стэнлидің ықпалымен патшайымды өлтіруге келіскені үшін, келесі жылы Ричард Уильямс пен Эдмунд Йорк та осы жазаға тартылды. Стэнлидің бұрынғы армия лейтенанты Жак де Франсисконың (капитан Жак) күшті ықпалында болғаны айтылады, ол біршама көлеңкелі тұлға және иезуит Уильям Холт, екеуі де Елизаветаны өлтіруді ізгілік актісі деп санады. 1595 жылға қарай Стэнлидің жағдайы нашарлап, Нидерландының испан губернаторы Елизаветаға қарсы айтқан сөздері үшін оны сөккен. 1596 жылдың желтоқсанында ол шотланд ақсұлуы Джон Вемисс Логиді Фуэнтес графына жеткізуге көмектесті. Ол испандықтар үшін әскери қызметін жалғастырды және 1603 жылы таққа отырған король Яков I-ге қарсы болды, бірақ көп ұзамай ол кешірім сұрап, Англияға оралуға ниеттенгенін көрсетті. Сэр Роберт Сесил оны оқ-дәрі құйрылған қастандыққа қатысқандығынан ақтатты, бірақ Англияға баруға рұқсат алмады және қалған өмірін салыстырмалы түрде беймәлім өмір сүрді. Ол иезуиттермен тығыз байланыста болды, ал олармен келіспеген кезде ағылшын картузиандарымен байланыс күйінде болды. Стэнли 1630 жылдың 3 наурызында Гент қаласында сексен жасында қайтыс болды.

Мұра

1560 жылы он жастағы Энн Даттонға үйленді, бірақ 1565 жылы олардың некесі бұзылды. Оның екінші әйелі – 1614 жылы қайтыс болған Элизабет Эгертон, ол «қара сэр Джон» атанған сэр Джон Эгертонның қарындасы еді. Сэр Джон Уильямның қарындасы Маргаретқа үйленген. Оның екі ұлы мен үш қызы болды. Ұлдарының бірі, Джеймс Стэнли, 17 ғасырда Арундел графымен бірге Джеймстаун колониясын құлатуды жоспарлаған.