Кіріспе

Ішінара иондалған газдың үлкен, төмен тығыздықтағы жұлдызаралық бұлты

H II аймағы немесе HII аймағы – иондалған жұлдызаралық атомдық сутегінің аймағы. Ол әдетте жарым-иондалған газдың молекулалық бұлтында орналасады, онда жұлдыздардың пайда болуы жақында болған, ал мөлшері бірден жүздеген жарық жылына дейін, ал тығыздығы бірнешеден шамамен миллион бөлшекке дейін куб сантиметрге шаққанда болады. Орион тұмандығы, қазір H II аймағы екені белгілі болған, 1610 жылы Николас Клод Фабри де Пейрес телескоп арқылы байқаған, бұл осындай нысанның табылуының алғашқы жағдайы. Аймақтар кез келген пішінде болуы мүмкін, себебі олардың ішіндегі жұлдыздар мен газдың таралуы ретсіз. Осы аймақтарда пайда болатын қысқа өмір сүретін көк жұлдыздар айналасындағы газды иондау үшін көп мөлшерде ультракүлгін сәуле шығарады. H II аймақтары – кейде бірнеше жүз жарық жылына дейін созылатын – көбінесе алып молекулалық бұлттармен байланысты. Олар көбінесе түйіршікті және жіп тәрізді болып көрінеді, кейде Аттың басы тұмандығы сияқты күрделі пішіндерді көрсетеді. H II аймақтары бірнеше миллион жыл ішінде мыңдаған жұлдыздардың тууына мүмкіндік береді. Соңында, пайда болған жұлдыз шоғырындағы ең массивті жұлдыздардың суперновалық жарылыстары мен күшті жұлдыздық желдері H II аймағының газдарын таратып, пайда болған жұлдыз шоғырын қалдырады. H II аймақтарын ғаламдағы үлкен қашықтықтардан байқауға болады, ал галактикадан тыс H II аймақтарын зерттеу галактикалардың қашықтығы мен химиялық құрамын анықтау үшін маңызды. Спиральды және иррегулярлы галактикаларда көптеген H II аймақтары бар, ал эллипстік галактикаларда олар дерлік жоқ. Спиральды галактикаларда, соның ішінде біздің Галактикамызда, H II аймақтары спиральды қолдарда шоғырланған, ал иррегулярлы галактикаларда олар хаотикалық түрде таратылған. Кейбір галактикаларда ондаған мыңдаған жұлдызды қамтитын үлкен H II аймақтары бар. Мысалдарға Үлкен Магеллан бұлтындағы 30 Doradus аймағы және Үшбұрыш галактикасындағы NGC 604 жатады.

Терминология

H II термині астрономдар тарапынан "H екі" деп айтылады. "H" - сутегінің химиялық символы, ал "II" - римдік санмен 2-ні білдіреді. Астрономияда бейтарап атомдарды белгілеу үшін I римдік саны, бір рет иондалғандар үшін II (H II басқа ғылымдарда H+ ретінде белгіленеді), екі рет иондалғандар үшін III (мысалы, O III - O2+ және т.б.) қолданылады. H II, немесе H+, бос протоннан тұрады. H I аймағы бейтарап атомдық сутектен және молекулалық сутегінің молекулалық бұлтынан (H2) құралады. Астроном емес адамдармен әңгімелескенде "H II" және "H2" айтылуының бірдей болуы салдарынан шатасу туындауы мүмкін.

Байқаулар

Ең жарық H II аймақтарының кейбіреулерін қалыс көзбен көруге болады. Дегенмен, 17 ғасырдың басында телескоп ойда келгенге дейін мұндай құбылыстар байқалмаған секілді. Тіпті Галилей Орион тұмандығын алғаш рет оның ішіндегі жұлдыз шоғын (Йоханн Байер бұрын жалғыз жұлдыз ретінде тіркеген) байқамаған. Француз бақылаушысы Николас Клод Фабри де Пейрес 1610 жылы Орион тұмандығын ашқан. Сол кезден бері Сүт Жолы мен басқа галактикаларда көптеген H II аймақтары табылды. Ертеде астрономдар "диффузды тұмандықтарды" (қазір H II аймақтары деп белгілі) және үлкен телескоп арқылы қарағанда тұманды көрінісін сақтайтын, ал енді жұлдыздарға бөлінетін тұмандықтарды ажырататын. Гершельдің жұлдыздардың қалыптасу гипотезасын растау үшін тағы бір жүз жыл күтуге тура келді, сонда Уильям Хаггинс әйелі Мэри Хаггинспен бірге спектроскопын әртүрлі тұмандықтарға бағыттады. Андромеда тұмандығы сияқты кейбіреулері жұлдыздарға ұқсас спектрлерге ие болды, бірақ олар жүздеген миллион жеке жұлдыздардан тұратын галактикалар екені анықталды. Басқалары мүлдем өзгеше көрінді. Орион тұмандығы және оған ұқсас нысандар сіңіру сызықтары бар күшті континумның орнына, тек аз ғана шығарылым сызықтарын көрсетті. Планеталық тұмандықтардағы бұл спектрлік сызықтардың ең жарықтысы 500,7 нанометр толқын ұзындығында болды, ол ешбір белгілі химиялық элементтің сызығына сәйкес келмеді. Бастапқыда бұл сызық белгісіз элементке, "небулиумға" байланысты болуы мүмкін деген гипотеза болды – осыған ұқсас идея 1868 жылы Күн спектрін талдау арқылы гелийдің ашылуына әкелді. Алайда гелий Күн спектрінде табылып, одан кейін көп ұзамай жерде оқшауланған, ал небулиум оқшауланбады. 20 ғасырдың басында Генри Норрис Рассел бұл 500,7 нм сызығы жаңа элемент емес, керісінше, белгісіз жағдайдағы таныс элементке байланысты болуы мүмкін деп ұсынды. Астрономиялық тұрғыдан тығыз саналатын жұлдызаралық материя зертханалық стандарттар бойынша жоғары вакуум болып табылады. Физиктер 1920 жылдары газдың өте төмен тығыздығында электрондар атомдар мен иондардағы қозулы, метатұрақты энергетикалық деңгейлерді толтыра алатынын көрсетті, олар жоғары тығыздықта соқтығысулар арқылы жылдам де-қозуға ұшырайды. Екі рет иондалған оттегідегі осы деңгейлерден электрондық өтулер 500,7 нм сызығын тудырады. ГМК (үлкен молекулалық бұлттар) ұзақ уақыт бойы тұрақты күйде қалуы мүмкін, бірақ жоғары жылдамдықты соққы толқындары, бұлттардың соқтығысуы және магниттік өзара әрекеттесу оның құлдырауына себеп болуы мүмкін. Бұл орын алғанда, бұлттың ыдырауы мен фрагментация процесі арқылы жұлдыздар туады (толық сипаттама үшін жұлдыз эволюциясын қараңыз). Жұлдыздар ГМК-да туғанда, ең массивтілері айналадағы газды иондауға жеткілікті температураға жетеді. H II аймағының өмір сүру мерзімі шамамен бірнеше миллион жылды құрайды. Жас, ыстық жұлдыздардың сәулелену қысымы газдың көп бөлігін сыртқа шығарады. Шындығында, бүкіл процесс өте тиімсіз, H II аймағындағы газдың 10 пайызынан азы жұлдызға айналады, ал қалғаны тарап кетеді. Бок 1946 жылдың желтоқсанында Гарвард обсерваториясының жүз жылдық симпозиумында осы глобулалар жұлдыздардың қалыптасу орындары болуы мүмкін деген пікірді айтты. 1990 жылы олардың шындығында жұлдыздық туу орындары екені расталды. Ыстық жас жұлдыздар осы глобулаларды таратып жібереді, өйткені H II аймағын қуаттандыратын жұлдыздардың сәулесі материяны сыртқа шығарады. Осы мағынада H II аймақтарын құрайтын жұлдыздар жұлдыздық балабақшаларды жоюға тырысады. Алайда, осы процесте жұлдыздардың қалыптасуының соңғы күркіреуі басталуы мүмкін, өйткені сәулелену қысымы мен жоғары жылдамдықты соққы толқындары глобулаларды сығып, олардың тығыздығын арттыруы мүмкін. H II аймақтарындағы жас жұлдыздар планеталық жүйелердің бар екенін көрсетеді. Хаббл ғарыш телескопы Орион тұмандығында жүздеген протопланеталық дискілерді (проплидтерді) анықтады. Орион тұмандығының жас жұлдыздарының кем дегенде жартысы газ бен шаңнан тұратын дискілермен қоршалған сияқты, оларда Күн жүйесі сияқты планеталық жүйе құру үшін қажетті материядан бірнеше есе көп зат бар.

Физикалық қасиеттері

H II аймақтары физикалық қасиеттері жағынан бір-бірінен күрт өзгешеленеді. Олардың мөлшері өте тығыз (UCHII) деп аталатын, шамамен бір жарық жылы немесе одан да аз ғана кеңдікке ие аймақтардан, бірнеше жүз жарық жылына дейін жетеді. H II аймағының мөлшеріне қарай, оның ішінде мыңдаған жұлдыздар болуы мүмкін. Бұл H II аймақтарын, тек бір орталық иондау көзі бар планеталық тұмандықтарға қарағанда күрделі етеді. Әдетте H II аймақтары 10 000 К температураға жетеді. Дегенмен, H II аймақтары көбінесе бірдей ата-аналық Галактикалық Молекулалық Бұлттан (ГМБ) пайда болған суық молекулалық газбен байланысты болады. Көптеген H II аймақтары 10 000 000 К-ден аспайтын температураға ие плазмамен қапталып, рентген сәулелерін шығару белгілерін көрсетеді. Эйнштейн және Чандра сияқты рентгендік обсерваториялар жұлдыздардың пайда болу аймақтарында, әсіресе Орион тұмандығында, Мессье 17 және Карина тұмандығында, тараған рентген сәулелерін анықтады. Ыстық газды O типіндегі жұлдыздардың күшті жұлдыздық желдері жеткізеді, олар желдегі соққы толқындарымен, әртүрлі жұлдыздардың желдерінің соқтығысуы арқылы немесе магниттік өрістер арқылы бағытталған желдердің соқтығысуынан қыздырылуы мүмкін. Бұл плазма, осы температурадағы газдың дыбыс жылдамдығының жоғары болуына байланысты, молекулалық бұлттардағы бос кеңістіктерді тез толтырады. Сондай-ақ, ол H II аймағының шетіндегі тесіктер арқылы сыртқа шығып, Мессье 17 аймағында байқалатын құбылысқа ұқсас жағдай тудырады. Химиялық құрамы бойынша H II аймақтарының шамамен 90% сутектен тұрады. Ең күшті сутегінің эмиссиялық сызығы – 656,3 нм толқын ұзындығындағы H-альфа сызығы, H II аймақтарына тән қызыл түстің пайда болуына себеп болады. (Бұл эмиссиялық сызық оқусыз сутектен шығады.) H-бета да эмиссияланады, бірақ H-альфа интенсивтілігінің шамамен 1/3 мөлшерінде. H II аймағының қалған бөлігінің көп бөлігі гелийден тұрады, сондай-ақ ауыр элементтердің аздаған мөлшері де бар. Галактика бойынша зерттеулер көрсеткендей, H II аймақтарындағы ауыр элементтердің мөлшері галактикалық орталықтан алшақтаған сайын азаяды. Бұл галактиканың өмір сүру кезеңінде жұлдыздардың пайда болу қарқыны тығыз орталық аймақтарда жоғары болғандықтан, олардың жұлдызаралық ортасы нуклеосинтез өнімдерімен байытылды.

Сандар мен таралу

H II аймақтары тек спиральді галактикаларда, мысалы, Күн Жолы мен иррегулярлы галактикаларда ғана кездеседі. Олар эллипстік галактикаларда көрінбейді. Иррегулярлы галактикаларда олар галактика бойынша шашырап таралуы мүмкін, бірақ спиральді галактикаларда спиральді қолдарда ең көп кездеседі. Үлкен спиральді галактикада мыңдаған H II аймақтары болуы мүмкін. Эллипстік галактикаларда H II аймақтарының сирек кездесуіне себебі, эллипстік галактикалардың галактикалардың бірігуі нәтижесінде пайда болады деген болжам бар. Галактикалар шоғырында мұндай бірігулер жиі болады. Галактикалар соқтығысқанда, жеке жұлдыздар дерлік соқтығыспайды, бірақ соқтығысқан галактикалардағы ірі молекулалық бұлттар (ГМБ) мен H II аймақтары күшті қозғалысқа түседі.

Морфология

H II аймақтары өте әртүрлі өлшемдерде кездеседі. Олар барлық масштабта – ең кішкентайынан ең үлкеніне дейін – әдетте жиынтықталған және біркелкі емес. Жерден шамамен 500 пк (1500 жарық жылы) қашықтықта орналасқан Орион тұмандығы, егер көрінсе, Орион шоқжұлдызының көп бөлігін толтыратын OMC 1-дің бір бөлігі болып табылады. Орион тұмандығы – бұл OMC 1 бұлтының сыртқы жиегіндегі иондалған газдың жұқа қабаты. Трапеция шоғырындағы жұлдыздар, әсіресе θ1 Орионис, осы иондануға жауапты. Шамамен 50 кпк (160 мың жарық жылы) қашықтықта орналасқан, Құс жолының серік галактикасы – Үлкен Магеллан бұлтында, Тарантула тұмандығы деп аталатын алып H II аймағы бар. Шамамен 200 пк (650 жарық жылы) көлемінде өлшенетін бұл тұмандық Жергілікті топтағы ең массивті және екінші ірі H II аймағы болып табылады. Ол Орион тұмандығынан әлдеқайда үлкен және мыңдаған жұлдыздарды қалыптастырады, олардың кейбіреулерінің массасы Күннің массасынан 100 есе артық – OB және Вольф-Райе жұлдыздары. Егер Тарантула тұмандығы Жерге Орион тұмандығы сияқты жақын болса, ол түнгі аспанда толық ай сияқты жарқырап тұрар еді. SN 1987A суперновасы Тарантула тұмандығының шетінде болды. Тағы бір алып H II аймағы – NGC 604, 817 кпк (2,66 миллион жарық жылы) қашықтықта орналасқан M33 спиральды галактикасында орналасқан. Шамамен 240 × 250 пк (800 × 830 жарық жылы) өлшемде өлшенетін NGC 604 – бұл Тарантула тұмандығынан кейін Жергілікті топтағы екінші ең массивті H II аймағы, бірақ ол одан сәл үлкен. Оның ішінде 200-ге жуық қызған OB және Вольф-Райе жұлдыздары бар, олар ішіндегі газды миллиондаған градусқа дейін қыздырып, жарқын рентген сәулеленуін тудырады. NGC 604-тегі қызған газдың жалпы массасы шамамен 6000 Күн массасына тең.

Қазіргі кездегі мәселелер

Планеталық тұмандықтардағыдай, H II аймақтарындағы элементтердің мөлшерін бағалау белгілі бір дәрежеде белгісіздікке түседі. H II аймақтарындағы массивті жұлдыздардың қалыптасуының толық мәліметтері әлі жақсы белгілі емес. Осы саладағы зерттеулерге екі маңызды мәселе кедергі келтіреді. Біріншіден, Жерден үлкен H II аймақтарына дейінгі қашықтық өте үлкен, ең жақын H II (Калифорния тұмандығы) аймағы 300 пк (1000 жарық жылы) қашықтықта орналасқан; ал басқа H II аймақтары Жерден бірнеше есе одан да алыс. Екіншіден, осы жұлдыздардың пайда болуы шаңмен жасырылған, сондықтан көрінетін жарықпен бақылау мүмкін емес. Радио және инфрақызыл сәулелер шаңнан өте алады, бірақ ең жас жұлдыздар бұл толқын ұзындықтарында көп жарық шығармайды.