Кіріспе

Британдық виолончельші (1945-1987) актриса Жаклин Дюпре

Жаклин Мэри дю Пре (26 қаңтар 1945 – 19 қазан 1987) – британдық виолончельші. Ол өте жас кезінде кеңінен танымал болды және оның даңқы ұзақ сақталды. Қысқа болған мансабына қарамастан, ол барлық уақыттағы ең ұлы виолончельшілердің бірі деп есептеледі. Оның мансабы көптеген склероз салдарынан 28 жасында өнер көрсетуді тоқтатуға мәжбүр етті; ол 14 жылдан кейін 42 жасында дүние салды. 1998 жылы түсірілген «Хилари және Жаклин» атты фильмде оның өмірі туралы айтылды, бірақ фильмнің дұрыс еместігі мен сенсациялық сипаты сынға түсті.

Ерте жылдары, білім

Ду Пре Англияның Оксфорд қаласында Айрис Грип пен Дерек ду Пренің екінші баласы болып дүниеге келді. Дерек өз отбасының ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан Джерсиде туған. Сент-Хелиердегі және Лондондағы Ллойдс банкінде бухгалтер болып жұмыс істегеннен кейін ол редактордың көмекшісі, содан кейін редактор болды. Айрис – Корольдік музыка академиясында оқыған дарынды концерттік пианист. Дю Пре төрт жасында радиодан виолончельдің үнін естіп, анасынан «олардың біреуін» сұрады. Ол бес жасында Лондон виолончель мектебінде оқыды, Элисон Далримплмен бірге сабақ алғанға дейін, суреттермен бірге шағын шығармалар жасаған анасынан сабақ алды. Жалпы білім алу үшін ду Пре алдымен Пурлидегі бұрынғы тәуелсіз қыздар мектебі Коммонвелл Лоджаға оқуға түсті, содан кейін сегіз жасында Оңтүстік Кройдондағы тәуелсіз қыздар күндізгі мектебі Кройдон орта мектебіне ауысты. 1956 жылы 11 жасында ол Гильермина Суггия сыйлығын жеңіп алды және 1961 жылға дейін жыл сайын сыйлықты жаңартуды алды. 1968 жылы Ян Хантердің ұсынысы бойынша Александр Гёр ду Пре үшін арнайы композиция жазды – виолончель мен оркестрге арналған «Романза», op.24, ол Брайтон музыка фестивалінде Дэниел Баренбоймның басқаруымен Жаңа филармония оркестрінің орындауында тұңғыш рет орындалды. Жоғарыда аталғандардан басқа, Ду Пре бүкіл әлем бойынша көптеген оркестрлермен өнер көрсетті, соның ішінде Лондон филармониясы, Кливленд оркестрі, Жаңа филармония оркестрі, BBC симфониялық оркестрі, Нью-Йорк филармониясы, Филадельфия оркестрі, Чикаго симфониясы, Израиль филармониясы және Лос-Анджелес филармониясы оркестрі. Ол 1968 жылы Берлин филармониясында Зубин Мехтамен бірге Дворжактың B минорындағы виолончель концертімен дебют жасады. Ол Барбиролли, Саргент, сэр Адриан Боулт, Даниэль Баренбойм және Леонард Бернштейн сияқты дирижерлермен үнемі өнер көрсетті. Ду Пре негізінен екі Страдивари виолончелінде ойнады – 1673 жылғы және 1712 жылғы Давидов Страдиварисі. Екі аспап та композитор Теодор Холландтың әйелі, оның құдайы Исмена Холландтан сыйлық болды. Ол 1673 жылғы Страдиваристе 1961 жылдан 1964 жылға дейін, Давидовты сатып алғанға дейін өнер көрсетті. Оның ең танымал жазбаларының көбі осы аспапта жасалды, соның ішінде Барбироллимен бірге Эльгар концерті, Баренбойммен бірге Роберт Шуманның виолончель концерті және Брамстың виолончельдік сонаталары. 1969 жылдан 1970 жылға дейін ол (Касалс сияқты бұрын) Франческо Гофриллер виолончелінде ойнады, ал 1970 жылы Филадельфия скрипкашысы Серджио Перессоннан заманауи аспап алды. Бұл Перессон виолончелі, оны ду Пре өзінің мансабының соңына дейін 1973 жылға дейін ойнады, оны Эльгар концертінің екінші, тікелей эфирдегі жазбасы үшін және Фредерик Шопеннің G минорындағы виолончель сонатасы мен Сезар Франктің виолончельге арналған A-дағы скрипка сонатасының 1971 жылғы желтоқсандағы студиялық жазбасы үшін пайдаланды. Музыканттар Ехуди Менухин, Ицхак Перлман, Зубин Мехта және Пинхас Цукерманмен достығы және Даниэль Баренбойммен некеде болу көптеген есте қаларлық камералық музыка қойылымдарына әкелді. Пинхас Цукерманның бұрынғы әйелі, флейташы Евгения Цукерман, ду Пре туралы екі биографиялық кітапты «заманымыздың ең дарынды музыканттарының бірі» деп бағалады. 1969 жылы Лондонның Королева Елизавета залында Шуберт пианинолық квинтеті А мажордағы «Троут» қойылымы Кристофер Нупеннің «Троут» фильміне негіз болды. Нюпен ду Пре қатысқан басқа да фильмдерді түсірді, соның ішінде «Жакелин ду Пре және Эльгардың виолончель концерті», Эльгардың тікелей орындалуы туралы деректі фильм; және Бетховеннің «Ghost» пианино триосының орындалуындағы Баренбойм мен Цукерманмен бірге «The Ghost».

Жеке өмір

Ду Пре 1966 жылы Рождество қарсаңында Лондонда пианист және дирижер Дэниел Баренбойммен танысты. 1967 жылғы Алты күндік соғысқа дейін ол барлық жоспарланған өнер көрсетулерін тоқтатып, Баренбойммен бірге Иерусалимге ұшты. Ол онда яһуди дініне өтті және Израильдегі әскерлер мен азаматтар үшін концерттер бергеннен кейін 1967 жылдың 15 маусымында Батыс қабырғасында олар үйленді. 1960-шы жылдардың соңы мен 1970-шы жылдардың басында Баренбойм мен ду Пре музыка индустриясында "алтын жұп" деп жоғары бағаланды, олардың көптеген бірлескен өнер көрсетулері мен жазбалары сол заманның ең жақсыларының қатарында саналды. Жақлиннің бауырлары Хилари ду Пре мен Пирс жазған, оның өлімінен кейін жарық көрген "Отбасыдағы гений" (кейін "Хилари және Жакки" деп аталған) атты естелік кітабында, ол 1971 жылдан 1972 жылға дейін Хиларидің отбасына барып тұрғанда, оның күйеуінің інісі Кристофер Финзимен сырттан қарым-қатынаста болғанын айтады.

Көптеген склероз

1971 жылы ду Пренің ойнау қабілеті төмендеді, себебі ол саусақтарының және денесінің басқа бөліктерінің сезімталдығын жоғалта бастады. 1973 жылдың қазанында оған қырылдау шашырауы (multiple sclerosis) диагнозы қойылды. Оның соңғы жазбасы, Шопен және Франктің сонаталарынан (екіншісі бастапқыда скрипкаға арналған) 1971 жылдың желтоқсанында жазылды. 1971-1972 жылдары ол демалысқа шықты, бірақ сирек ғана өнер көрсетті. 1973 жылы ол қайтадан концерттерде өнер көрсетті, бірақ оның денсаулығы нашарлаған болатын. 1973 жылғы қаңтардағы Солтүстік Америкадағы гастрольдерінен кейін, кейбір сыншылардың пікірлері оның жағдайы нашарлағанын көрсетті, алайда оның ойнауында көзге түсетін мәселелер болмаған шақтар да болды. Оның соңғы Лондон концерттері 1973 жылдың ақпанында өтті, оның ішінде 8 ақпанда Зубин Мехтамен және Жаңа филармония оркестрімен Элгардың концерті орындалды. Оның соңғы қоғамдық концерттері 1973 жылдың ақпанында Нью-Йоркте болды: Пинхас Цукерман мен Леонард Бернштейн дирижерлік еткен Нью-Йорк филармониясымен Брамстың екі скрипкаға арналған концерті төрт рет орындалуға жоспарланған. Ду Пре, садақтың салмағын дұрыс бағалауда қиындықтар туғанын еске алды, тіпті виолончельдің қорабын ашу да қиын болды. Саусақтарының сезімі жойылғандықтан, ол саусақтарын көру арқылы үйлестіруге мәжбүр болды. Ол төрт концерттің тек үшеуін ғана орындады, төртіншісін тоқтатты, онда Исаак Стерн Феликс Мендельсонның скрипка концертімен оның орнына шықты. Кортикостероидтарды қолданудың зиянды әсерлері болуы мүмкін, соның ішінде Кушинг синдромы да. Қазіргі уақытта ол венгр виолончельшісі Иштван Вардайға ұзақ мерзімге жалға берілген. Ду Пренің 1970 жылғы Перессон виолончелі қазір Иерусалим квартетінің виолончельшісі Кирил Злотниковқа жалға берілген. Оның естелігіне арналған көк тақта бұрынғы үйінің қабырғасында, 27 Upper Montagu Street, Marylebone мекенжайында орнатылған. 2021 жылы актриса Мириам Маргольес өзінің "This Much is True" атты естелік кітабында ду Пренің өз-өзіне қол жұмсау арқылы қайтыс болғанын мәлімдеді. Ол өзінің психотерапевті Маргарет Бранчтың, оған өлімге ұшырауға укол арқылы көмектескенін айтқанын жеткізді. Ду Пренің күйеуі Дэниел Баренбойм бұл мәлімдемені "расталмайтын" деп атады және оның "Жэкидің қазасына ешқандай қатысы жоқ" деді.

Кітап және фильм

Хилари мен Пирс ду Пренің өлімінен кейін жазылған "Отбасыдағы гений" атты естеліктері, 1998 жылы Ананд Таккер режиссерлік еткен "Хилари мен Джеки" фильмімен бір уақытта жазылды. Фильм ішінара Хилари мен Пирспен сұхбаттасуларға негізделген. Фильмнің шығуы естеліктің танымалдылығын арттырды. Кітап та, фильм де Жакелин ду Пренің жеке өмірін сенсациялық етіп көрсеткені үшін сынға ұшырады, бірақ басқалар оның романдық қатынасы туралы айтылған жалпы мәлімдемелерді қолдады. Естеліктің мазмұны, жалпы алғанда, фактілермен толыққанды дәлелденбеген және даулы болып табылады, сонымен қатар маңызды жіберілген мәліметтер де бар. Естеліктегі оқиғалардың сипаттамасы тұманды, және Жаклиннің жыныстық "терапия сеанстарын" қажет етуі өте ауыр психикалық депрессия кезеңінде болғандай бейнеленген. Көрінетін емес депрессия (көптеген склероздың ерте белгісі) сонымен қатар Финцинің Жакелинге ауызша демеу көрсетуімен ұзақ уақытқа созылды. Хилари, әпкесіне депрессиядан шығуға көмектескенін айтады. Алайда, ол әпкесінің талаптарының құрбаны болғанын және әпкесінің күйеуіне құштарлық танытқанын мәлімдейді. Финцимен болған қарым-қатынас туралы естеліктегі жазбаны Хиларидың қызы Клэр Финци жоққа шығарды, оның әкесі өзінің эгосын қанағаттандыру үшін қиын жағдайдағы әпкесін азғырған, көп рет ізгіліксіздік жасаған адам болған деп санайды. Өлімнен кейін айтылған қарым-қатынас туралы мәлімдеме, Хиларидің құрбандыққа ұшырағаны туралы айғауымен бірге, Жакелин ду Пренің жеке өміріне қатысты дау тудырды. "Хилари мен Джеки" фильмі бірнеше маңызды фактілер бойынша естеліктерден өзгеше. Хиларидың қызы Клэр Финзи фильмді "мен қарсы шығуға дайын емес, өте қате интерпретация" деп айыптады. Алайда, The Guardian газетінде жариялаған мәлімдемесінде Хилари фильмдегі оқиғалар мен әпкесінің бейнесін қорғап, оның қараңғы жағын, "көптеген склероз жағын" дәл көрсеткенін айтты; ал The New Yorker журналында сыншылар тек "Жэки өмірінің қабылдауға дайын бөліктерін ғана көруді қалайды" деді. Хиларидың сөзіне сүйенсек, "[Көптеген склероздың салдары Жэкидің мінезін өзгертті. Мен білген және жақсы көрген Жэки 1987 жылы қайтыс болғаннан бірнеше жыл бұрын қайтыс болды, бірақ шындықты айту үшін оның көптеген склероз жағын көрсетуім керек болды". Кристофер Нупен сияқты басқалар басқаша пікір білдірді, Жакелиннің көптеген склерозбен күресі күрделірек болды, тіпті соңғы сәттерге дейін қалыпты кезеңдер болды.

Балет

Хореограф Кэти Марстон ду Пренің өміріне негізделген "Челлист" атты бір актілі балетті Корольдік балет үшін хореографиялады. Балет 2020 жылы Корольдік опера театрында Лорен Катбертсонның "Челлист", Мэтью Боллдың "Дирижер" және Марселино Самбенің "Аспап" рөліндегі тұңғыш көрсетілімі болды.

Опера

Жаклин, Луна Перл Вулфтың (музыкасы) және Ройс Вавректің (либреттосы) әлемдік премьерасы 2020 жылдың 19 ақпанында Торонтодағы Канаданың Ұлттық балет мектебінің Бетти Олифант театрында Tapestry Opera қойылымында болды.

Құрметтер мен марапаттар

Дю Пре музыка академияларынан бірнеше стипендия алды және жалпы музыкаға, әсіресе өз аспабына қосқан үлесі үшін университеттерден құрметті докторлық дәреже тағайындалды. 1956 жылы, 11 жасында, ол беделді Гилермина Суггия сыйлығының екінші иегері болды (1955 жылы Рохан де Сарамнан кейін) және осы сыйлықтың ең жас иегері болып қала береді. 1960 жылы ол Лондонның Гильдхолл музыка мектебінің алтын медалін және британдық музыканттарға арналған Королева сыйлығын жеңіп алды. 1976 жылғы Жаңа жылдық құрмет көрсетулерде Британ империясы орденінің офицері болып тағайындалды. 1977 жылғы BRIT Awards марапаттауында Элгардың виолончель концерті үшін соңғы 25 жылдағы ең үздік классикалық солист альбомы номинациясында жеңіске жетті. Оның өлімінен кейін, оның атымен аталатын роза сорты Корольдік бау-бақша қоғамынан «Бау-бақшаға лайықты» сыйлығын алды. Ол Оксфордтың Сент-Хильда колледжінің құрметті профессоры болды, ал колледждің музыка ғимараты оның есімін иеленеді. 2012 жылы ол алғашқы «Граммофон» атақ-даңқ залына енгізілді.