Кіріспе

Жапон фольклорындағы табиғаттан тыс жандар; "көрнекті көрініс"; wikt:妖怪; Йокай – жапон фольклорындағы табиғаттан тыс жандар мен рухтардың бір класы. Йокай сөзі екі канджи таңбасынан тұрады, олардың екеуі де "күмәнді, шамадан тыс" деген мағынаны білдіреді. Оны қытайлық yaoguai терминінің қарыз сөзі ретінде қарастыруға болады, бірақ йокай сөзі жапондық контекстке байланысты бірнеше түрлі мағыналарды алды. Йокайды (あやかし), (物の怪) немесе (魔物) деп те атайды. Көп жағдайда мұндай аудармаға қарамастан, йокай батыс мағынасындағы жын емес, оларды ками деп қарастыруға болады. Алайда, рухтардың екі еркін класы әдетте өте әртүрлі деп саналады, дегенмен кейбір ғалымдар мен Шинто дінінің өкілдері олардың табиғаты мен көптеген ками арасындағы көзге көрінетін қарама-қайшылықтың ұқсастығын мойындайды, ками көбінесе салыстырмалы түрде игілік әкелетін деп есептеледі және екеуін де табиғаттың немесе мифологиялық әлемнің рухтарының бір түрі деп санайды. Олардың мінез-құлқы жамандықтан немесе ойыншылдықтан адамдарға мейірімділікке дейін өзгеруі мүмкін. Йокайдың көбінесе жануарларға ұқсас белгілері бар (мысалы, [[Каппа (фольклор)], тасбақаға ұқсас бейнеленеді, және тенгу, көбінесе қанаттары бар), бірақ кейде адам сияқты көрінуі мүмкін, мысалы, кучисаке онна. Кейбір йокайлар жансыз заттарға ұқсайды (мысалы, цукумогами), ал басқаларында көзге көрінбейтін пішін болады. Йокай әдетте рухани немесе табиғаттан тыс қабілеттерге ие деп сипатталады, олардың ең көп тараған белгісі – пішін ауыстыру. Пішінін өзгертетін йокайды (化け物) немесе (お化け) деп атайды. Жапон фольклоршылары мен тарихшылары йокайды "халыққа түсініксіз немесе есеп бере алмайтын құбылыстардың" тұлғасы деп түсіндіреді. Эдо дәуірінде Торияма Секинь сияқты көптеген суретшілер халық аңыздарынан немесе тек өз қиялынан шабыт алып, жаңа йокай ойлап тапты. Бүгінде мұндай бірнеше йокай (мысалы, амикири) дәстүрлі фольклордан пайда болды деп қате ойланады.

Ежелгі тарих

772 жылы: «Шоку Нихонгиде» «Шинто тазалау рәсімі өткізіледі, себебі императорлық сарайда йокайлер жиі кездеседі» деген мәлімдеме бар. Мұнда йокай сөзі нақты бір құбылысты емес, жалпы алғанда, таңғажайып оқиғаларды білдіреді. Хэйан дәуірінің ортасы (794–1185/1192): Сей Шонагонның «Жоғал кітабында» «қатал мононокелер бар» делінген, ал Мурасаки Шикибу «мононокелер қатты қорқынышты болып кетті» деген пікір білдірген. Бұл мононоке сөзінің алғашқы қолданылуы. 1370 жылы «Тайхейкидің» бесінші томында «Сагами но Нюдо йокайден еш қорқып көрмеді» деген сөздер келтірілген. Ежелгі заманда йокай туралы көптеген әдебиеттер мен халық аңыздары жазылған. «Кодзики», «Нихон Шоки» және түрлі «Фуддокилер» ежелгі дәуірдегі аңыздарды баяндап, они, Ямата но Орочи сияқты құпия құбылыстарды қамтиды. Хэйан дәуірінде йокай және басқа да табиғаттан тыс күштер туралы әңгімелер бірнеше томдық жинақтарда жарияланды. Бұл «Нихон Рёики» және «Конджаку Моногатаришу» сияқты басылымдармен басталды. Осы кітаптарда Хяки Ягё сияқты құбылыстар туралы айтылады. Бұл әдебиетте кездесетін йокайлар кейінгі ұрпақтарға жетті. Бұл йокайлар туралы әдебиетте айтылып, түсіндірілгенімен, олардың визуалды бейнелері жасалмаған. Кейінгі Хэйан дәуірінен сақталған «Тозақ орамы» (Нара ұлттық мұражайы) сияқты буддалық суреттерде они идеясы бейнеленген, бірақ нақты суреттер тек орта ғасырларда, Камакура дәуірінен бастап пайда болды. Ямата но Орочи бастапқыда жергілікті құдай болған, бірақ Сусаноо оны өлтіргеннен кейін йокайға айналды. Ясабуро бастапқыда қарақшы болған, ал өлгеннен кейін өшпенділік рухы (онрё) улы жыланға айналып, күріш егістігіндегі суды улап, кейін «құдықтың даналық құдайы» ретінде қасиетті саналды. [[Каппа (фольклор) және инугами кейде бір аймақта құдай, ал басқа аймақта йокай ретінде қарастырылады. Осы мысалдардан жапон құдайларының арасында құдайдан йокайға, немесе йокайдан құдайға айнала алатындары бар екенін көруге болады.

Эдо кезеңі

1677: Шококу Хьякумоногатари, түрлі-түрлі әуескерлер туралы әңгімелер жинағы жарияланды. 1706 ж. Отоги Хьякумоногатари басылымы жарық көрді. Миядзу но Айякаси (1-том) және Унпин но Йокай (4-том) сияқты жинақтарда Қытайдан келгендей сезілетін әңгімелер жинақтары жапондық ортаға бейімделді. 1712: Терадзима Рёанның Вакан Сансай Цюэ кітабы, қытайлық Санчай Тухуиге негізделген әңгімелер жинағы жарық көрді. 1716 жылы арнайы сөздікте (世説故事苑) «йокай» туралы жазба бар, онда былай делінген: «Менің қоғамымдағы қарапайым халық арасында көптеген кайжи (керемет құбылыстар) бар, оларды қарапайым халық көбінесе «кечи» деп қате айтады. Оларға қарақұйрықтардың сықырлауы, түлкілердің ұлығуы, тышқандардың шулаған дыбысы, тауықтың қимылы, құстардың дауысы, құстардың киімге зәр тастауы және қазан мен бөтелкеден шыққан дауысқа ұқсас дыбыстар жатады. Мұндай нәрселер Шосейрокуда кездеседі, оларды жою жолдары көрсетілген, сондықтан оны негіз ретінде пайдалану керек». 1788: Масаёши Китаоның Бакэмоно чакуточо еңбегі жарық көрді. Бұл йокайдың кибуоши диаграммалық кітабы, бірақ оның кіріспесінде «біздің қоғамдағы йокай деп аталатын нәрсе – қорқыныштан туындайтын сезіміміздің көрінісі» делінген. Осы дәуірде йокай зерттеліп жатқанда, йокайдың шындығына күмәнді қараған адамдардың бар екенін көрсетті. Осы дәуірде баспа және жариялау технологиясы кеңінен қолданыла бастады, баспа мәдениеті дамыды және жиі кибуоши және басқа басылымдардың тақырыбы болды. Нәтижесінде мұндай кітаптарды сататын каши-хон дүкендері таралып, кеңінен қолданысқа енді, соның нәтижесінде әртүрлі йокайлар туралы халықтың түсінігі қалыптасып, бүкіл Жапонда тарады. Мысалы, Эдо дәуірінен бұрын каппа деп аталған йокай туралы көптеген түсініктер болды, бірақ кітаптар мен баспалардың арқасында каппа туралы түсінік қазіргі заманғы каппа туралы түсінікке бекітілді.

Шоу дәуірі

Йокай әр түрлі бұқаралық ақпарат құралдарында танымал болғандықтан, олар қарттардың, жастардың, ерлер мен әйелдердің арасында кеңінен танылды. Соғысқа дейінгі камишибайлар, манга индустриясы, сондай-ақ 1970 жылдарға дейін сақталған каши-хон дүкендері мен теледидар йокай туралы халықтың білімін арттыруға және оны танымал етуге үлкен үлес қосты. Йокай туризмді қозғауға және Ивате префектурасындағы Тоно (Кюнио Янагитаның «Тоно Моногатари» еңбегіндегі әңгімелер жиналған жер) немесе Тоттори префектурасы (Шигеру Мизукинің туған жері) сияқты жергілікті маңызды аймақтарды жаңғыртуға көмектеседі. Осылайша, йокай туралы әртүрлі аңыздарда әңгімеленеді, бірақ қарттардың ауызша айтуы сирек, ал ауызша хабарлаудың аймақтық ерекшеліктері мен контекстін жеткізу қиын. Мысалы, классикалық йокай – цукумогами тек табиғатқа жақын өмір сүру арқылы, мысалы, тануки (жапондық егершегі), түлкілер мен мысықтармен бірге өмір сүру арқылы ғана сезіле алады. Сонымен қатар, қала шеттерінде және басқа да аймақтарда, тіпті біріншілік секторда өмір сүрген кезде де, сия тасы, кама (үлкен қазан) немесе цурубе (құдықтан су алуға арналған шелек) сияқты бұрынғы құралдар көзден жойылып, азукиарай және доротабо [ja] сияқты ескі өмір салтын еске түсіретін йокайлар пайда болады. Сөйтіп, тіпті Шoва дәуірінің алғашқы онжылдығында (1925–1935 жж.) туғандардың көпшілігі, ауылға эвакуацияланғандардан басқа, йокайға айналған нәрселерді «таныс емес» және «түсініксіз» деп санайды. Мысалы, классикалық ракугода адамдар сөздерді және олардың мағынасын түсінсе де, оларды нақты өмірдегі нәрсе ретінде көзге елестете алмайды. Осылайша, қоғамның модернизациясы классикалық жапон мәдениетіндегі йокайдың орнына теріс әсер етті. Екінші жағынан, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы таныстырылған йокайлар фольклор сияқты классикалық көздермен ғана шектелмейді, және Эдо дәуірінде болғандай, қорқынышты мектеп оқиғалары және кучисаке онна мен Ханако сан сияқты қалалық аңыздар сияқты жаңа ойдан туған йокайлар жасала береді, жаңа йокайлардың пайда болуына себеп болады. 1975 жылдан бастап, кучисаке оннаның танымалдылығы артып, бұл қалалық аңыздар бұқаралық ақпарат құралдарында «заманауи йокай» деп атала бастады. Бұл терминология соңғы уақыттарда қалалық аңыздарды зерттейтін жариялымдарда да қолданылды, ал йокай зерттеушісі Бинтаро Ямагучи оны жиі пайдаланды. Мизукидің өзі «Гегеге но Китаро» арқылы шамамен 30 жаңа йокай жасады. Классикалық йокайлар мен жаңадан жасалған йокайлардың араласуы дәстүр мен аңыздарды жеңілдетіп көрсетеді деген сын көп айтылды.