Кіріспе
Қазіргі оқиғалар мен тұлғаларға түсініктеме беру үшін қолданылатын иллюстрация – саяси карикатура, сондай-ақ редакциялық карикатура деп аталады. Бұл суретшінің пікірін білдіретін, қоғамдық тұлғалардың карикатуралары бар суреттік графика. Мұндай суреттерді жазып, салатын суретші – редакциялық карикатурист деп аталады. Олар көбінесе көркемдік шеберлікті, гипербола мен сатираны біріктіріп, билікті сынауға немесе жемқорлық, саяси зорлық-зомбылық және басқа да әлеуметтік кемшіліктерге назар аударуға тырысады. Саяси карикатура Англияда 18 ғасырдың соңында дамыды, оның негізін қалаушы – Джеймс Гиллрей.
A political cartoon, also known as an editorial cartoon, is a cartoon graphic with caricatures of public figures, expressing the artist's opinion. An artist who writes and draws such images is known as an editorial cartoonist. They typically combine artistic skill, hyperbole and satire in order to either question authority or draw attention to corruption, political violence and other social ills. Developed in England in the latter part of the 18th century, the political cartoon was pioneered by James Gillray,]]
The pictorial satire has been credited as the precursor to the political cartoons in England: John J. Richetti, in The Cambridge history of English literature, 1660–1780, states that "English graphic satire really begins with Hogarth's Emblematical Print on the South Sea Scheme". William Hogarth's pictures combined social criticism with sequential artistic scenes. A frequent target of his satire was the corruption of early 18th century British politics. An early satirical work was an Emblematical Print on the South Sea Scheme (c.1721), about the disastrous stock market crash of 1720 known as the South Sea Bubble, in which many English people lost a great deal of money. His art often had a strong moralizing element to it, such as in his masterpiece of 1732–33, A Rake's Progress, engraved in 1734. It consisted of eight pictures that depicted the reckless life of Tom Rakewell, the son of a rich merchant, who spends all of his money on luxurious living, services from sex workers, and gambling—the character's life ultimately ends in Bethlem Royal Hospital. However, his work was only tangentially politicized and was primarily regarded on its artistic merits. George Townshend, 1st Marquess Townshend produced some of the first overtly political cartoons and caricatures in the 1750s.
Англиядағы саяси карикатураның алғабасы ретінде суреттік сатира танылды: Джон Дж. Ричетти «The Cambridge history of English literature, 1660–1780» еңбегінде «Англияның графикалық сатирасы Хогарттың «Оңтүстік теңіз схемасы» бойынша эмблемалық гравюрасымен шын мәнінде басталады» дейді. Уильям Хогарттың суреттері әлеуметтік сынды және көркемдік сахналарды біріктірді. Оның сатирасының жиі нысаны – 18 ғасырдың басындағы британ саясатындағы жемқорлық болды. Оның ерте сатирикалық туындыларының бірі – 1720 жылғы «Оңтүстік теңіздердегі» қор биржасының күйреуіне арналған «Emblematical Print on the South Sea Scheme» (шамамен 1721 ж.), «Оңтүстік теңіз көпіршігі» деп белгілі, оның салдарынан көптеген ағылшындар көп ақша жоғалтты. Оның өнерінде көбінесе моральдық элементтер болды, мысалы, 1732–33 жылдары жазылған және 1734 жылы гравюраланған шедевр туындысы. Бұл сегіз суреттен тұрады, олар бай саудагердің ұлы Том Рэйкуэллдің өмірін бейнелейді, ол бар ақшасын сән-салтанатқа, секс-қызметкерлерге және құмар ойындарына жұмсайды, нәтижесінде өмірі Бетлем корольдік ауруханасында аяқталады. Дегенмен, оның туындылары саяси тұрғыдан толыққанды емес еді және көбінесе оның көркемдік құндылықтарымен бағаланды. Джордж Тауншенд, 1-ші маркиз Тауншенд 1750 жылдары алғашқы тікелей саяси карикатуралар мен карикатураларды жасады.
A political cartoon, also known as an editorial cartoon, is a cartoon graphic with caricatures of public figures, expressing the artist's opinion. An artist who writes and draws such images is known as an editorial cartoonist. They typically combine artistic skill, hyperbole and satire in order to either question authority or draw attention to corruption, political violence and other social ills. Developed in England in the latter part of the 18th century, the political cartoon was pioneered by James Gillray,]]
The pictorial satire has been credited as the precursor to the political cartoons in England: John J. Richetti, in The Cambridge history of English literature, 1660–1780, states that "English graphic satire really begins with Hogarth's Emblematical Print on the South Sea Scheme". William Hogarth's pictures combined social criticism with sequential artistic scenes. A frequent target of his satire was the corruption of early 18th century British politics. An early satirical work was an Emblematical Print on the South Sea Scheme (c.1721), about the disastrous stock market crash of 1720 known as the South Sea Bubble, in which many English people lost a great deal of money. His art often had a strong moralizing element to it, such as in his masterpiece of 1732–33, A Rake's Progress, engraved in 1734. It consisted of eight pictures that depicted the reckless life of Tom Rakewell, the son of a rich merchant, who spends all of his money on luxurious living, services from sex workers, and gambling—the character's life ultimately ends in Bethlem Royal Hospital. However, his work was only tangentially politicized and was primarily regarded on its artistic merits. George Townshend, 1st Marquess Townshend produced some of the first overtly political cartoons and caricatures in the 1750s.
Даму
Орталық Англияда 18 ғасырдың соңында, әсіресе Француз революциясы кезінде, Джеймс Гиллрей мен Томас Роулендсон сияқты көрнекті өкілдерінің басшылығымен дами бастады, екеуі де Лондондықтар еді. Гиллрей осы өнер түрін паскілдеу және карикатура жасау үшін пайдалануды зерттеді және саяси карикатураның әкесі деп есептеледі. Гиллрей өмір сүрген дәуір, карикатураның көрнекті мектебінің өркендеуіне өте қолайлы болды. Саяси күрес зор күшпен және қатты ашумен жүргізілді, екі тарап та жеке тұлғаларды сынауға еркін болды. Гиллрейдің еңбектеріндегі теңдесі жоқ зиялылығы, юморі, өмірді білуі, шеберлігі, күлкілі жағдайларды сезіну қабілеті және өте әдемі орындалуы оны карикатуристердің қатарында алға шығарды. Джордж Крюкшанк Гиллрейден кейінгі (1820-40 жылдар) кезеңдегі жетекші карикатурист атанды. Оның мансабының басындағы жылдарындағы ағылшын өмірінің әлеуметтік карикатуралары көптеген басылымдарда жарияланып, кең танылды. Ол патшалық отбасы мен саясаткерлерді сынаған саяси туындыларымен көзге түсті және 1820 жылы «Оның Шаңырағын» (Георг IV) «қайырсыз жағдайда» бейнелемеу үшін пара алды. Оның туындыларында Англияның Джон Булл есімді бейнесі бар, ол 1790 жылдан бастап Гиллрей және Роулендсон сияқты басқа британдық сатирикалық суретшілермен бірлесіп жасалды.
Карикатурашы журналдар
Редакциялық карикатура өнері 1841 жылы Генри Мейхью мен гравер Эбенезер Лэнделлс құрған британдық «Панч» журналының жариялануымен одан әрі дамыды (карикатураларды жариялаған бұрынғы журнал – Monthly Sheet of Caricatures, ол 1830 жылдан бастап басылып шығып, «Панч» журналына маңызды ықпал етті). Ол 1842 жылы Брэдбери мен Эванс сатып алды, олар жаңадан дамып келе жатқан жаппай баспа технологияларын пайдаланып, журналды көрнекті ұлттық мекемеге айналдырды. «Картун» термині комик суреттерді білдіру үшін 1843 жылы осы журналда пайда болды; Парламент үйлері монументалды суреттермен безендірілуі тиіс болды, ал оларға арналған «картун» эскиздері жұртшылыққа көрсетілді. «Картун» термині сол кезде үлкен картон парағындағы немесе итальян тіліндегі «cartone» деп аталатын дайын эскизді білдірді. «Панч» журналы осы терминді әзілдеу ниетімен өзінің саяси карикатураларына қатысты қолданды, ал «Панч» карикатураларының танымалдылығы терминнің кеңінен таралуына себеп болды. 1840 және 50-жылдары «Панч» журналында жарық көрген суретшілердің қатарында Джон Лич, Ричард Дойл, Джон Тенниел және Чарльз Кин болды. Бұл топ «Панч бауырластығы» деп аталды, оның құрамына 1843 жылы Чэпман мен Холлдан кеткен соң Брэдбери мен Эвансқа қосылған Чарльз Диккенс те кірді. «Панч» авторлары мен суретшілері Диккенстің «Үй ішіндегі сөздерден» кетуіне жауап ретінде құрылған «Бір аптада» (1859 ж.) атты тағы бір Брэдбери мен Эванс әдеби журналына да үлес қосты. 1850-60-жылдардың ең өнімді және ықпалды карикатурисі – Джон Тенниел, «Панч» журналының бас карикатурашысы, физикалық карикатура және бейнелеу өнерін қазіргі күнге дейін көп өзгермеген деңгейге жеткізді. Ол бес онжылдықтан астам уақыт бойы өзінің әріптесі Джон Личпен бірге осы кезеңде болған ауқымды ұлттық өзгерістердің тұрақты әлеуметтік куәсі болды. Журнал жалпы халықтың көңіл-күйін адалдықпен бейнеледі; 1857 жылы Үндістан көтерілісінен және одан кейін туған халықтың наразылығынан соң «Панч» журналы Тенниелдің «Әділет» және «Бенгал жолбарысына қарсы британдық арыстанның кек алуы» сияқты кекшіл суреттерді жариялады.
Жеткізу
XIX ғасырдың ортасына қарай көптеген елдердің ірі саяси газеттерінде сол кездегі саясатқа қатысты баспагердің пікірін білдіретін карикатуралар жарияланатын болды. Ең табыстыларының бірі – Нью-Йорктік Томас Наст болды, ол Азамат соғысы мен Жаңару дәуіріндегі маңызды саяси мәселелерге неміс сурет салуының реалистік әдістерін енгізді. Наст Нью-Йорктегі Босс Твидтің саяси машинасының қылмыстық ерекшеліктерін сынаған 160 редакциялық карикатурасымен танымал болды. Америкалық өнер тарихшысы Альберт Бойме былай демелі:
«Саяси карикатурашы ретінде Томас Наст XIX ғасырдың кез келген суретшісінен артық ықпалға ие болды. Ол үлкен аудиторияны тек батылдығымен және тапқырлығымен ғана емес, сонымен қатар өзінің визуалды қиялының күшімен жеке ұстанымына қайта-қайта көндірді. Линкольн мен Грант екеуі де оның өзінің істері үшін тиімділігін мойындады, ал азаматтық реформатор ретінде ол Нью-Йорк қаласын миллиондаған доллармен тонаған жемқор Твидтің тобын жоюға көмектесті. Шындығында, оның американдық қоғамдық өмірге тигізген әсері 1864 жылдан 1884 жылға дейінгі кезеңдегі барлық президенттік сайлаулардың нәтижесіне елеулі әсер етті».
Айрықша редакциялық карикатураларға мыналар жатады: Бенджамин Франклиннің «Бірлесіңдер немесе өліңдер» (1754) – американдық колониялардағы бірлік қажеттілігі туралы; Германиядағы университеттерге қатысты Карлсбад жарлықтарынан кейінгі қадағалау мен цензураға жауап ретінде жасалған «Ойшылдар клубы» (1819); және Э.Х. Шепардтың «Жүйкелі қадам» (1936) – Адольф Гитлер кезіндегі Германияның қайта қарулануы туралы. «Жүйкелі қадам» британдық «Панч» журналында алғаш рет жарияланған көптеген танымал карикатуралардың бірі.
Тану
Редакциялық карикатураларды сақтап, құжаттаумен айналысатын мекемелерге АҚШ-тағы Саяси графиканы зерттеу орталығы және Ұлыбританиядағы Британдық карикатуралар архиві жатады. Редакциялық карикатуралар мен карикатуристер бірнеше марапаттармен мойындалады, мысалы, Пулитцер сыйлығының «Редакциялық карикатура» номинациясы (1922 жылдан бері АҚШ карикатуристері үшін) және Британдық баспасөз сыйлығының «Жылдың карикатурисі» аталымы.
Қазіргі саяси мультфильмдер
Саяси карикатураларды көбінесе көптеген газеттердің редакциялық беттерінен табуға болады, бірақ кейбіреулері (мысалы, Гарри Трюдоның «Дунесбери» туындысы) кейде тұрақты комикстер бетіне де орналастырылады. Көптеген карикатуристер күрделі саяси жағдайларды бейнелі метафоралар мен карикатуралар арқылы жаңғыртуға тырысады, осылайша ағымдағы оқиғаны әзіл немесе эмоционалды суретпен түйіндейді. Израильдік «Құрғақ сүйектер» комиксінің авторы Яаков Киршен өзінің карикатураларының мақсаты – адамдарды күлдіру екенін айтады, бұл олардың қорғанысын түсіріп, оқиғаны өз көзқарасымен қарауына мүмкіндік береді. Бір сұхбатында ол карикатурашы ретіндегі өзінің мақсатын «реніш тудырудың орнына, әсер етуге» тырысу деп түсіндірді. Қазіргі заманғы саяси карикатуралар «Америкалық аға», Демократтардың есегі және Республикашылдардың пілі сияқты дәстүрлі бейнелі метафоралар мен символдарға негізделуі мүмкін. Баламалы тәсіл – мәтінге немесе сюжеттік желіге баса назар аудару, мысалы, «Дунесбери» комиксіндегідей, ол комикстер форматында сызықтық оқиғаны баяндайды. Карикатуралар саяси түсінікті арттыруға және оқиғаларды нақты көзқарас шеңберінде қайта қарастыруға қабілетті саяси коммуникацияның құралы болып табылады. Матеустің талдауы «екі стандартты тезис трансулттық контексте де қолданылуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл саясат пен бизнестің қалыптасуы тек бір елмен ғана шектелмей, заманауи қоғамдарда қалыптасқан саяси көзқарасты бейнелеуі мүмкін дегенді білдіреді. Екі стандартты тұрғысынан алғанда, канадалық және португалиялық саяси карикатурашылар саясатты және бизнес өмірін бағалауда ешқандай негізгі айырмашылықтар жоқ». Мақалада барлық саяси карикатуралар осы екі стандартқа негізделгендігі айтылмайды, бірақ саяси карикатуралардағы екі стандартты тезис басқа мүмкіндіктердің арасында жиі кездесетін түсінік болуы мүмкін деп жорамалданады. Саяси карикатура көбінесе екі байланыссыз оқиғаны алып, оларды әзіл үшін сәйкессіз етіп үйлестіреді. Юмор адамдардың саяси ашуын басады, сондықтан пайдалы мақсатқа қызмет етеді. Мұндай карикатуралар шынайы өмір мен саясатты да көрсетеді, онда келісімдер көбінесе қоғамдық бақылаусыз, байланыссыз ұсыныстар бойынша жасалады.
Мешіт мультфильмдері
Қалталық карикатура – әдетте, күнделікті саяси әзіл-қалжыңнан тұратын және бір тілік, бір бағандық сурет түрінде келетін карикатураның бір түрі. Оны 1939 жылы Осберт Ланкастер Daily Express газетінде таныстырды. 2005 жылы The Guardian газетінің қалталық карикатурашысы Дэвид Остин қаза болғандағы некрологында былай делінген: «Газет оқырмандары таңертең оларды қоршап тұрған апаттар мен қиындықтардың соңғы емес екеніне сендіру үшін инстинктивті түрде қалталық карикатураға көз жүгіртеді. Жаңалықтарға басқаша көзқараспен қарап, оның абсурдтығын аңғартқанда, қалталық карикатурашы, әрине, күміс қабатты емес, бірақ үміт сәулесін сыйлайды».
Мультфильмдермен байланысты даулар
Кейде редакциялық карикатуралар дау тудыруы мүмкін. Мысал ретінде, Jyllands Posten-нің Мұхаммед карикатураларына байланысты туған дау, Charlie Hebdo-дағы оқ жарылысы (Ислам тақырыбындағы карикатуралардың жариялануынан туындаған) және 2007 жылғы Бангладеш карикатураларына байланысты дауды келтіруге болады. Құрметке нұқсан келтіру туралы сот процестері сирек кездеседі. Ұлыбританияда карикатурашыға қарсы алғашқы сәтті сот процесі 1921 жылы болды, онда Теміржолшылар ұлттық одағының (НУР) төрағасы Дж. Томас "Қара жұма" оқиғаларын бейнелейтін карикатуралар мен сөздер арқылы өзінің абыройына нұқсан келтірілгенін мәлімдеді – ол, шахтерлер федерациясына сатқандық жасады деп айыпталған. Томас сотты жеңіп, абыройын қалпына келтірді.