Француз Мари Уитти: Цейлондық виолоншиль мен композитордың инновациялық өнері

Кіріспе

Фрэнсис Мари Уитти (1946 жылы туған) – американдық виолончельші және композитор, кеңейтілген техникаларды қолдануымен және заманауи классикалық музыканы орындауымен танымал. "Гардиан" газетінің музыка сыншысы Том Сервис оны "әлемдегі ең ықпалды эксперименттік виолончельші" деп атады. Стивен Брукс "Вашингтон Пост" газетінде былай деп жазды: "Талантты виолончельші Фрэнсис Мари Уитти музыкалық шекараларды бұзып, өзіне есімді жасатты. Ол жаңа техникалар жасады (әсіресе бір уақытта екі скрипкамен ойнау арқылы белгілі болды), қазіргі заманғы композиторлармен ынтымақтастықта жұмыс істеді және виолончельді күтпеген әдемілік пен экспрессияның жаңа деңгейіне көтерді. Уитти планетадағы ең қызықты виолончельші болуы мүмкін екенін көрсетті."

Музыкалық мансап

Чикаго, Иллинойс штатында дүниеге келген, фин-американдық ата-анасынан туған Уитти 1964 жылы Беркли орта мектебін бітірді, онда мектеп оркестрінде виолончельде ойнады. Ол классикалық музыканы Медоумоунтта Рональд Леонард пен Йозеф Гингольдпен, Бостон университетінде Лесли Парнаспен және Техас университетінде Джордж Нейкругпен оқыды. Еуропада ол Андре Наваррамен Accademia Musicale Chigiana-да жұмыс істеді, екі жыл қатарынан олардың ең жоғары сыйлығын жеңіп алды. Уитти бір қолмен екі садақты бір уақытта қолдана отырып, радикалды кеңейтілген техниканы ойлап тапты, бұл виолончельді төрт бөлімді хордалық аспапқа айналдырған алғашқы адам болды. Бұл техника аспаптың гармониялық және тембралдық мүмкіндіктерін ерекше жолдармен кеңейтеді: мысалы, бір уақытта 4, 3, 2 және 1 кылды ойнауға болады, екі садақ арасында қарама-қарсы полиритмикалық артикуляциялар болады. Жақын емес кылдарға да қол жеткізуге болады. Бір садақты көпірдің жанында, екіншісін саусақ тақтасының жанында ойнауға болады. Ол өзінің композицияларында осы техниканы қолдана отырып, 75-тен астам әр түрлі құралдауды қолданды, олардың әрқайсысы жаңа гармониялық мүмкіндіктер мен экзотикалық тембрлер, сонымен қатар полифония мен дауыстардың тәуелсіздігін қамтамасыз етеді. Ол ән айтуды виолончельмен біріктіріп, Луи Андриессеннің өзіне арналған "La Voce" әуенін тұсаукесер етті. Оның дауысы бар басқа да шығармаларға Джеймс Теннидің "Мен әйел емеспін бе?" концерті кіреді, мәтіні Сожурнер Трутқа арналған, Дэвид Драммның "Крестоносец", Родни Шарманның "Испандық Тереза", Винко Глобокардың "Янус" және Уильям Киркпатриктің "Сыбай жолы" атты шығармалары. Уитти композиторлар Луиджи Ноно, Луи Андриессен, Джеймс Тенни, Джонатан Харви, Джон Кейдж, Карен Танака, Пер Нёргард, Джачинто Счелси, Эллиотт Шарп, Гьёрги Куртаг, Ричард Барретт, Гус Янссен, Джей Алан Йим, Винко Глобокар, Кларенс Барлоу, Дэвид Драмм, Джеффри Кинг, Мартин Паддинг, Хоратью Радулеску, Каллиопе Цупаки және Питер Нельсон сияқты көптеген композиторлармен жұмыс істеді. Ол Марк Дрессермен дуэтте және Эван Паркер, Джоэл Райан, Миша Менгельберг, Дэвид Вессель және DJ Low, Scanner және Stansfield / Hooykaas, Марина Абрамович, Стейна Васулка, Франк Шеффермен бірлесіп жұмыс істейді. Римде тұрып, ол Джачинто Счелсимен тығыз жұмыс істеді, ол барлық виолончель шығармаларын арнап қана қоймай, сонымен қатар оның мұрағатынан көшіріп, 1975 жылдан бастап 1988 жылы қайтыс болғанға дейін бірге импровизациялады. Уитти өзінің жаңадан ашылған виолончель концертін 2006 жылы Болоньядағы Театро Коммуналеде өткен Анжелика фестивалінде тұсаукесер етті. Ол екі жыл бойы Оберлин музыка консерваториясында қонақ профессор болды және Калифорния Беркли университетінде және Калифорния Сан-Диего университетінде Регенттер лекторлығына ие болды. Ол бүкіл әлем бойынша композиторлар мен струншыларды консерваториялар мен университеттерде, соның ішінде Йель, Принстон, Стэнфорд, Иллинойс университетінде шеберлік сабақтары береді, сонымен қатар Гарвард университетінде резиденция оқыту үшін Фромм Қоры стипендиясына ие. 2003 жылы Уитти Сиэтлдің лирикашы Эрик Дженсеннен 6 кыллы электр виолончельді тапсырды, кейін ол Дэвид Вессел, Адриан Фрид және Майкл Збишинскимен бірге жұмыс істейтін Жаңа музыка және аудио технологиялар орталығында (CNMAT) (Калифорния университеті, Беркли) сенсорлармен эргономикалық жағынан жақсартты. Ол 2008 жылы CNMAT-ке оралып, Адриан Фридпен бірге 12 кылсыз мета-челоны жобалау және жасау үшін келді. Ол 1929 жылы Пфретзнер әулеті жасаған алюминий виолончельді сатып алды. Ол монғол Morin Choor, өзбек сатосы және Stroh бір кыллы виолончельінде ән жазды. Изобретатель ретінде Уитти әр түрлі тонды резонатор әзірледі, ол билеуді және аккордтық ойнаудан пайда болатын нәзік "жындар тонын" қатты күшейтеді. Ол бір қолмен екі садақпен жұмыс істеуді жеңілдету үшін садақшы Андреас Груттердің басшылығымен 5 прототипті садақ жасады. Счелсидің сұрауы бойынша ол Струнды квартет # 2 және соло виолончель үшін Triphon-да қолданылатын металл дыбыстарды қайта жасады. Уитти 2021 жылы Civitella Ranieri-де науқас болды және Сторнелли Сторти (жұмыс атауы) еңбегі үшін Кото Этрускода 200 керамикалық резонатор мен бұрмалауды күшейтеді. Ол Бутанның дәстүрлі музыкасын, Бутанның ішкі музыка білімін және түрлі аутрич бағдарламаларын қолдайтын Бутан Музыка Қорын құрды. BMF музыканы оқып үйренуге мүмкіндігі жоқ балаларға жыл сайын 22 стипендия береді. Жақында Принс Клаус қоры Тымпудағы жергілікті мектептерде аутсайдерлік бағдарламаларды дамыту үшін грант берді. Уитти ECM Records, Wergo, Hathut Records, CRI, BvHaast, JdKproductions, Cryptogramophone Records, Sargasso және Naxos-та ән жазды.

Born in Chicago, Illinois to Finnish American parents, Uitti graduated from Berkeley High School in 1964, where she played cello in the school orchestra. She studied classical music at Meadowmount with Ronald Leonard and Josef Gingold, Boston University with Leslie Parnas and University of Texas with George Neikrug. In Europe she worked at the Accademia Musicale Chigiana with André Navarra, winning their top award two years in a row. Uitti invented a radically extended technique using two bows simultaneously in one hand, becoming the first to transform the cello into a four part chordal instrument. This technique expands the harmonic and timbral possibilities of the instrument in extraordinary ways: for example, one can play simultaneously 4, 3, 2, and 1 string, with contrasting polyrhythmic articulations between the two bows. Non adjacent strings can also be accessed. One bow can be played near the bridge while the other is near the fingerboard. She has used over 75 different tunings in her compositions using this technique, each producing new harmonic possibilities and exotic timbres plus a polyphony and independence of voices that her previous work with a single curved bow couldn't obtain. Early on, she combined singing with the cello and premiered Louis Andriessen's La Voce which is dedicated to her. Other works featuring her voice include James Tenney's concerto, Ain't I a Woman? with text by Sojourner Truth, David Dramm's Crosshair, Rodney Sharman's The Ecstasy of St. Teresa, Vinko Globokar's Janus, and William Kirkpatrick's Stations of the Cross. Uitti has collaborated with and is the dedicatee of composers Luigi Nono, Louis Andriessen, James Tenney, Jonathan Harvey, John Cage, Karen Tanaka, Per Nørgård, Giacinto Scelsi, Elliott Sharp, György Kurtág, Richard Barrett, Guus Janssen, Jay Alan Yim, Vinko Globokar, Clarence Barlow, David Dramm, Geoffrey King, Martijn Padding, Horațiu Rădulescu, Calliope Tsoupaki, and Peter Nelson, among many others. She collaborates in duo with Mark Dresser, and with Evan Parker, Joel Ryan, Misha Mengelberg, David Wessel, and with DJ Low, Scanner, and Stansfield/Hooykaas, Marina Abramović, Steina Vasulka, Frank Scheffer. While living in Rome, she worked closely with Giacinto Scelsi, not only as dedicatee of all the cello works, but also transcribing from his archive and improvising together from 1975 until his death in 1988. Uitti premiered his newly discovered cello concerto at the Angelica Festival, Teatro Comunale di Bologna in 2006. She was guest professor at Oberlin Conservatory of Music for two years, and was awarded the Regents' Lectureship both at the University of California Berkeley and at University of California San Diego. She gives master classes worldwide for composers and string players at conservatories and universities including Yale, Princeton, Stanford, University of Illinois, as well as having the Fromm Foundation Fellowship to teach a residency at Harvard University. In 2003, Uitti commissioned a custom designed electric 6 string cello from Seattle luthier Eric Jensen, which she later enhanced ergonomically with sensors at Center for New Music and Audio Technologies (CNMAT) (University of California, Berkeley) working with David Wessel and Adrian Freed and Michael Zbyszynski. She was to have returned to CNMAT in 2008 to design and construct a 12 stringless meta cello with Adrian Freed. She acquired an aluminum cello made in 1929 by the Pfretzner luthier family. She has recorded and performed on the Mongolian Morin Choor, a custom built Uzbeki Sato, and an original Stroh one stringed cello. As inventor Uitti has developed a difference tone resonator that strongly amplifies the beating and subtle "ghost tone" produced by chordal playing. She has redesigned and built 5 prototype bows under guidance of bowmaker Andreas Grutter to facilitate her work with two bows in one hand. At the request of Scelsi, she redesigned the metallic mutes used in the String Quartet #2 and Triphon for solo cello. Uitti was Fellow at Civitella Ranieri in 2021 and produced 200 ceramic resonators and distortion enhancers at Cotto Etrusco for her work Stornelli Storti (working title). She founded the Bhutan Music Foundation which supports traditional music from Bhutan, music education inside of Bhutan, and various outreach programs. The BMF awards 22 scholarships every year to children who otherwise couldn't afford to study music. Recently the Prins Claus Foundation awarded a grant to further outreach programs in the local schools in Thimphu. Uitti has recorded on ECM Records, Wergo, Hathut Records, CRI, and BvHaast, JdKproductions, Cryptogramophone Records, Sargasso, and Naxos.