Кіріспе

Жапондық айдаһар, немесе жай ғана Орочи (大蛇) – сегіз басы және сегіз құйрығы бар жапондық аңызды айдаһар/жылан.

Мифология

Ямата но Орочи туралы аңыздар бастапқыда жапон мифологиясы мен тарихы туралы екі көне мәтінде жазылған. 712 жылы «Кодзикиде» бұл айдаһардың аты 八岐遠呂智 деп, ал 720 жылы «Нихон Шокиде» 八岐大蛇 деп жазылған. Орочи мифінің екі нұсқасында да синтоисттік дауыл құдайы Сусаноо (немесе «Суса но О») өзінің әпкесі Аматэрасуды, күн құдайыны алдағаны үшін көктен қуылды. Көктемнен қуылғаннан кейін Сусаноо Идзумо провинциясындағы Хи өзенінің (簸川) басына жақын жерде екі «Жердегі құдайларды» (國神) кездестіреді. Олар жылап жатыр, өйткені олар жеті жыл бойы Орочиге жыл сайын бір қызын беруге мәжбүр болды, ал енді олар сегізіншісін, Кушинадахиме (Куши-инада-химе) құрбандыққа шалуға тиіс, оны Сусаноо сақтау үшін «тараққа» (櫛; kushi) айналдырды. «Кодзикиде» былай делінген:

«Нихонгиде» де Ямата но Орочи туралы айтылады: «Оның сегіз бұрақты басы мен сегіз бұрақты құйрығы болды; оның көздері қыстағы вишня сияқты қызыл болды; және оның арқасында шыршалар мен кипарис өсіп жатты. Ол сегіз төбе мен сегіз аңғарға созылып жатыр». Бұл Орохиді сипаттауға қолданылған ботаникалық атаулар: акакагачи немесе хоозуки (қысқы вишня немесе жапондық фонарь, Physalis alkekengi), хикаге (клубтық мох, Lycopodiopsida), хиноки (жапон кипарысы, Chamaecyparis obtusa) және суги (жапон кедрі, Cryptomeria). Аңызға айналған семсер Кусанаги, Ямата но Орочидің құйрығынан табылды, ал оның бірге келген Ята но Кагами айнасы және Ясакани но Магатама зердесі Жапонияның үш киелі императорлық регалиясы болды.

Этимология

Жапон атауы (大蛇) көне жапон тіліндегі *woröti* сөзінен туындаған, бірақ оның этимологиясы жұмбақ. Бұл көне *orochi* аталысынан өзге, *kanji* ішіндегі 大蛇 әдетте *daija* деп айтылады, "үлкен жылан; ірі жылан". Карр жапон ғалымдарының "оннан астам" *orochi* < *woröti* этимологиясын ұсынғанын, ал батыс тіл біліміндегі мамандар австронезиялық, тунгус және үнді-еуропа тілдерінен алынған сөздерді қарастырғанын айтады. Ең мүмкін жергілікті этимологиялық ұсыныстар: жапон тіліндегі *o* – "құйрық"; Wikt:尾; 尾 (Сусаноо қасиетті қылышты тапқан орын), "үлкен; зор"; Wikt:大; 大, немесе "шың; төбе"; Wikt:峰; 峰, және *mizuchi* өзенінің айдаһарымен туыс. Бенедикт бастапқыда *woröti* "үлкен жылан" сөзінің прото-австрожапон тіліндегі *(w)oröt i* түрінде австронезиялық тілден [q]uḷəj ("жылан; құрт") сөзінен алынғанын болжады, бірақ кейін оны [q,ʔ]oḷəj сөзінен (u )orot i деп өзгертті. Миллер Бенедиктің көне жапон тіліндегі "[[wiktionary:尾ろ 'құйрық' + *ti* жұрнағы" және түсінікті тунгус этимологиясын, [Прото-тунгус] *xürgü či, 'құйрықты' ескермегені үшін сынға алды, сондай-ақ "осы көрінеу көп саяхаттаған *orochi* енді [үнді-еуропалық] фольклор зерттеушілерінің болжамдарында пайда болды" деп атап өтті. Литтлтонның гипотезасы 3 басты монстр – Трисирас немесе Вишварупаны қамтиды, олардың мифологиялық баламасы бар, себебі Индра оларға сома, шарап және тағам бергеннен кейін өлтірді, бірақ олардың арасында дыбысталу байланысы жоқ.

Мифологиялық ұқсастықтар

Полицефалды немесе көп бас жануарлар биологияда сирек кездеседі, бірақ мифология мен геральдикада жиі кездеседі. Жоғарыда көрсетілген сегіз басты Ямата-но-Орочи және үш басты Трисира сияқты көп бас айдаһарлар салыстырмалы мифологияда кең таралған мотив болып табылады. Мысалы, грек мифологиясындағы көп бас айдаһарлардың ішінде 9 баслы Лерней гидрасы мен 100 баслы Ладон бар, екеуін де Геракл өлтірді. Жапондық мысалдардың екеуі буддалық Үнді айдаһар мифтерін қабылдаудан туындаған. Сарасватидің жапондық түрі Бензайтэн 552 жылы Эношимада бес басты айдаһарды өлтірді деп есептеледі. Кузурю (九頭龍, "тоғыз бас айдаһар"), нагараджалардың (жылан патшалары) Васуки мен Шешадан шыққан, Нагано префектурасындағы Тогакуши киіз үйінде құдайға табынады. Қытай мифологиясындағы Тоғыз бас құсқа (九頭鳥) салыстырып қараңыз. Көп бас айдаһарлар мен жыландар туралы халық әңгімелерін салыстырғанда, сегіз бас жандар жеті немесе тоғыз бас жандарға қарағанда сирек кездеседі. Жапон тіліндегі ya немесе hachi (八) сөздері "көп; алуан түрлі" мағынасын білдіреді (мысалы, "жеміс-жидек сатушы; шебер"). Де Виссердің айтуынша, 8 саны патшалар мен құдайлардың айдаһарларды айдауы немесе олармен тартылатын көліктері туралы аңыздарда "типикалық" болып табылады. Айдаһарды өлтіру туралы аңыздар Камбоджа, Үндістан, Парсы, Батыс Азия, Шығыс Африка және Жерорта теңізі аймақтарындағы аңыздарға ұқсас. Смит мифтік жеті немесе сегіз бас айдаһарларды жеті тікпелі Pteria қабығымен немесе сегіз сымбатты сегізқұйрықтымен байланыстырады. Дауыл құдайының теңіз жыланымен күресуі туралы миф прото-индоеуропалық діннен бастау алып, кейіннен ежелгі Таяу Шығыс діндеріне, ең алдымен Сирия мен Жаралы Жарты айға хетт тілінде сөйлейтін халықтардың араласуы арқылы тараған. Бұл мотив хаоскампф ("хаосқа қарсы күрес") деп аталады, ол тәртіп пен хаос арасындағы қақтығысты көрсетеді. Көбінесе бұл мифтер бастапқы көзінен дамыған сайын, дауыл құдайының рөлін (көбінесе пантеонның басшысы) мәдениет батырлары немесе патшалықты бейнелейтін тұлғалар қабылдайды. Көптеген мысалдарда жылан құдайы көп бас немесе көп құйрықты болып көрінеді. Тор vs. Йормунгандр (норс) Перун vs. Велес (славян) Добрыня Никитич vs. Змей Горыныч (славян) Тархунт vs. Иллюянка (хетт) Тешуб vs. Улликумми (хуррит) Зевс vs. Тифон (грек) Геракл vs. Лерней гидрасы (грек) Аполлон vs. Питон (мифология) (грек) Индра vs. Вритр (үнд) Кришна vs. Калиа (үнд) Траэтаона vs. Ажи Дахака (зороастризм) Гаршасп vs. Захак (иран) Әйіс Георгий vs. Айдаһар (христиан) Әйіс Михаил vs. Херенсуге (христиан баск) Фат Фрумос vs. Балауэр (румын) Баал vs. Ям (канаандық) Мардук vs. Тиамат (вавилондық) Ра vs. Апеп (ежелгі египеттік) Габриел vs. Рахаб (яһуди) Христос vs. Шайтан (христиан) Манкан vs. Кузурю (жапон буддизмі) Сигурд vs. Фафнир (норс) Кетцалькоатль vs. Сипактли (ацтек мифологиясы) Бензайтэн vs. 五頭竜 (жапон буддизмі) Дрангуэ vs. Кульшедр (албандық халық сенімдері) Вахагн vs. Вишап (армян мифологиясы) Лак Лонг Куан vs. Нгу Тинь (вьетнам мифологиясы)

Батырдың, кейде керемет туғанның, бойын құрбан етуді талап ететін айдаһарға қарсы күресі кең таралған әңгіме. Халықтық зерттеулерде ол Аарне-Томпсон-Утер индексі АТУ 300, "Айдаһар өлтіруші" деп аталады.