Кіріспе
Жапон халық аңыздары Жапонияның маңызды мәдени ерекшелігі болып табылады. Күнделікті қолданыста олар белгілі бір танымал классикалық аңыздарды білдіреді, олардың әртүрлі фольклор түрлері арасында «халық аңызының» қатаң анықтамасына сәйкес келе ме, жоқ па, дегені белгісіз. Араласқан жазбалар Муромачи кезеңінен (14-16 ғасырлар) тіпті орта ғасырлардың ертерек замандарынан бастау алады. Бұл әдетте ағылшын тіліндегі «folktales» (яғни, халық арасынан ауызша дәстүрден жиналған шығармалар) сипаттамасына сай келмейді. Қатаң мағынада «жапон халық аңыздары» ауызша таратылған халықтық әңгімелерді білдіреді. Ұсыныстарды жүйелі түрде жинауды фольклоршы Кунио Янагита бастады. Янагита «минуа» (民話) сөзін ұнатпады, бұл термин «халық аңызы» дегеннен тікелей аударылған (Янагита бұл терминнің өзі жинаған халық аңыздарымен таныс емес екенін және басқа елдердің қағидаларымен «келісімге» баруға дайын емес екенін айтты). Сондықтан ол халық аңыздарының барлық шығармашылық түрлеріне (яғни, «аңыз» емес, көбінесе хабарлама сияқты түрлеріне) «мукашибанаси» (昔話) терминін қолдануды ұсынды.
Japanese folktales are an important cultural aspect of Japan. In commonplace usage, they signify a certain set of well known classic tales, with a vague distinction of whether they fit the rigorous definition of "folktale" or not among various types of folklore. The admixed impostors are literate written pieces, dating back to the Muromachi period (14th–16th centuries) or even earlier times in the Middle Ages. These would not normally qualify for the English description "folktales" (i. e., pieces collected from oral tradition among the populace). In a more stringent sense, "Japanese folktales" refers to orally transmitted folk narrative. Systematic collection of specimens was pioneered by the folklorist Kunio Yanagita. Yanagita disliked the word minwa (民話), a coined term directly translated from "folktale" (Yanagita stated that the term was not familiar to actual old folk he collected folktales from, and was not willing to "go along" with the conventions of other countries). He therefore proposed the use of the term mukashibanashi (昔話) to apply to all creative types of folktales (i. e., those that are not "legendary" types which are more of a reportage).
Шолу
Жапон халық мүсіндегі көрнекті үлгі ретінде Момотаро (Шаруа жігіті) және, мүмкін, "бес үлкен ертегі" (五大昔話) деп аталатын басқа да халықтық аңыздар: Қымыз бен Маймылдың арасындағы шайқас, Тіл кескен қарлығаш, Гүл гүлдеген қарт және Качи качи Яма жатады.
Тарих
Бұл әңгімелер нағыз халық аңыздары деп есептеледі, өйткені оларды фольклоршы Кунио Янагата сипаттаған. Эдо дәуірінде бұл ертегілерді кәсіби жазушылар өңдеп, «кусазоши» (сағ. кітаптар) түрінде ағашқа қалыптастырып басып шығарған, сонымен қатар, жергілікті нұсқалары да жиналған. Жоғарыда айтылғандай, нағыз емес халық аңыздары – бұл бұрыннан жазылғандар, ең көнесі – Кэгуя ханшайымы туралы әңгіме (немесе «Бамбук кескіш туралы әңгіме»), бұл 10-ғасырға дейін жатқан «моногатари» романының үлгісі, бірақ қолжазбалары одан кейінгі кезеңге жатады. Мәтінде, мысалы, «өрт тышқанының (немесе саламандраның) терісінен тігілген, отқа төзімді шапан» туралы айтылады, бұл оның авторының кітап білімі мен сауаттылығының жоғары деңгейін көрсетеді. Орта ғасырларда жазылған псевдохалық аңыздарының басқа мысалдары – «Удзи Шуи Моногатари» (13-ғасыр), онда Кобутори Дзисан – бетінде дөңес бар қарт кісі және «Салам миллионер» кіреді. Бұл және «Коньяку Моногатаришу» (12-ғасыр) «сетсува» деп аталатын көптеген әңгімелерді қамтиды, бұл моральдықтан комедиялыққа дейінгі түрлі мазмұндағы әңгімелерге қолданылатын жалпы термин. Екі шығарма да Үндістан, Қытай және Жапониядан келген әңгімелерді қамтитын бөлімдерге бөлінген. «Коньяку Моногатаришуда» халық аңыздары түрінде танымал Кинтаро аңызының алғашқы дамуын көруге болады. Жапон тілінде «халық аңызы» деген сөз мағынасы жылдар бойы өзгерген. Эдо дәуірінде қолданылған термин – «отокибанаши» (お伽話), яғни, даймё иелерін көңілді ету үшін жалданып жұмыс істеген кәсіби әңгімешілердің (отоги шу) айтқан әңгімелері. Бұл термин Мэйдзи дәуіріне дейін (19-ғасырдың соңына дейін) қолданылып келді, содан кейін «минва» сияқты импортталған терминдер пайдалана бастады. «Мандаринді қаздар»: Бір адам тамақ үшін мандарин қазын өлтіреді. Сол түні ол әйелдің өзін күйеуін өлтірген деп айыптап, көлге қайтуын талап ететінін көреді. Ер адам осылай істейді, сонда ана мандарин оған жақындап келіп, көкірегін жыртып алады. Буддалық «Жатака» әңгімелеріндегі оқиғалар жапондық халық әңгімелері жинағында өзгертілген түрде кездеседі. Ежелгі Үндістанның кейбір әңгімелері жапон әңгімелерін қалыптастыруға ықпал етіп, оларға материалдық көмек көрсетті. Үнді материалдары Қытай және Корея арқылы таралып, жалпы жапон халқының сезімталдығына сай келетіндей етіп өңделді.