Кіріспе

Жапон фольклорында түлкі рухтары – жасқа толғанда және даналыққа жеткенде паранормальді қабілеттерге ие болатын түлкілер. Халық аңыздарына сәйкес, кицуне түлкілері (немесе, мүмкін, "түлкі рухтары") адамдарды баурап ала алады, дәл тануки сияқты, олар адам немесе басқа да нысандарға айналу қабілетіне ие және адамдарды алдауға немесе жаңылыстыруға шебер. Кейбір халық аңыздарында кицуне осы қабілетін басқаларды алдау үшін қолданады, өйткені фольклордағы түлкілер көбінесе осылай істейді, бірақ басқа шағын әңгімелерде оларды адал қорғаушылар, достар және жандар ретінде бейнелейді. Түлкілер мен адамдар ежелгі Жапонияда тығыз байланыста өмір сүрген. Кицуне өз пішіні мен сыртқы түрін өзгерту қабілеті – бакеру, ал алдау немесе баурау қабілеті – бакасу деп аталады; бұл терминдер «призрак» немесе «гоблин» деген мағына беретін бакемоно деген жалпы терминмен байланысты, және мұндай қабілеттер егершіктерге (әдетте тануки немесе күшік түлкі) және кейде мысықтарға да (мысалы, бакенэко) тән. Сондай-ақ, кицуне мочи немесе «түлкі иелері» деп аталатын иелерінің бұйрықтарын орындау үшін кицуне ретінде пайдаланылатын аңыздар бар. Ямабуси немесе жабайы табиғатта оқуға түскен монахтар кико (気狐) қолданумен белгілі. Кейде шақырылған түлкі немесе түлкі рухы осаки деп аталады. Бұл жандар құда гицуне (管狐) деп те белгілі болуы мүмкін, өйткені олардың өте кішкентай болғанына немесе түтік ішінде сыятындай кішкентай болып қалуына сенген.

Шығу тегі

Жапон халқы мен түлкі арасындағы ең көне байланыс Жомон дәуірінде түлкінің тіс қанаты мен жақ сүйегінен жасалған мойын әшекейіне дейін барып такалады. "Нихон Шоки" (немесе "Нихонги", 720 жылы жинақталған) еңбегінде түлкі екі рет еске алынады, олар – жамандық белгісі. 657 жылы Ивами провинциясында "ақ түлкі" (бякко) көргендігі туралы хабар тарады. "Түлкі әйелі" (кицуне-нёбо (狐女房)) ертегісінің ең алғашқы нұсқасы (үй жануары – иттің үркітуінен кейін түлкі екені ашылған әйел туралы) 822 жыл шамасында жинақталған буддалық әңгімелер жинағы "Нихон Рёикиде" кездеседі. Оқиғаның мазмұнында әйелге үйленген ер адамның, кейіннен оның түлкі болып әйел кейпінде жүргені анықталады (қараңыз, төменде). Бұл ертегі Тан әулетінің қытайлық "Женьши жуань" ("Леди Женьнің хикаясы", шамамен 800 жыл) әңгімесімен үлкен ұқсастықтарды көрсетеді, онда да қытай әйелі немесе қарындасы (Леди Жень) ит ұрғанда түлкі екенін жасыра алмай қалады.

Түлкілер

Китсуне адам кейпін алады, бұл қабілетті белгілі бір жасқа жеткенде үйренеді – әдетте 100 жасқа дейін, бірақ кейбір аңыздарда 50 жас делінеді. Трансформацияның негізгі шарты ретінде түлкі басына қамыс, жапырақ немесе бас сүйек қоюы керек. Китсуне көбінесе әдемі әйелдер, жас қыздар, қарт ерлер, сирек жастар кейпінде болады. Китсуне гао ("түлкі бет") – көздері тығыз орналасқан, қас жақтары жұқа, жақ сүйектері биік, тар бет пішіні бар әйелдерді білдіреді. Дәстүр бойынша, мұндай бет пішіні әдемі саналады, ал кейбір аңыздарда оны адам кейпіндегі түлкілерге байланыстырады. Кейбір нұсқаларда китсуне түлкіге тән белгілерін сақтайды, мысалы, жұқа түк, түлкі тәрізді көлеңке немесе оның нағыз бейнесін көрсететін шағылыс. Кейбір әңгімелерде китсуне адам кейпіне келгенде құйрығын сақтап қалады және оны жасыру қиынға соғады; құйрықты іздеу, әсіресе түлкі мас немесе салмақсыз болғанда, оның нағыз табиғатын анықтаудың кең таралған тәсілі. Әйел немесе ер адамның шын ниетімен, тіпті түлкінің маскировкасын көруге болады. Китсуне адам кейпінде иттерден қорқуы және оларды жек көруі арқылы да ашылуы мүмкін, ал кейбіреулері олардың жанында болғанда қатты үрейленіп, түлкіге айналып қашады. Китсунеге тағы да табиғаттан тыс қабілеттер жатады: иелік ету, от немесе молния тудыру, басқалардың түсіне қасақана кіру, ұшу, көрінбеу және шындықтан ажырату қиын болғандай күрделі иллюзиялар жасау.

Таныс рухтар

Кейбір отбасыларда қорғаныш түлкі рухтары туралы айтылады, ал кейбір аймақтарда куда гицунемен иеленушілік кездеседі. Кейбір әңгімелер оларды сиқырлы асыл тастар немесе інжу-маржан ретінде сипаттайды. Адам түрінде немесе адамға иеленгенде, кицуне допты аузында ұстайды немесе құйрығында көтереді. Асыл тастар – Инаридің кең таралған символы, сондықтан оларсыз қасиетті Инари түлкілерінің бейнелерін кездестіру сирек. Бір сенім бойынша, кицуне пішінін өзгерткенде, оның хоши но тамасы оның сиқырлы күшінің бір бөлігін сақтайды. Тағы бір дәстүр бойынша, інжу-маржан кицунедің жанының символы болып табылады; егер кицуне одан тым ұзақ айырылса, ол өледі. Осы допты алғандар кицунеден оны қайтару шартымен өздеріне көмектесуге уәде алуға мүмкіндік алады. Мысалы, 12 ғасырға қарайтын әңгімеде бір адам түлкінің хоши но тамасын пайдаланып, өзіне бір жақсылық жасағанын айтады:

Сол түлкі кейіннен оның өмірін сақтап қалады, оны қарулы қарақорғаздардың тобынан айналып өтеді.

Портретті бейнелеу

Жапон халық мүхитында бейімделген кітсуне көптеген жапондық туындыларда кездеседі. Халық ертегілерінен туған но, киоген, бунраку және кабуки пьесаларында, сондай-ақ жергілікті анимация, комикстер және бейне ойындар сияқты заманауи туындыларда олардың бейнесі бар. Жапондық металл-айдол тобы Babymetal өздерінің өлеңдерінде кітсуне туралы мифке сілтеме жасайды және тікелей эфирде түлкі маскаларын, қол сигналдарын және анимациялық аралықтарды пайдаланады. Батыстың жазушылары да кітсуне аңыздарын пайдаланған, бірақ оларды толыққанды зерттемеген.

Инаридің қызметшілері

Китсуне – шинтолық дән құдайы Инаримен байланысты. Бұл байланыс түлкілердің үстіміздік маңызын арттырды. Алғашқыда китсуне Инаридің елшілері болған, бірақ қазір екеуінің арасындағы шекара нашарлаған, сондықтан Инари Оками түлкі түрінде бейнеленуі мүмкін. Сондай-ақ, китсунеге толықтай арналған киелі орындар бар, онда ізбасарлары құрбандықтарын қалдыра алады. Фольклоршылар арасында бұрын тағы бір шинто түлкі құдайы болды ма деген пікір бар. Түлкілерге ежелден қами ретінде табынып келеді. Шындығында, түлкілерді аулау немесе оларды шақыру үшін қолданылатын жем ретіндегі сүйікті тағамы – қуырылған тышқан немесе егеуқұйрық екендігі айтылады, бұл туралы "Цуригицуне" [жап. 釣狐] киоген пьесасы және басқа да туындыларда көрсетілген. Бір ғалым, тамақ қуырылған кеміргіш болсын немесе қуырылған соя ұны болсын, түлкімен байланыстың "Инари ичирю дайджи" (稲荷一流大事) құжатына барып тірелетінін болжайды. Аталған құжат Дакини онға (түлкілермен байланысты) жасалатын құрбандықтардың тізімін ұсынады, себебі тізімде "абурамоно" ("майлы заттар") деп аталатын бір нәрсе бар.

Инари түлкілерінің сипаттамасы

Инаридің кицунелері ақ, ол жақсы ырымның белгісі.

Қалқашылар

Китсунелер көбінесе алаяқтар ретінде бейнеленеді, олардың ниеттері көңіл көтеруден зұлымдыққа дейін ауытқиды. Әңгімелерде китсунелер мақтанқор самурайларды, ашкөз саудагерлерді және бостандыққа тойған қарапайым халықты алдайды, ал қатыгездері кедей саудагерлер мен шаруаларды немесе ықыласшыл будда монахтарын қорлайды. Олардың құрбандары көбінесе ер адамдар болады, ал әйелдер иелік етуге ұшырайды. Тағы бір тактика – китсуне өзінің нысанасын иллюзиялармен немесе көріністермен жаңылыстыру. Китсунелер өз уәделерін орындайды және кез келген жақсылықты қайтаруға тырысады. Кейде китсуне бір адамға немесе үйге жабысады, онда олар түрлі қиындықтар тудыруы мүмкін. 12 ғасырдан жеткен бір әңгімеде үй иесінің түлкілерді құрту туралы айтқан сөзі ғана оларды жақсы мінез-құлыққа итермелейді. Китсуне әкесі адамның түсіне кіреді:

– Мырза, менің әкем бұл жерде менің алдымда өмір сүрді, қазір менің көптеген балаларым мен немерелерім бар. Олар көбінесе қиындықтар тудырады, қорқамын, мен оларды тоқтатуға тырысамын, бірақ олар ешқашан тыңдамайды. Ал енді, мырза, сіз бізден шаршадыңыз. Сіздер бәрімізді өлтіретін боларсыз деп ойлаймын. Бірақ сізге айтқым келеді, мырза, бұл біздің соңғы түніміз екеніне қатты өкінемін. Бізді тағы да кешіресіз бе? Егер біз тағы да қиындық туғызсақ, онда сіз өзіңізге қалай дұрыс көрінсе, солай істеуіңіз керек. Бірақ жас балалар, мырза, сіз неге ашуланғаныңызды түсіндірсем, олар түсінетін болады деп сенемін. Егер сіз бізді кешірсеңіз, сізді қорғауға барлық күшімізді саламыз, және жақсы нәрселер болатынын сізге хабарлаймыз! Басқа китсунелер өздерінің сиқырын серіктерінің немесе үй иелерінің пайдасына қолданады, егер адамдар оларға құрметпен қараса. Алайда, йокай ретінде китсунелер адамгершілікке ортақ емес, сондықтан осылай үйді қабылдаған китсуне, мысалы, үй иесіне ақша немесе көршілерден ұрлаған заттарды әкелуі мүмкін. Сондықтан китсунелер бар деп есептелетін қарапайым үйлер күдікпен қаралады. Қызығы, самурайлардың отбасылары көбінесе китсунелермен ұқсас келісімдер жасаған, бірақ бұл түлкілер зенко деп есептелген және олардың сиқырын пайдалану – беделдің белгісі саналған. Китсунелер үшін тастап кетілген үйлер жиі кездесетін орын болған. Әңгімелер китсуне сыйлықтарын китсуне төлемдерінен ажыратады. Егер китсуне ақша немесе материалдық байлықты қамтитын төлем немесе сыйақы ұсынса, оның бір бөлігі немесе барлығы сиқырлы иллюзия астында ескі қағаз, жапырақтар, бұтақтар, тастар немесе ұқсас құнды емес заттардан тұрады. Нағыз китсуне сыйлықтары көбінесе материалдық емес нәрселер болады, мысалы, қорғаныш, білім немесе ұзақ өмір.

Жұбайлар мен сүйіктілер

Китсунелер көбінесе ғашықтар ретінде бейнеленеді, әдетте жас ер адам мен адам түріне айналған китсуне туралы әңгімелерде. Китсуне ұсынушы болуы мүмкін, бірақ мұндай оқиғалар көбінесе романтикалық сипатта болады. Әдетте, жас жігіт түлкіге білмей үйленеді, ол адал әйел болып шығады. Ер адам соңында түлкінің нағыз жаратылысын біліп алады, ал түлкі әйелі оны тастап кетуге мәжбүр болады. Кейбір жағдайларда, күйеуі түстен оянғандай сезінеді, кір-қоқысқа толып, бағдары жоғалған күйде, үйінен шалқап қалады. Одан кейін ол ұяттан тастап кеткен отбасына қайта оралуға мәжбүр болады.