Кіріспе
1997 жылғы Хаяо Миядзакидің жапон анимациялық фильмі.
Сюжет
Жапонияның Муромачи дәуірінде Емиши ауылына қорқынышты жын шабуыл жасайды. Соңғы Емиши ханзадасы Ашитака оны ауылға жетпей-ақ өлтіреді, бірақ жын өлім алдында оның қолын ұстап, қарғыс айтады. Ол Ашитакаға адамнан артық күш сыйлайды, бірақ сонымен бірге қатты ауырсыну сезіміне ұшыратады және әрі қарай оның өмірін қысқартады. Ауыл тұрғындары жынның ішінде темір доппен жараланған шошқа құдайы екенін біледі. Ауылдың дана әйелі (Хи сама) Ашитакаға жын келген батыс жақтарда ем табуға болатынын, ал туған жеріне қайта орала алмайтынын айтады. Батысқа бет алған Ашитака жолда Джигомен кездеседі. Джиго Ашитакаға Күндіз бұғыға ұқсас, ал түні бойы алып Түнгі серуеншіге айналатын Ұлы Орман Рухынан көмек табуға болатынын айтады. Жақын маңда, Ебоши ханым басқаратын адамдар тау беткейінде өгіздерді Темір қалаға қарай айдайды. Сонымен қатар, Ебоши қарудан жараланған Моро есімді қасқыр құдайы бастаған қасқырлардың шабуылына тойтарыс береді. Бір қасқырдың үстінде Сан, адам қызы отыр. Төменде Ашитака Сан мен қасқырлармен кездеседі, бірақ олар оның амандасуын қабылдамайды. Содан кейін ол таудан құлап қалған екі адамды құтқарып, оларды орман арқылы Темір қалаға жеткізеді. Жолда ол Ұлы Орман Рухын шамалы көреді. Ашитака мен аман қалғандар Темір қалаға жетеді, онда оларды қызығушылықпен қарсы алады. Темір қала – темір өңдеумен және қолға жасалған оқ-дәрілер мен шұңғыма мылтықтар сияқты қару-жарақтар жасаумен айналысатын, қоғамнан шеттетілгендер мен мәңгүрттердің панасы. Ашитака қаланың темір кенін өндіру үшін ормандарды кесу арқасында салынғанын біледі, бұл жергілікті даймё Асаномен және Наго есімді алып шошқа құдайымен қақтығысқа себеп болады. Ебоши Нагоны өзі атқанын мойындайды, осылайша оны Ашитаканың ауылына шабуыл жасаған жынға айналдырады. Ол сондай-ақ Санның, Мононоке ханшайымы деп аталатын, қасқырлар тәрбиелегенін және адамзатты жек көретінін айтады. Сан Темір қалаға кіріп, Ебошимен шайқасады, бірақ Ашитака араласып, екеуін де тоқтатып, бағындырады. Дүрбелеңнің арасында бір тұрғын оған оқ атып, жарақаттайды, бірақ қарғыс оған Санды қаладан алып шығуға күш береді. Сан оянып, әлсіз Ашитаканы өлтіруге тырысады, бірақ ол оның сұлулығына мақтау айтқанда тоқтайды. Түнде Орман Рухы оның оқ жарасын емдегеннен кейін ол оған сенуді шешеді. Келесі күні, соқыр құдай Окото бастаған шошқалар тайпасы Орманды қорғау үшін Темір қалаға шабуылдауды жоспарлайды. Ебоши Джигомен бірге Орман Рухын өлтіруге шығады. Ебоши құдайдың басын императорға сыйлауға ниетті (ол оның өлместік сыйлайтынына сенгендіктен) Асанодан қорғаныш алу үшін, ал Джиго үлкен сыйақы алуды көздейді. Ашитака жазылып, Асаноның самурайлары Темір қаланы қоршап алғанын көреді. Шошқалар тайпасы шайқаста талқандалып, Окото ауыр жарақат алады. Джигоның адамдары Окотоны алдап, оларды Орман Рухына жетеледі. Сан Окотоны тоқтатуға тырысады, бірақ оның ауырсынуы оны жынға айналдырады. Барлығы Орман Рухының көлінде шайқасқанда, Ашитака Санды құтқарады, ал Орман Рухы Моро мен Окотоны өлімге жібереді. Ол Түнгі серуеншіге айналғанда, Ебоши оның басын шауып алады. Джиго басын ұрлап алады, ал Орман Рухының денесінен шыққан қара нәрсе жерге таралып, тиген жердегінің бәрін өлтіреді. Орман мен оның рухтары күшінен тая бастайды. Мороның басы қысқа уақытқа тіріліп, Ебошидің оң қолын шауып алады, бірақ ол аман қалады. Ашуға буырқанған Сан Ебошиді өлтіргісі келеді, бірақ Ашитака оны тоқтатады, оны жұбатады және барынша тырысуға шақырады. Темір қала эвакуацияланғаннан кейін Ашитака мен Сан Джигоның артынан қуады, басын қайтарып алып, Орман Рухына қайтарады. Рух өлсе де, оның бейнесі жер бетін жуып, оны жаңарып, Ашитаканың қарғысын жояды. Ашитака Темір қаланы қайта құруға көмектесу үшін қалады, бірақ Санға орманға келуге уәде береді. Ебоши жақсы қала салуға ант етеді, ал орман қайтадан өсуге бастайды.
Даму
Миядзаки өзінің алғашқы «Кальястро қамалы» (1979) фильмін шығарғаннан кейін көп ұзамай-ақ «Мононоке ханшайымы» болатынына арналған алдын ала идеяларды құрастырды. Ол бірнеше өндіріс компанияларына жобаны ұсынғаннан кейін, Миядзаки өзінің тұжырымдамаларын 1983 жылы жарық көрген кітапта жариялады, ол 2014 жылы «Мононоке ханшайымы: Бірінші әңгіме» деген атпен қайта басылды. Жапонияда орын алатын бұл тұжырымдама «Сулу және Ұлы» (1740) ертегісімен күшті ұқсастықтарды көрсетті. Кино зерттеушісі Рейна Денисонның сөзіне göre, бастапқы идея мен түпкілікті фильм арасындағы айырмашылықтар Миядзакидің кино философиясының радикалды түрде өзгергенін көрсетеді. «Жел аңғарының Наусикасы» (1994) маңға сериясы аяқталғаннан кейін Миядзаки 1994 жылдың сәуір айында фильмнің жобалық ұсынысы бойынша жұмыс істей бастады. Алайда, сол жылдың желтоқсан айында жазушылық дағдарысқа тап болған ол өндірістен үзіліс жасап, «On Your Mark» (1995) қысқаметражды фильмін қосымша жоба ретінде түсіруге шешім қабылдады. Миядзаки фильмге қайта оралып, 1995 жылдың сәуірінде сценарийлік тақталармен жұмыс істей бастады. Оның іздеген қоршаған ортаның бейнелеуін жетістіру үшін Миядзаки төрт көркемдік директормен бірге 1995 жылдың мамыр айында Якусима аралына сапар шекті. Сонымен қатар, көркемдік директор Кадзуо Ога «Жел аңғарының Наусикасында» кейбір орталарға шабыттандырған Шираками Санчи тауларына барды. Миядзаки Орта ғасырлардағы Жапонияның нақты тарихын жасағысы келмеді, ол «табиғат пен қазіргі өнеркәсіптік цивилизация арасындағы көріне бермейтін қақтығыстың басталуын көрсеткісі келді». Муромачи кезеңінде орын алғанына қарамастан, «Мононоке ханшайымы» фильміндегі уақыт аралығы «үш прото-жапондық тайпаның (Жомон, Ямато және Эмиши) символдық және ешқашан кездеспейтін қақтығысын» бейнелейді. Бастапқыда фильмнің екі атауы қарастырылды. Бірі, ақырында таңдалған, «Мононоке ханшайымы» деп аударылды. Екінші атау «Ашитака туралы аңыз» (アシタカ𦻙記) деп аударылуы мүмкін, және онда «ресми тарихқа жазылмаған, ауыз әдебиеті арқылы беріліп келген аңыз» деген мағынаны білдіретін сирек кездесетін 𦻙 кандзи таңбасы бар. 2013 жылдың 26 қарашасында Токио телеарнасының бағдарламасында Тошио Судзуки Миядзакидің «Ашитака туралы аңыз» атауын ұсынғанын, ал өзінің «Мононоке ханшайымы» атауын ұсынғанын, бірақ бұрынғы атау саундтректегі алғашқы ән үшін қайта қолданылғанын айтты.
Анимация
Принцесса Мононоке ($19.6 миллион; 2023 жылы $36.6 миллион) бюджетпен жасалды, бұл сол кездегі ең қымбат жапон анимациясы болды. Фильмде 144 000 кадр қолданылды, олардың 80 000-ы түйіндемелі анимациялық кадрлар, бұл Studio Ghibli фильмдерінің барлығынан көп. Миядзакидің өзі шамамен 80 000 кадрды салған немесе өңдеген деп есептеледі. Анимациялық өндіріс 1995 жылдың шілдесінде басталды. Соңғы раскадровкалар 1997 жылдың маусым айында аяқталды.
Компьютерлік графика
Studio Ghibli компьютерлік графика бөлімі 1995 жылы «Pom Poko» (1994) фильмінде цифрлық техниканы тәжірибелік түрде қолданғаннан кейін құрылды. «Princess Mononoke» фильмін жасау үшін студия Microsoft компаниясымен бірлесіп «Toon Shader» құралын жасады, ол фильмнің қалған бөлігінде қолмен салынған анимациямен әртүрлі цифрлық түзілген суреттерді үйлестіруге қолданылды. Анимация жазушысы Дани Каваллароның сөзіне сәйкес, фильмде компьютерлік графиканы қолдану «зорлық шегінде», ол негізінен дәстүрлі анимацияны күшейту үшін пайдаланылды. Компьютерлік графиканы қолдану туралы шешім Миядзакидің тілегі бойынша өндірістің басында, жын-шайтан құдайының ашылу сахнасынан бастау алды. Анимация процесінде түрлі техникалар қолданылды: кадрларды бояу үшін қолданылатын цифрлық сия және бояу; қолмен салынған суреттерді үш өлшемді ортаға енгізіп, көру тереңдігін арттыратын 3D рендеринг және цифрлық монтаждау; сондай-ақ, қосымша бөлшектер мен тегіс өтулерді жасау үшін морфинг және бөлшектер эффектілері. Фильмнің шамамен бес минуты толығымен цифрлық процестер арқылы анимацияланды. Тағы он минутта цифрлық сия мен бояу қолданылды, бұл техника Studio Ghibli фильмдерінің барлығында қолданылады.
Қоршаған орта
Фильм Ашитаканың батысқа сапар шегіп, Ебошидің жыланға айналған қабаны Нагоның салған өлімге алып келетін қарғысын жоюға тырысуына арналған. Мишель Дж. Смит пен Элизабет Парсонс фильм "барлық саяси категориядағы шеттен келгендерді батыр етіп көрсетеді және әдетте осындай кейіпкерлерді анықтайтын стереотиптерді жояды" деді. Орман мен Татарабаны желтөқсан құдайының жойғаны туралы Смит пен Парсонс "табиғи ресурстарды ашкөздікпен пайдалану арқылы адамдар жойқын күштерді босатады" деді. Олар Ебошиді орманды жойып, тауды қазу арқылы пайда табуға ұмтылған кәсіпкер ретінде сипаттап, Ебошидің орманды жою ниеті "экологиялық зұлымдықтың белгісі" екенін айтады. Дейдре М. Пайк Санның бір жағынан табиғаттың бөлігі, екінші жағынан проблеманың өзі екенін жазды. Ол қоршаған орта мен адам арасындағы байланысты көрсетеді, сонымен қатар екеуі арасындағы билік тепе-теңдігінің бұзылуын көрсетеді. 2016 жылы сөйлеген сөзінде Миядзаки Токиодағы үйіне жақын орналасқан Тама Зеншоэн санаторийіндегі "жаман карманың салдарынан туған, емделмейтін ауру" деп есептелетін науқастармен танысқаннан кейін, оларды бейнелеуге шабыттанғанын түсіндірді. Медиа және әдебиет зерттеушілері Сиерра және т.б. айтуынша, Ебоши мүгедектерге деген қайырымдылығымен жетеледі және Ұлы Орман Рухының қаны оған "нашар науқастарын емдеуге" көмектеседі деп сенеді.
Даму мен сақтау
"Чикаго Сан Таймс" газетінің мәліметінше, "Бұл жақсылық пен жамандық туралы ғана емес, адамдардың, орман жануарларының және табиғат құдайларының жаңа қалыптасып келе жатқан тәртіптің үлесі үшін күресінің тарихы". Аниме тарихшысы Сьюзан Дж. Нейпир "Мононоке" фильмінде басқа балаларға арналған фильмдерден айырмашылығы, жақсылық пен жамандық арасында нақты қақтығыс жоқ деді. Фильмде Сан мен Эбоши ханым кейде батыр, кейде зұлым кейіпкерлер ретінде көрінеді. Сан орманды қорғайды және көрермендер оған құрметпен қараса да, ол бейкүнә адамдарға шабуыл жасайды, оның мінезін бағалауды қиындатады. Санға қарама-қарсы Эбоши орманды жоюға тырысады, сондықтан оны зұлым деп санауға болады. Бірақ ол барлық ісін ауылын қорғап, гүлденуін қадағалау үшін жасайды. Сан мен Эбоши ханым фильм соңына дейін тірі қалады, бұл жақсылықтың жамандықтан жеңіп шығуы және қарсыластың жеңілуі туралы дәстүрлі көзқарасқа қарсы келеді. Нейпир бұл қақтығыстың шешімі белгісіз қалғанын, Эбоши ханым мен Сан қандай да бір келісімге келе алатынын көрсетеді. Бұл белгісіздік нағыз зұлымдар мен батырлар жоқ екенін ұғындырады. Медиа өнерінің ғалымы Бенджамин Тевениннің пікірінше, Эбоши мінезінің негізгі ерекшелігі – екіұштылық. Ол табиғат пен оның рухтарына ешқандай жаман ниетпен қарамайды, бұл оның Темір қаладағы бағында көрініп тұр, олар оның халқына шабуыл жасағанға дейін. Темір қала – әлеуметтік жағдайы нашар адамдардың панасы, Эбоши олардың барлығына тең қарасады.
Айыпсыздықты жоғалту
Empire журналынан Дэн Жолин бұл фильмнің негізгі тақырыбы – жоғалған тазалық болуы мүмкін екенін айтты. Миядзаки бұны өзінің алдыңғы "Порко Россо" фильмін жасау тәжірибесімен және бұрынғы Югославиядағы соғыстармен байланыстырады, оны адамзат ешқашан сабақ алмайтындығының мысалы ретінде келтіреді. Сондықтан оған "Кикидің жеткізу қызметі" сияқты фильмдерді қайта жасау қиынға түседі, себебі ол бұрын былай деген: "Дүниеге қарғыссыз туған балалардай сезілді. Оларға біз бақыттымыз деп қалай айта аламыз?"
Стиль
"Мононоке ханшайымы" Миядзакидің алғаш рет джидаигеки стилін зерттеген туындысы болды – тарихи жапон халқының өміріне шолу жасаған кезеңдік драма. Непьердің сөзіне сүйенсек, бұл фильм оның бұрынғы жұмыстарына қарағанда әлдеқайда "сұрғылт" көңіл-күйді көрсетеді, оған жапон әдебиетінің классикасы "Ходжоки" (1212 жыл) шабыттандырған. Фильм сонымен қатар джидаигеки жанрының көптеген дәстүрлі элементтерін, мысалы, император мен самурайды қасиетті және құрметті тұлғалар ретінде бейнелеуді өзгертеді. Бұған қоса, Миядзаки Муромачи кезеңінің қалыпты бейнелеулерінен – Киотодағы жоғары мәдениеттің дамуы немесе Дзен эстетикасы сияқты нәрселерден – ауытқып, табиғи ландшафттың әсемдігі мен қауіптілігіне назар аударуды жөн көреді. Дегенмен, анимацияны зерттеуші Хелен Маккартидің пікірінше, Миядзаки осы кезеңге жапон халқының "табиғатты бағындырып, өздеріне бағынуға тырысқан кезде, оны құрметтеп немесе табынуға ұмтылмаған" уақыт болғандықтан қызығушылық танытқан.
Музыка
Миядзакидің көптеген бұрынғы фильмдеріндей, осы фильмнің музыкасын да Джо Хисаиши жазған. Маккартидің сөзінше, музыканы жасау барысында екеуі бұрынғы жұмыстарға қарағанда әлдеқайда жақын қарым-қатынаста болған. Хисаиши алдымен бейнеальбомды – аяқталған музыканың алғы дайындығы ретіндегі демо және музыкалық эскиздер жинағын – құрастырды, содан кейін ол Токио қалалық филармониясы орындаған түпкі музыкаға өңделді. Токума Шотен 1996 жылдың шілдесінде бейнеальбомды, ал 1997 жылдың шілдесінде саундтрек альбомын шығарды. 1998 жылы симфониялық оркестрге бейімделген және Чехия филармониясы орындаған саундтректің үшінші нұсқасы жарық көрді.
Шығару
"Принцесса Мононоке" фильмі 1997 жылдың 12 шілдесінде Жапонияда көрсетілімге шықты. 1996 жылы Walt Disney Studios Studio Ghibli фильмдерін тарату үшін Tokuma Shoten компаниясымен келісім жасасқандықтан, бұл "Castle in the Sky" (1986) және "Kiki's Delivery Service" (1989) фильмдерімен бірге Studio Ghibli-дің Disney компаниясымен ағылшын тіліне дубляждалған алғашқы фильмі болды. Фильм 1999 жылдың 22 қаңтарында Жапониядағы Nippon TV телеарнасында көрсетілді. Ол 35,1% көрермен үлесіне ие болды, бұл сол кездегі телеарнаның екінші ең көп тамашаланған фильмі болды, "Spirited Away" (2001) фильмінен кейін. 2000 жылдың 29 сәуірінде "Принцесса Мононоке" фильмінің ағылшын нұсқасы Жапонияда "Мононоке химе" деректі фильмімен бірге көрсетілді. Фильм 2018 жылдың шілдесінде АҚШ-та шектеулі қоршауда қайта көрсетілді, содан кейін 2022 жылдың сәуірінде оның түпнұсқа жапондық шығарылымының 25 жылдығына орай тағы да көрсетілді.
Кассалық жинақ
Princess Mononoke 1997 жылы жапон фильмдері арасында ең көп табыс әкелген фильм болды. Ол Жапониядағы ең табысты фильм атанды, 1982 жылы E.T. көрсеткен рекордты бұзып, бірақ бірнеше айдан кейін «Титаник» одан озды. Фильм 22 апта бойы кассадағы алғашқы 5 фильмнің қатарында болды. 2001 жылдың қаңтар айында ол АҚШ-тағы ең табысты аниме фильмі болды, бірақ АҚШ-та тек таңдалған кинотеатрларда көрсетілгендіктен, 1999 жылдың қазан айындағы шығарылымы елде үлкен қаржылық табыс әкелмеді. Ол алғашқы сегіз аптада 2,2 миллион доллар жинады. Фильм Жапониядан тыс жерлерде 11 миллион доллар тауып, жалпы әлемдік табысы 159 миллион долларға жетті. 2016 жылдың 6 желтоқсанында GKIDS компаниясы фильмнің 20 жылдығын мерекелеу үшін 2017 жылдың 5 және 9 қаңтарында АҚШ кинотеатрларында көрсетілетінін хабарлады, көрсетілімге «On Your Mark» атты қысқа фильм қоса тіркелді. Фильмнің 2018 жылы АҚШ-тағы шектеулі қайта шығарылымы бес күнде 1,4 миллион доллар жинады, осылайша АҚШ-тағы жалпы табысы 3,7 миллион долларға, ал әлемдік табысы 160 миллион долларға жетті. 2020 жылғы мәліметтер бойынша фильм 194,3 миллион доллар тауыпты. 25 жылдығына орай фильм 2022 жылдың 22 шілдесінде Нью-Йорк қаласындағы Жапония қоғамында көрсетілді.
Үй медиасы
Жапонияда фильм 1997 жылы Buena Vista Home Entertainment компаниясы арқылы VHS форматында, ал 1998 жылы Tokuma Shoten компаниясы арқылы шығарылды. 2007 жылға қарай "Мононоке ханшайымы" Жапонияда 4,4 миллион DVD данасы сатылды. Солтүстік Америкада "Мононоке ханшайымы" DVD-сі алғашқыда жапон тіліндегі дыбыс жолымен бірге шығарылмақ болған. Оны сақтап қалу үшін көптеген онлайн петициялар ашылды, нәтижесінде 2000 жылдың тамызында жоспарланған шығарылым кешіктірілді. Miramax Home Entertainment 2000 жылдың 19 желтоқсанында DVD-ді жапон тіліндегі түпнұсқа дыбыс жолымен, ағылшын тіліне дубляждалған дыбыс жолымен және трейлер мен ағылшын тіліндегі дубляж актерінің сұхбаттарынан тұратын деректі фильмді қоса отырып шығарды. Ал 2001 жылдың 13 наурызында VHS форматында сатуға түсті.
Кезеңнен кезеңге бейімдеу
2012 жылы Studio Ghibli және британдық Whole Hog Theatre театр компаниясы «Принцесса Мононоке» фильмін сахнаға қоятыны жарияланды. Бұл Studio Ghibli туындысының алғашқы сахналық адаптациясы. Whole Hog Theatre мен Studio Ghibli арасындағы байланыс Aardman Animations компаниясының Ник Паркі Whole Hog Theatre қойылымдарының видеоларын Studio Ghibli-дің Тошио Сузукиге жібергеннен кейін орнатылды. Қойылымда қайта пайдаланған және жиналған материалдардан жасалған үлкен қуыршақтар қолданылады. Алғашқы қойылымдар Лондонның New Diorama театрында өтуі жоспарланған, және олар бір жыл бұрын 72 сағаттың ішінде сатылып түгелді. 2013 жылдың наурыз айында Лондонның алғашқы қойылымдарынан кейін шоудың Жапонияға көшірілетіні хабарланды. Токиодан қайтқаннан кейін Лондонда қойылымдардың екінші сериясы өтті. Лондондық қойылымдардың екінші сериясы төрт жарым сағаттың ішінде сатылып түгелді. Қойылым жағымды пікірлер алды және The Guardian газетінде Лин Гарднердің таңдауларының бірі болды.