Кіріспе

Каталондық виолончелист және дирижер Пау Касалс и Дефильо (Catalan:; 29 желтоқсан 1876 – 22 қазан 1973), ағылшын тілінде испанша атымен – Пабло Касалс деп белгілі, испан және Пуэрто-Рико виолончелисті, композитор және дирижер болған. Ол өмірі бойында жеке, камералық және оркестрлік музыкадан көптеген жазбалар жасады, оның ішінде дирижер ретінде де, бірақ ол Бахтың виолончель сюиталарын жазғандығы үшін ең жақсы есте қалды. 1963 жылы президент Джон Ф. Кеннеди оған Президенттік бостандық медалін табыс етті (бірақ салтанатты шараны Линдон Б. Джонсон басқарды).

Балалық шағы және ерте жылдары

Касальс Испанияның Таррагона провинциясының Эль-Вендрелл қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Карлес Касалс и Рибес – шіркеу органшысы және хормейстері болған. Ол Касальске фортепиано, ән жазу, скрипка және орган сабақтарын берді. Сонымен қатар ол өте қатаң тәртіпті адам еді. Касальс шағын кезінде әкесі фортепианоны қабырғадан шығарып, оны және оның ағасы Артурды фортепианоның артына тұрғызып, әкесі ойнаған ноталар мен гаммаларды атауды талап ететін. Төрт жасында Касальс скрипка, фортепиано және флейтада ойнай білді; алты жасында ол скрипканы соншалықты жақсы ойнағандықтан, көпшілік алдында жеке орындауға мүмкіндік алды. Виолончельге ұқсас аспапты ол алғаш рет жергілікті саяхатшы каталон музыкантының қолында көрген, ол виолончельдің ішегімен байланған сыпырша сабын ойнатқан. Әкесінің өтінішімен ол қабақтан жасалған үн қорабын пайдаланып, қарапайым виолончель жасап берді. Он бір жасында Касальс алғаш рет саяхатшы музыканттар тобының нағыз виолончельде ойнағанын естіп, өзін осы аспапқа арнауға шешім қабылдады. Оның анасы, Доня Пиллар Дефильо де Касальс, Пуэрто-Риконың Маягуэс қаласында дүниеге келген, оның ата-анасы Пуэрто-Рикоға көшіп келген каталон иммигранттары еді. 1888 жылы ол ұлын Барселонаға алып барды, онда ол Муниципалды музыка мектебіне қабылданды. Кейіннен Касальс алты сюитаның өзіндік нұсқасын жасады. Ол виолончельші ретінде үлкен прогресс жасады; 1891 жылдың 23 ақпанында он төрт жасында Барселонада жеке концерт берді. Ол бес жылдан кейін мектепті үздік дипломмен бітірді.

Жастар және оқу

1893 жылы испан композиторы Исаак Альбениз оны кафедегі триода ойнағанын естіп, Испанияның регенті Мария Кристинаның жеке хатшысы граф Гиллермо Морфиге жол ашатын хат берді. Касальс сарайдағы ресми емес концерттерде ойнауға шақырылды және Мадридтегі Корольдік консерваторияда Виктор Мирецкимен композицияны оқу үшін корольдік стипендия алды. Ол сондай-ақ жаңадан құрылған Квартет қоғамында да ойнады. 1895 жылы Парижге сапар шекті, онда стипендиясын жоғалтып, Фоли Мариньи театрының оркестрінде екінші виолончельде ойнап ақша тапты. 1896 жылы Испанияға оралып, Барселонадағы Музыка мектебінің оқытушысы болып тағайындалды. Ол сонымен қатар Барселонаның Лисеу опера театрының оркестрінде бас виолончельші болып тағайындалды. 1897 жылы Мадрид симфониялық оркестрімен солист ретінде өнер көрсетіп, королевадан Карл III орденін алды.

Халықаралық мансап

1899 жылы Касалс Лондонның Кристалл сарайында, кейіннен королева Виктория үшін Осборн үйінде, оның жазғы резиденциясында, Эрнест Уокермен бірге өнер көрсетті. 1899 жылы 12 қарашада және 17 желтоқсанда ол Париждегі Ламуро концерттерінде солист ретінде өнер танытты, бұл оған үлкен халық және сыншылар тарапынан жоғары баға алдырды. Ол 1900-1901 жылдары Испания мен Нидерландыда пианист Харольд Бауэрмен бірге гастрольдік сапарда болды; 1901/02 жылдары ол алғаш рет АҚШ-қа гастрольдік сапар жасады; ал 1903 жылы Оңтүстік Америкада гастрольде болды. 1904 жылы 15 қаңтарда Касалс Ақ үйге президент Теодор Рузвельт үшін ойнауға шақырылды. Сол жылдың 9 наурызында Нью-Йорктегі Карнеги залында Рихард Штраустың «Дон Кихот» шығармасын орындап, тұңғыш рет композитордың дирижерлігімен өнер көрсетті. 1906 жылы ол талантты жас португалдық виолончельші Гильермина Суггиямен жақындасты, ол оның шәкірті болды және концерттерде Mme ретінде таныла бастады. П. Касальс Суггия, бірақ олар заңды түрде үйленбеді. Олардың қарым-қатынасы 1912 жылы аяқталды. 1911 жылдың 9 сәуірінде жарық көрген «Нью-Йорк Таймс» газеті Касалстың Лондон музыкалық фестивалінде өнер көрсететінін хабарлады. Фестивальдің екінші күніне (23 мамыр) арналған шығарма Хайднның D мажордағы виолончельдік концерті болды, ал кейін Касалс Фриц Крайслермен бірге Брамстың скрипка мен виолончельге арналған қос концертін орындады. 1936 жылдың соңғы апталарында ол Испания шекарасына жақын Францияның шағын ауылы Прадесте болды, онда Касалс 1939 жылы тарихи каталондық Пиреней-Ориенталь аймағында қоныстанды. 1939-1942 жылдары ол оңтүстік Франция мен Швейцарияның оккупацияланбаған аймақтарында виолончельші ретінде сирек-сирек өнер көрсетті. Франколық баспасөз оны «есек» деп қысым көрсетіп мақалалар жазды және саяси көзқарастары үшін бір миллион песета айыппұл салды. Франконың Испаниясына қарсылығы соншалық, ол Испания үкіметін мойындаған елдерде өнер көрсетуден бас тартты. Бірақ ол 1961 жылдың 13 қарашасында Ақ үйде өткен камералық музыка концертіне қатысып, оған өзінің жанкүйері болған президент Джон Ф. Кеннеди шақырғанда ерекше жағдай жасады. 1963 жылдың 6 желтоқсанында Касалсқа АҚШ-тың Президенттік «Азаттық медалі» табысталды. Кәсіби өмірінің көп бөлігінде ол «Карло Тонони 1733» деп белгіленген виолончельде ойнады, бірақ оны 50 жыл пайдаланғаннан кейін, оның 1700 жыл шамасында Венециялық аспап жасаушы Маттео Гоффриллер жасағаны анықталды. Касалс оны 1913 жылы сатып алды. Ол Гоффриллердің 1710 жылғы және Тононидің 1730 жылғы виолончельдерін де пайдаланды.

Прада фестивальдері

1950 жылы ол Конфленттегі Прадес фестивалінде дирижер және виолончельші ретінде мансабын қайта бастады, бұл фестиваль Иоганн Себастьян Бахтың қайтыс болғанына 200 жыл толуына арналған еді. Касальс барлық кірістер жақын жердегі Перпиньян қаласындағы босқындар ауруханасына бағышталатын болса ғана қатысуға келісті. Ол өзінен 60 жас кіші біреуге үйленудің қауіпті болуы мүмкін деген алаңдаушылықты "Мен мұны былай қарастырамын: егер ол өлсе, өлсін" деген сөздерімен жоққа шығарған деседі. Пау мен Марта Сейба қаласына қоныстанып, "Эль Пессебре" ("Шырай") деп аталатын үйде тұрды. 1958 жылы Пуэрто-Рико симфониялық оркестрін, ал 1959 жылы Пуэрто-Рико музыка консерваториясын құру арқылы ол Пуэрто-Рико музыка өнеріне зор үлес қосты.

Кейінгі жылдар

Касалс 1958 жылы "Жел тығыны" атты деректі фильмде пайда болды. 1960-жылдары Касалс әлемнің көптеген қалаларында – Гштад, Зермат, Тоскана, Беркли және Марлборо сияқты жерлерде шеберлік сабақтарын өткізді. Осы шеберлік сабақтарының бірнешеуі теледидардан көрсетілді. 1961 жылдың 13 қарашасында ол Пуэрто-Рико губернаторы Луис Муньос Маринің құрметіне Ақ үйдің шығыс залында президент Кеннедидің шақыруымен концерт берді. Бұл өнер көрсетілімі жазылып, альбом ретінде шығарылды. Касалс сонымен қатар композитор болды. Оның ең танымал туындыларының бірі – 1926 жылы жазған виолончельдер ансамбліне арналған "Сардана". Оның "El Pessebre" ораториясы алғаш рет 1960 жылдың 17 желтоқсанында Мексиканың Акапулько қаласында орындалды. Ол оны 1963 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының жылдығында да таныстырды. 1963 жылы Флорида мемлекеттік университетіндегі Phi Mu Alpha Sinfonia музыкалық бауырластығының Epsilon Iota бөліміне құрметті мүше ретінде қабылданды. Кейіннен 1973 жылы бауырластықтың Чарльз Э. Луттон Музыка шебері сыйлығымен марапатталды. Оның соңғы шығармаларының бірі – "Біріккен Ұлттар Ұйымының әнұраны" болды. Ол оның тұңғыш орындалуын 1971 жылдың 24 қазанында, 95 жылдық мерейтойына екі ай қалғанда Біріккен Ұлттар Ұйымында өткізді. Сол күні Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы У Тан Касалсқа бейбітшілік, әділдік және бостандыққа деген ұстанымы үшін БҰҰ Бейбітшілік медалін табыс етті. Касалс медальді қабылдап, өзінің танымал "Мен – каталондықпын" деген сөйлеуін жасады, онда Каталония Англиядан әлдеқайда ертерек демократиялық парламентке ие болғанын айтты. 1973 жылы досы Исаак Стерннің шақыруымен Касалс Иерусалимге жастар оркестрі мен Иерусалим симфониялық оркестрін дирижерлеу үшін келді. Мишкенот Шаананимдегі Иерусалим музыкалық орталығы Касалс қайтыс болғанға дейін ашылды. Иерусалим хан театрында жастар оркестрімен өткізген концерті оның соңғы концерті болды. Касалстың естеліктері Альберт Э. Кан жазып алып, 1970 жылы "Қуаныш пен қайғы: Пабло Касалс, өзінің өмірінен" деген атпен жарияланды.

Өлім

Касалс 1973 жылы Пуэрто-Риконың Хато-Рей қаласындағы Auxilio Mutuo ауруханасында 96 жасында, үш апта бұрын өткерген жүрек талмасының салдарынан қайтыс болды. Ол Франко режимінің құлауын көре алмады, ол екі жылдан кейін болды, бірақ Испания үкіметі, король Хуан Карлос I басшылығымен, оны құрметпен еске алды. 1976 жылы оның туғанына 100 жыл толуына арнап, Касалстың суреті бар ескерткіш пошта маркасы шығарылды. 1979 жылы оның мәйіті туған жері Эль-Вендрелл қаласына, Таррагонаға жерленді. 1989 жылы Касалс өміріне жасаған еңбегі үшін "Грэмми" сыйлығымен марапатталды.

Мұра

1959 жылы американдық жазушы Макс Истман Касалс туралы былай деп жазды: Ол барлық қолдауға ие болған ең ұлы виолончельші. Фриц Крайслер одан да әрі барып, оны "құбылыс жасаған ең ұлы адам" деп сипаттады. Испанияның Каталония аймағындағы C 32 тас жолының оңтүстік бөлігі Пау Касалс тас жолы деп аталады. Халықаралық Пау Касалс виолончель сайысы Германияның Кронберг және Франкфурт-на-Майне қалаларында, Кронберг академиясының демеушілігімен, 2000 жылдан бастап төрт жылда бір рет өткізіледі. Оның мақсаты – болашақ виолончельшілердің элитасын анықтап, олардың мансабын дамыту. Сыйлықтың бірі – Касалсқа тиесілі Gofriller виолончелінің бірін пайдалану құқығы. 2000 жылы бірінші жүлде Клаудио Бохоркеске берілді. Австралиялық радиожурналисі Филип Адамс Касалстың 80 жылдық мерейтойындағы баспасөз конференциясын жиі еске алады. Онда ол әлемдегі проблемалар туралы ұзақ сөйлегеннен кейін, тоқтап, былай деді: "Жағдай үмітсіз. Біз келесі қадамды жасауымыз керек". Пуэрто-Рикода Касалс фестивалі жыл сайын тойланады. Ескі Сан-Хуанда Касалстың өміріне арналған мұражай бар. 2009 жылдың 3 қазанында Пуэрто-Риконың Сан-Хуан қаласында Пау Касалс атындағы симфониялық зал ашылды. Родольфо Фернандес жобалаған 34 миллион долларлық ғимарат Centro de Bellas Artes кешеніне қосылған соңғы нысан. Бұл – Пуэрто-Рико симфониялық оркестрінің жаңа үйі. Францияның Прадес қаласындағы қоғамдық кітапхана ішінде Пабло Касалс мұражайы орналасқан. Мұнда суретшінің көптеген естеліктері мен құнды құжаттары сақталған: фотосуреттер, концерттік киімдер, нақты хаттар, "Пессебре" партитурасының түпнұсқасы, сұхбаттасулардың аудиожазбалары, фильмдер, картиналар, виолончель және оның алғашқы фортепианосы. Токиода Арата Изозаки жобалаған Касалс залы 1987 жылы камералық музыкаға арналған алаң ретінде ашылды. Чикагодағы Пау Касалс атындағы бастауыш мектеп оның құрметіне аталған. Бронкстағы I. S. 181 мектебі де Касалс есімімен аталады. Касалстың 1932 жылы жазған "O vos omnes" мотеті бүгінде жиі орындалады. Пабло Ларрайннің 2016 жылғы "Джеки" фильмінде Касалс рөлін Роланд Пиду сомдады. 2019 жылы Касалстың "Bach Six Cello Suites" альбомы Конгресс кітапханасы тарапынан "мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар" деп танылып, Ұлттық жазбалар тізіміне енгізілді.