Кіріспе

Пан-националистік саяси идея. Пан-германизм (Pangermanismus немесе Alldeutsche Bewegung), кейде пан-германизм деп те аталады, – пан-националистік саяси идея. Пангерманистер бастапқыда барлық неміс тілді халықтарды және, мүмкін, неміс емес герман тілді халықтарды Ұлы герман империясы (Großgermanisches Reich) деп аталатын бір ұлттық мемлекетке біріктіруді көздеді, ол толыққанды Неміс ұлтының Ұлы герман империясы (Großgermanisches Reich der Deutschen Nation) деп танылды. Пангерманизм 19 ғасырда Германияның бірігу кезінде, 1871 жылы Германия империясы ұлттық мемлекет ретінде жарияланғанда, бірақ Габсбург Австриясы (Kleindeutsche Lösung / Кіші Германия) болмағанда, және 20 ғасырдың бірінші жартысында Австро-Венгрия империясы мен Германия империясында Германия саясатына зор ықпал етті. 19 ғасырдың соңынан бастап көптеген пангерман ойшылдары, 1891 жылдан бастап Пангерман лигасында біріккен, ашық түрде этноцентрикалық және расистік идеологияларды қабылдады, және нәтижесінде 1938 жылдан бастап австриялық Адольф Гитлер басқарған нацистік Германияның «Heim ins Reich» сыртқы саясатына жол ашты, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуына себеп болған маңызды факторлардың бірі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан пангерманизм мен оған байланысты идеологияларға қарсы күшті қарсылық туды. Бүгінде пангерманизм көбінесе Германия мен Австриядағы саяси оңшыл топтардағы бірнеше ұлтшыл топтармен шектеледі.

Этимология

Пан сөзі грек тілінен алынған элемент, "барлығы, әрбір, толық, қамтушы" деген мағынаны білдіреді. Бұл контексте "неміс" сөзі Юлий Цезарьдің солтүстік-шығыс Галлиядағы тайпаларға немесе бір тайпаға қатысты қолданған латын тіліндегі "Germani" сөзінен шыққан. Кейінгі орта ғасырларда ол герман тілдерінде сөйлейтін адамдарды (сондай-ақ "алмандар" және "тевтондар" терминдерімен бірге) білдіретін кең мағынаға ие болды, олардың көпшілігі қазіргі неміс тілінің түбірлері саналатын диалектілерде сөйледі. "Пангерман" сөзі алғаш рет 1892 жылы ағылшын тілінде кездеседі. Грекше "пан" сөзі неміс тілінде белгілі, бірақ осы контексте жиі қолданылмайды. Неміс тіліндегі аударма мағынасына байланысты: alldeutsch немесе gesamtdeutsch. Alldeutsch, "Alldeutsche Bewegung" шовинистік қозғалысындағыдай, барлық неміс тілді халықты бір елде біріктіретін саяси бағдарламаны білдіреді (мүмкін, голланд тілді халықтарды да қоса алғанда).

Шығуы (1860 жылға дейін)

Пангерманизмнің бастауы Наполеон соғыстары кезінде романтикалық ұлтшылдықтың тууымен байланысты, ал Фридрих Людвиг Ян және Эрнст Мориц Арндт оның ерте жақтастары болды. Неміс халқы, көбінесе, Реформациядан бері шашыраңқы және біртілді емес халық болып келді, онда Тридцет жылдық соғыстың аяқталуынан кейін Киелі Рим империясы Вестфалия бейбіт шартымен көптеген мемлекеттерге бөлініп кетті. «Үлкен Германия» (Großdeutschland) идеясын қолдаушылар Аустрия империясынан шыққан неміс австриялықтардың жетекшілігімен Еуропадағы барлық неміс тілді халықтарды біріктіруді көздеді. Пангерманизм 1848 жылғы революционерлердің арасында, әсіресе Рихард Вагнер және Гримм ағайындарының арасында кеңінен таралды.

Неміс мәселесі

Саяси географияда нақты Германия деген мемлекетті айтуға болмайды. Неміс халқы қоныстанған патшалықтар, үлкен герцогтықтар, герцогтықтар мен княздықтар бар, олардың әрқайсысын тәуелсіз билеуші өз мемлекеттік құрылымымен басқарады. Дегенмен, ұлттық сезімге бейімділік және немістерді бір ұлы ұлтқа біріктіруге ұмтылыс бар, оған бір ортақ басшы ұлттық бірлік ретінде жетекшілік етеді. 1860 жылдарға қарай Пруссия мен Австрия неміс тілді элиталардың үстемдігін көрсеткен ең қуатты екі мемлекетке айналды. Екеуі де өздерінің ықпалын және аумағын кеңейтуге тырысты. Австрия империясы – қасиетті Рим империясы сияқты – көпұлтты мемлекет болды, бірақ онда неміс тілді халықтың абсолютті көпшілігі болған жоқ; оның Австро-Венгрия империясына айналуы басқа ұлттардың, әсіресе венгрлердің ұлттық сезімінің күшеюінің салдары болды. Пруссия басшылығымен Отто фон Бисмарк ұлтшылдықтың күшіне сүйене отырып, Солтүстік Германияның барлық жерлерін біріктірді. Бисмарк 1866 жылғы неміс соғысында Австрияны және неміс австриялықтарын Германиядан шеттету арқылы, содан кейін бірнеше жыл ішінде болған оқиғалардан кейін Германияның бірігуіне қол жеткізді. 1871 жылы Пруссияның үстемдігімен Германия империясы құрылды, Вильгельм I неміс тілді мемлекеттер одағының басшысы болып жарияланды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін пан-германизм философиясы Адольф Гитлер билікке келген кезде күрт өзгерді. Пан-германистер бастапқыда Еуропаның барлық неміс тілді халқын «Үлкен Германия» (Großdeutschland) деп аталатын бір ұлттық мемлекетке біріктіруді көздеді, онда «неміс тілді» кейде герман тілді халықтармен синоним ретінде қарастырылды, соның ішінде Нидерландтың фриз және голланд тілді халқын, сондай-ақ Скандинавияны да қамтуға тиіс болды. Бисмарк 1871 жылы «Шағын Германия» (Kleindeutschland) мемлекетін құру кезінде Австрияны және неміс австриялықтарын алып тастағанмен, неміс австриялықтарын интеграциялау Австрия мен Германияның көптеген халқы үшін маңызды тілек болып қала берді. Австриядағы ең радикалды пан-германистер Георг Шёнерер (1842–1921) және Карл Герман Вольф (1862–1941) пан-германизм идеяларын жақтап сөйледі. Бұл – империализмді, антисемитизмді және басқа елдердегі этникалық неміс азшылықтарын қолдауды насихаттаған саяси мүдделерді қорғайтын ұйым болды. Ұйым білімді орта және жоғарғы таптар арасында үлкен қолдауға ие болды, әсіресе Германиядан тыс жердегі этникалық немістер арасында неміс ұлтшылдық санасын қалыптастырды. «Немец саясаты» (1905–07) атты үш томдық еңбегінде Хассе Еуропадағы неміс империализмінің кеңеюін қажет етті. Мюнхен профессоры Карл Хаушхофер, Эвальд Бансе және Ханс Гримм («Кеңістігі жоқ халық» романының авторы) осыған ұқсас экспансиялық саясатты уағыздады. Германияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысу кезінде канцлер Теобальд фон Бетман Холлвег қыркүйек бағдарламасына рұқсат берді, ол Германия империясының Бірінші дүниежүзілік соғысты пан-герман ұлтшылдары талап еткенге ұқсас аумақтық аннексиялар үшін пайдалануын ұсынды. Батыс неміс тарихшысы Фриц Фишер 1962 жылғы «Германияның Бірінші дүниежүзілік соғыстағы мақсаттары» диссертациясында бұл және басқа құжаттар Германияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа жауапты екенін және пан-германдық мақсаттарды орындауға ниеттенгенін көрсетті, бірақ басқа тарихшылар бұл тұжырымға қарсылық білдірді. Теңіз министрі Альфред фон Тирпиц канцлер Бетман Холлвегтің қысымымен Тирпицтің шектеусіз су асты кемелерімен соғыс жүргізуді енгізуге тырысуынан кейін, Тирпиц рейхстагтағы Германияның Отан партиясы аясында пан-герман ұлтшылдарын біріктірді.

Австриядағы пангерманизм

Габсбургтер аймақтарындағы 1848 жылғы төңкерістерден кейін, либералды-ұлтшыл революционерлер Ұлы Германия идеясын қолдағанда, Австрияның 1866 жылғы австрия-пруссия соғысындағы жеңілісі Австрияны Германиядан шеттетуге және көпұлтты Габсбург монархиясындағы ұлтаралық шиеленістердің күшеюіне әкеп соқты, нәтижесінде Австрияда неміс ұлттық қозғалысы қалыптасты. Радикалды неміс ұлтшылы және австриялық антисемит Георг Риттер фон Шёнерер басшылығымен, «Пангерман қоғамы» сияқты ұйымдар Габсбург монархиясының билігіндегі барлық неміс тілді аймақтарды Германия империясына қосуды талап етті және австриялық ұлтшылдық пен жалпы австриялық ұғымды қабылдамады. Шёнерердің ұлттық-халықтық және нәсілшіл неміс ұлтшылдығы Адольф Гитлердің нацистік идеологиясына үлгі болды. 1933 жылы австриялық нацистер мен ұлттық-либералды Ұлы Германия халық партиясы Австрияның ерекше ұлттық ерекшелігін қалыптастырған және австриялықтарды «жақсы немістер» деп жариялаған Австрия Федералдық мемлекетіне қарсы күрескен әрекет топын құрды. Курт Шушниг нацистік Германиямен келісу саясатын ұстанды және Австрияны «жақсы неміс мемлекеті» деп атады, бірақ ол Австрияның тәуелсіздігін сақтау үшін күресті. 1938 жылы Австрияның «Аншлюс» арқылы Австрия неміс ұлтшылдарының тарихи мақсатына қол жеткізілді. Нацистік Германияның күйреуінен және 1945 жылғы Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан пангерманизм және «Аншлюс» идеялары нацизммен байланысы болғандықтан қолдауын жоғалтты, бұл австриялықтарға өздерінің ұлттық ерекшеліктерін дамытуға мүмкіндік берді. Дегенмен, осы идеялар Германияның тәуелсіздер федерациясындағы ұлттық лагерь және Австрияның ертедегі Бостандық партиясымен қайта жаңғырды.

Скандинавиядағы пангерманизм

Солтүстік герман тілінде сөйлейтін скандинавиялықтарды пангерман мемлекетіне қосу идеясы, кейде пангерманизм деп аталады, жалпы пангермандық идеялармен бірге насиятталды. Якоб Гримм Мунктің даттарға қарсы пангерманизмін қабылдап, Ютландия түбегінің барлық бөлігіне дейін даттар келгенге дейін немістер қоныстанған және осылайша Германия оны қайтарып алуға құқылы, ал Данияның қалған бөлігі Швецияға қосылуы керек деп мәлімдеді. Бұл ойға археолог Йенс Якоб Асмуссен Ворсае, Даневирке қазбаларын зерттеген ол, Дания аумағының ең алғашқы тұрғындарының тілін білудің қалай мүмкін екенін түсіндіре алмады деп қарсы шықты. Ол сондай-ақ Германияның Франция мен Англияның үлкен бөліктеріне заңды тарихи құқықтары бар екенін, ал славяндар да осы логика бойынша Шығыс Германияның бөліктерін аннексиялауға құқылы екенін атап көрсетті. Ворсае ұсынған аргументтердің күшіне қарамастан, пангерманизм Шлезвиг және Холштейннің неміс ұлтшылдарының ынтасын оятып, 1848 жылы Бірінші Шлезвиг соғысына әкелді. Бұл өз кезегінде пангерманизмнің Данияда Норвегиядағыдай кеңінен таралмауына себеп болды. Пангермандық тенденциялар норвегиялық тәуелсіздік қозғалысында ерекше күшті болды. Көзге көрінетін қолдаушыларының қатарында Питер Андреас Мунк, Кристофер Брун, Кнут Хамсун, Хенрик Ибсен және Бьёрнстерн Бьёрнсон болды. Норвегияның ұлттық әнұранының сөзін жазған Бьёрнсон 1901 жылы былай деп мәлімдеді:

"Мен пангерманистпін, мен тевтонмын, және менің өмірімдегі ең үлкен арманым – Оңтүстік германдық және Солтүстік германдық халықтардың, сондай-ақ олардың диаспорадағы туыстарының бірлескен конфедерация құруы." 1930-1940 жылдары нацистік Германияның пангермандық амбицияларына жауап ретінде Данияда антигермандық скандинавизм күшейді.

1918 жылдан 1945 жылға дейін

Бірінші дүниежүзілік соғыс пангерман идеологиясын іс жүзінде жүзеге асырудың алғашқы әрекеті болды, ал пангерман қозғалысы экспансиялық империализмді күшті түрде қорғады. Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілгеннен кейін неміс тілінде сөйлейтін элиталардың Орталық және Шығыс Еуропаға ықпалы өте шектеулі болды. Версаль келісімінде Германияның көлемі айтарлықтай қысқарды. Эльзас-Лотарингия Францияға қайтып оралғаннан кейін де францизация әсеріне ұшырады. Австрия-Мажарстан бөлінді. Аустрияның қалдықтары, ол белгілі бір дәрежеде Австрия-Мажарстанның неміс тілінде сөйлейтін аймақтарына сәйкес келді (тілдік топтарға толық бөліну көп тілді аймақтар мен тілдік эксклавалар салдарынан мүмкін емес еді), Германиямен одақ орнату үмітімен "Неміс Аустриясы" атауын қабылдады. Германиямен одақ орнату және "Неміс Аустриясы" атауын Сен-Жермен келісімшартымен тыйым салды және атауды Австрияға қайтару керек болды. Веймар республикасында австриялық Адольф Гитлер, мифтің әсерінен, алғаш рет өзінің "Менің күресімде" неміс ұлтшыл идеяларын қабылдады. Нацистік пропаганда сондай-ақ "Аншлюсс" үшін Австрияда паннемец сезімдерін күшейту үшін Ein Volk, ein Reich, ein Führer ("Бір халық, бір Рейх, бір көшбасшы") саяси ұранын қолданды. Жобаланған империяның таңдалған атауы нацистік тарихнамада Бірінші Рейх ретінде белгілі болған Орта ғасырларда өмір сүрген Киелі Рим империясына (Германия халқының) тікелей сілтеме болды. Германия тарихындағы ортағасырлық империяның мұрасының әртүрлі аспектілері нацистік үкімет тарапынан аталып өтілді және сынға алынды. Гитлер франк императоры Карл Македонскийді "мәдени шығармашылығы", ұйымдастыру қабілеті және жеке адамның құқықтарынан бас тартуы үшін бағалады. Нюрнберг, Киелі Рим империясының бұрынғы ресми емес астанасы болумен қатар, Нюрнберг митингілерінің орны болды. Регалияны беру Гитлер Германиясын "Ескі Рейхтің" мұрагері ретінде заңдылыққа айналдыру үшін, сонымен қатар бұрынғы император резиденциясы Венаны әлсірету үшін жасалды. 1939 жылы Германия Богемияны басып алғаннан кейін Гитлер Киелі Рим империясы "қайта тірілді" деп жариялады, бірақ өзінің империясы бұрынғы "Римдік" империясынан жақсы екенін жасырын түрде айтты. "Барбароссаның интернационалистік католикалық империясынан" айырмашылығы, германдық Рейх неміс ұлтының нәсілшіл және ұлтшыл болады. 1939 жылы 17 қарашада Рейхтің үгіт-насихат министрі Жозеф Геббельс өзінің күнделігінде осы тарихи келісімді "толық жою" нацистік режимнің "үлкен мақсаты" болды деп жазды.

"Райхқа оралу" ("Back Home to the Reich") бастамасы нацистердің нацистік Германиядан тыс жерде (мысалы, Австрия мен Судеттер аймағында) тұратын этникалық немістерді осы аймақтарды "үйге" қайтаруға көндіруге тырысқан саясаты болды. Бұл ұғым нацистік Германия құруға тырысқан Үлкен германдық Рейх деген одан да кең мемлекет құруға жол ашты. Бұл пангерман империясы барлық германдық Еуропаны аса кеңейтілген Үлкен германдық Рейхке сіңіруді көздеді. Аумақтық тұрғыдан алғанда, бұл кеңейтілген Рейхтің өзін қамтиды (1938 жылға дейінгі Германия мен Гросгермандық Рейхке қосылған аумақтардан тұрады), Нидерланды, Бельгия, Францияның солтүстік-шығысындағы тарихи және этникалық германдық деп саналатын аймақтар, Дания, Норвегия, Швеция, Исландия, ең болмағанда Швейцарияның неміс тілді бөліктері және Лихтенштейн. Ең елеулі ерекшелік - негізінен англосаксондық Ұлыбритания, ол неміс провинциясына дейін төмендетілмеді, бірақ оның орнына немістердің одақтас теңізші серіктесі болды. Украина мен Ресейдің кең аумақтарындағы шығыс рейхскомиссариаттары да болашақта интеграцияға арналған, олар үшін Волгаға немесе тіпті Уралға дейін созылатын жоспарлар бар. Олар неміс ұлтының өмір сүруі үшін маңызды деп саналды, өйткені нацистік идеологияның негізгі қағидасы "тұрмыстық кеңістікке" (Lebensraum) мұқтаж болды, ол "шығысқа қарай тарту" (Drang nach Osten) болды. Бұл модельде нацистер Американың Манифест тағдырынан алыстағы батыста және оның жергілікті тұрғындарын тазартудан алынған. Ваффен-СС-тің шетелдік еріктілері, әсіресе Сталинград шайқасынан кейін, негерман тегіне жатпайтындықтан, ұйымның басшылығы (мысалы, Феликс Штайнер) арасында Үлкен герман империясы туралы ұсыныс, неміс гегемониясы мен большевизмнің ортақ жауы біріктірген, өзін-өзі басқаратын мемлекеттердің Еуропалық одағы тұжырымдамасына жол берді. Вафен-СС жалпы еуропалық армияның бастапқы ядросы болуға тиіс болды, онда әр мемлекет ұлттық контингентімен өкілдік етілген. Алайда, Гиммлер бұл көзқарастарға мойын бұрмады және 1943 жылдың сәуір айында 1-ші SS дивизиясы Лейбштандартэ SS Адольф Гитлер, 2-ші SS танк дивизиясы Дас Рейх және 3-ші SS дивизиясы Тотенкопф офицерлеріне жасаған сөйлемінде өзінің пангермандық көзқарасын сақтап қалды: Біз сіздерден ұлтыңыздан бас тартуды күтпейміз. [ ] Біз сіздерді мүмкіндікпен неміс болуға күтпейміз. Біз сіздерден ұлттық идеалдарыңызды үлкен нәсілдік және тарихи идеалға бағынуды күтеміз, германдық Рейхке.

1945 жылдан бері

Германияның Екінші дүниежүзілік соғыста жеңілуі пангерманизмнің құлдырауына әкелді, сияқты бірінші дүниежүзілік соғыс панславизмнің жойылуына соқтырды. Германияның бір бөлігі қиратылды, ал ел алдымен Кеңес, француз, американдық және британдық аймақтарға, кейін Батыс Германия мен Шығыс Германияға бөлінді. Австрия Германиядан бөлінді және Австриядағы неміс ұлттық санасы әлсіреді. Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыс Германияға Бірінші дүниежүзілік соғысқа қарағанда одан да үлкен аумақтық шығыстар келтірді, Шығыс Германияның кең аумақтары тікелей Кеңес Одағы мен Польшаға қосылды. Немістердің жеңілісінің масштабы бұрынғыдан беймәлім болды; пангерманизм нацистік партияның «жоғары нәсіл» және нордизмнің нәсілшіл идеяларымен байланысты болғандықтан, тыйым салынды. Дегенмен, 1990 жылы Германияның бірігуі бұрынғы пікірталастарды қайта көтерді.