Кіріспе

Томас Пэйннің 1776 жылғы памфлеті Common Sense – Томас Пэйннің 1775–1776 жылдары Ұлыбританиядан тәуелсіздікті жақтау үшін Он үш колониядағы халыққа арнап жазған 47 беттік памфлеті. Пэйн нақты және көндірішті стильде жазып, колониялардағы қарапайым халықты теңдік негізіндегі үкімет үшін күресуге шақыру мақсатында әртүрлі моральдық және саяси аргументтерді жинақтады. Бұл памфлет 1776 жылдың 10 қаңтарында, Америка революциясының басында анонимді түрде жарияланды және дереу сенсация тудырды. Ол кеңінен сатылып, таратылды және таверналар мен бас қосылатын орындарда дауыстап оқылды. Сол кездегі колония халқына (2,5 миллион) шаққанда, Америка тарихында жарық көрген кез келген кітаптан сатылымы мен таралымы жағынан басым болды. 2006 жылғы мәліметтерге сәйкес, ол әлі күнге дейін Америкадағы ең көп сатылған кітап болып табылады және қазір де басылып шығарылуда. Common Sense Ұлыбританияда да, Америка колонияларында да бұрынғысынан жете бермеген, тәуелсіздік туралы нақты және құлшынысты пікірді жариялады. Англияда Джон Картрайт 1774 жылдың көктемінде "Public Advertiser" газетінің беттерінде Америка тәуелсіздігі туралы хаттарды жариялап, колониялардың заңнамалық тәуелсіздігін жақтады, ал Вирджинияда Томас Джефферсон үш айдан кейін "Британдық Америкаға шолу" атты еңбегін жазды. Дегенмен, ешқайсысы Пэйн сияқты толыққанды тәуелсіздік туралы ұсыныс жасаған жоқ. Пэйн тәуелсіздікті ортақ протестанттық сенімдермен байланыстырып, ерекше американдық саяси ұғымды қалыптастыруға тырысты және Common Sense-ті уағыз сияқты құрылымдады. Тарихшы Гордон С. Вуд Common Sense-ті "барлық революциялық дәуірдегі ең отты және танымал памфлет" деп сипаттады. 1791 жылы осы мәтінді француз тіліне Антуан Гилберт Гриффе де Лабаум аударды.

Жарияланым

Пейн 1774 жылдың қараша айында Лексингтон мен Конкорд шайқастарынан аз бұрын Америка колонияларына келді. Колониялар мен Ұлыбритания бір-біріне қарсы соғыс бастағанмен, тәуелсіздік туралы ой бастапқыда тумаған. 1778 жылы колониялардағы алғашқы тәжірибесі туралы жазғанда, Пейн «халықтың көңіл-күйі сондай еді, оларды жіппен жетектеп, қамыспен басқаруға болар еді. Олардың Ұлыбританияға деген адалдығы жараспайтын, сол кезде оған қарсы сөйлеу опасыздыққа тең болды. Олардың наразылықтары ашусыз болды, олардың жалғыз мақсаты – келісімге келу болды». Пейн тез арада Филадельфия газеттерінде жұмыс істей бастады және 1775 жылдың соңында «Жай шындық» деген жұмыс атауымен «Ақылға салынған сөздер» атты еңбекті жазуға кірісті. Бұл алғашқыда Филадельфияның әртүрлі газеттерінде жариялануға арналған хаттар сериясы ретінде басталған, бірақ хаттар түрінде жариялау тым ұзақ және қиын болды, сондықтан Пейн памфлет түрін таңдауға мәжбүр болды. Бенджамин Раш баспагер Роберт Беллді ұсынды, ол памфлеттің мазмұнына басқа баспагерлер қарсылық білдірсе де, Белл оны баспадан шығаруға ешқандай тартынбайды немесе кешіктірмейді деп уәде берді. Бұл памфлет алғаш рет 1776 жылдың 10 қаңтарында жарық көрді. Пейн оның табысына қуанып, пайданың өз үлесін жинап, генерал Монтгомери әскеріне қолғап сатып алуға арнады, олар сол кезде суық Квебекке орналасқан еді. Алайда, Пейн таңдаған делдалдар Беллдің есептерін тексергенде, памфлеттен ешқандай пайда болмағанын анықтады. Ашуланған Пейн Беллге екінші басылымға кіріспеуді бұйырды, өйткені ол «Ақылға салынған сөздерге» бірнеше қосымшалар қосуды жоспарлаған еді. Белл бұған мән бермей, «жаңа басылым» жарнамалай бастады. Белл бұл жарнама Пейнді өзінің қызметтерін сақтап қалуға көндіретініне сенсе де, нәтижесі кері болды. Пейн «The Pennsylvania Evening Post» газетінің баспагерлері Брэдфорд ағайындарының көмегін алып, бірнеше қосымшалар мен жаңа жазбалары бар жаңа басылымын шығарды. Белл екінші басылымға кірісе бастады. Бұл Белл мен әлі күнге дейін аты-жөні белгісіз Пейн арасында бір айлық пікірталас тудырды, ол «Pennsylvania Evening Post» газетінің беттерінде және жарнамаларында жүргізілді, әр тарап екіншісін екіжүзділік пен алаяқтықпен айыптады. Пейн мен Белл өздерінің ашық дауларының соңында тағы бірнеше басылым шығарды. Бастапқы табысқа байланысты туған жарнама және баспагерлердің келіспеушіліктері памфлеттің керемет сатылымына және таралымына әкелді. Кейбір тарихшылар 1776 жылы «Ақылға салынған сөздер» памфлетінің 100 000 данасы сатылғанын, ал Пейннің айтуынша, алғашқы үш айда 120 000 данасы сатылғанын мәлімдейді. Бір биограф алғашқы жылы 500 000 дана сатылғанын (Америка мен Еуропада, негізінен Франция мен Ұлыбританияда) есептейді, ал тағы біреуі Пейннің памфлеті алғашқы жылы ғана 25 басылымнан өтті деп жазады. Алайда, кейбір тарихшылар сол кездегі сауатты халықтың санына байланысты бұл сандарды сенімсіз деп санайды және ең жоғарғы шегін 75 000 дана деп бағалайды. Басылған памфлеттен басқа, көптеген қолмен жазылған тұжырымдамалар мен толық көшірмелер таратылды. Пейн сондай-ақ оларды сұраған барлық баспаларға, соның ішінде бірнеше халықаралық басылымдарға баспа құқығын берді. Ол Францияда өте танымал болды, онда ол монархияға қарсы сөздерсіз жарияланды. Кем дегенде бір газет бүкіл памфлетті басып шығарды: «Connecticut Courant» 1776 жылдың 19 ақпанындағы санында. 1956 жылы Ричард Гимбел «Бүгінгі АҚШ халқының саны бойынша, үш айдың ішінде алты жарым миллионнан астам дана сатылатын болады» деп есептеді. Пейн Беллдің алғашқы басылымынан өзіне тиесілі деп санаған пайданы ешқашан қайтарып алмады. Ақырында, ол Брэдфорд баспасынан да ақша жоғалтты, және ол авторлық құқығынан бас тартқандықтан, «Ақылға салынған сөздерден» ешқашан пайда таппады.

Бөлімдер

Алғашқы және келесі басылымдар памфлетті төрт бөлімге бөлді.

I. Жалпы үкіметтің пайда болуы мен құрылымы, ағылшын конституциясына қысқаша түсініктеме берумен

Бірінші бөлімінде Пейн республикалық үкіметтің негізін қалау үшін табиғат күйі туралы ағартушылықтың жалпы теорияларын пайдаланды. Пейн бұл бөлімді қоғам мен үкіметтің аражігін ажыратудан бастады және үкіметті "қажетті жамандық" деп атады. Ол қоғамның адамның бақытын құру және сақтау қабілетін, бірнеше оқшауланған адамдардың бірге өмір сүрудің бөлек өмір сүруден оңайырақ деп санап, осылайша қоғамды құруының мысалы арқылы көрсетеді. Қоғам өсуін жалғастырғанда, Пейн адамдағы жамандықтың алдын алу үшін үкімет қажеттігіне тоқталды. Азаматтық қоғамды заңдар арқылы дамыту және барлық адамның заң шығару үшін орталықтан жиналу мүмкін еместігін ескере отырып, өкілдік және сайлау қажет болады. Бұл модель жарияланған кездегі отаршылардың жағдайын көрнекі бейнелеу мақсатында болғандықтан, Пейн ағылшын конституциясын қарастырды. Пейн ағылшын конституциясында екі тирандықты анықтады: монархиялық және аристократиялық тирандықты, патша мен пэрлерде, олар мұрагерлікпен билейді және халыққа ешқандай пайда әкелмейді. Пейн патша, пэрлер және қара халық арасындағы қарым-қатынасты зерттеп, ағылшын конституциясын сынады.

III. Америка істерінің қазіргі жағдайы туралы ойлар

Үшінші бөлімде Пейн Ұлыбритания мен Америка колониялары арасындағы қақтығыстарды зерттейді және тәуелсіздіктің ең дұрыс жол екенін көрсетеді. Пейн Американың Магна-Картасы болатын Континенттік Хартияны (немесе Біріккен колониялар Хартиясын) ұсынады. Пейн Континенттік Хартияның «Конгресс пен халықтың арасындағы делдал органнан шығуы керек» деп жазады және Континенттік Хартияны жасай алатын Континенттік Конференцияның жоспарын келтіреді. Әрбір колония бес өкілді жалпы сайлау арқылы тағайындайды, оларға әр колониядан екі мүше және әр колониядан екі Конгресс мүшесі қосылады, нәтижесінде Континенттік Конференцияда әр колониядан тоғыз өкіл болады. Конференция жиналып, «барлық адамдарға еркіндік пен меншік және дін бостандығын» қамтамасыз ететін Континенттік Хартияны жасайды. Пейн Конгресс келесідей құрылуы мүмкін деп ұсынды: әр колония аудандарға бөлінуі керек, және әр аудан «Конгресске лайықты сандағы делегаттарды жібереді». Ол: «Мен осы кітапшада ешқандай ақылдылықты таба алмадым, тек сирек кездесетін ақылсыздық пен құмарлықты ғана көріп отырмын» деді. Ол «Дәстүрлі Ақылдың» жариялаған радикалды демократиясын сынап, «Шектелген монархия – бұл еркіндікке ең қолайлы және британдықтардың мінезіне ең жақсы бейімделген үкімет түрі; бірақ арамызда демократия немесе абсолюттік монархияға құштарлық танытқан ақылсыз адамдар кездеседі» деді. Лоялист офицері Джеймс Чалмерс «Candidus» псевдонимімен «Шындықты айту» атты туындысын жариялады. Чалмерс британдық конституцияны қорғады және монархиясыз он үш колония радикалды демократияға құлайды деп мәлімдеді. «Дәстүрлі Ақылдың» жариялаған радикалды демократиялық қоғам туралы Чалмерс Монтескьеден «Ешбір үкімет азаматтық соғыстар мен ішкі қырқыстарға осылай бейімделе алмайды» деген сөзді келтірді. Кітапша «Тәуелсіздік пен құлдық – бірдей ұғымдар» деген тұжырыммен аяқталады. Джордж Вашингтонның орнын басып, жаңа елдің екінші президенті болған Джон Адамс өзінің «Үкімет туралы ойлар» атты еңбегінде Пейннің «Дәстүрлі Ақылда» суреттеген идеалдарының «ешқандай шектеусіз, тіпті тепе-теңдікке ұмтылмаған, демократиялық екенін, оның шатасу мен барлық жамандықтарға әкелуі мүмкін екенін» жазды. Өзін «Катон» деп атаған жазушы сияқты басқалар Пейнді қауіпті деп айыптады және оның идеяларын зорлық-зомбылыққа шақыру деп бағалады. Пейн тәуелсіздік үшін жарты жылға созылған жарнамалық турнеге белсенді қатысты. «Ормашы» псевдонимімен ол Филадельфия газеттерінде Катон мен басқа да сыншыларға ыстыққан жауап берді және олардың қақтығысы Ұлыбританиямен ғана емес, сонымен қатар монархиялық биліктен туындайтын тирандықпен де байланысты екенін мәлімдеді. Белл мен Пейннің қарқынды жарнамасы және олардың баспалық даулары «Дәстүрлі Ақылды» Филадельфияда ғана емес, сонымен қатар Он үш колонияда да бірден танымал етті. Алғашқы рецензенттер (көбінесе колониялық газеттерде анонимді түрде жарияланған хаттардың үзінділері) Пейннің тәуелсіздікке қатысты нақты және рационалды дәлелдерін мақтап айтты. 1776 жылдың 6 ақпанында Мэрилендтік азамат «Пенсильвания есімді газетіне» былай деп жазды: «Егер сіз «Дәстүрлі Ақылдың» авторымен таныс болсаңыз, оған керемет жұмыс істегенін және кереметтер жасағанын айтыңыз. Оның стилі қарапайым және әсерлі; фактілері ақиқат; ой-санасы әділ және нақты». Автор кітапшаның халықты тәуелсіздікке көндіруде өте тиімді болғанын мәлімдеді. Кейінірек бір рецензент атап өткендей, бұл жаппай қолдаудың себебі Пейннің революцияны қолдауға халықты шақыруы, «әрбір адамға сол ұлы құрылысқа, Америка бостандығының ұлы жарғысына материалдарды беруге еркіндік беруі» болды. Пейннің радикалды демократия туралы көзқарасы, кейін Джон Адамс сияқты консерваторлар жақтаған тепе-теңдік пен бақылауға негіделген ұлттан өзгеше, «Дәстүрлі Ақылды» оқыған және қайта оқыған көпшілікке өте тартымды болды. Тәуелсіздік декларациясына дейінгі айларда көптеген рецензенттер екі негізгі тақырыптың (тікелей және құмар стиль және жеке өкілеттілікке шақыру) отаршыларды татуласудан бүлікке итермелеуде шешуші рөл атқарғанын атап өтті. Бұл кітапша Пейннің тапқыр маркетингтік тактикасының арқасында да сәтті болды. Ол және Белл бірінші басылымды король Георг III-нің колониялар туралы жариялаған мәлімдемесімен бірдей уақытта шығаруды жоспарлады, бұл күшті, монархиялық хабарламаны монархияға қарсы «Дәстүрлі Ақылға» қарама-қарсы қоюға үміттенді. Пейн өзінің стилін және сөздерін қарапайым халыққа бағыттағанмен, оның келтірген аргументтері мораль, үкімет және демократияның механизмдері туралы болашақты көре білуге қатысты мәселелерді қамтыды. Бұл «Дәстүрлі Ақылға» Филадельфиядағы зиялылардың газеттердегі пікір алмасуының нәтижесінде «екінші өмір» сыйлады. Пейннің «идея үшін соғыс» тұжырымы, Эрик Фонердің айтуынша, «тәуелсіздік және республикалық үкіметтің мәні туралы хаттар, памфлеттер мен жарияламалардың толассыз ағынына» әкелді, Пейннің идеяларын қолдады, сынға алды, кеңейтті және жетілдірді. Кейінірек зерттеушілер «Дәстүрлі Ақылдың» ықпалын әртүрлі жолдармен бағалады. А. Оуэн Алдридж сияқтылар «Дәстүрлі Ақылдың» нақты идеологияны бейнелемейтінін және «тіпті Пейннің өзі оның көптеген түсініктерінің түпкілікті көзін білмеген болуы мүмкін екенін» айтты. Олар кітапшаның құндылығының көп бөлігі оның жарияланған контекстінен туындағанын атап көрсетеді. Эрик Фонер кітапшаның Пенсильванияда Пейннің принциптеріне сәйкес келетін жаңа конституциямен аяқталған радикализмінің шыңындағы радикалды халыққа тигенін жазды. Көптеген зерттеушілер Пейннің шеберлігі көбінесе көндіру және пропагандада болғанын және оның идеяларының мазмұнына қарамастан, оның сенімінің құштарлығы және оның оқырмандарына қолданған әртүрлі құралдары (мысалы, өзінің деист екенін жасырып, христиандығын мәлімдеуі) «Дәстүрлі Ақылды» табысқа жеткізді деп санайды. Басқалары Пейннің көзқарастарының ерекшелігін атап өтті, Крейг Нельсон оны «прагматикалық утопист» деп атады, ол экономикалық аргументтерді моральдық аргументтерге басымдық берді, осылайша «Дәстүрлі Ақылдың» пропаганда екенін көрсететін дәлелдерге сенімділік қосты.

Екіншілік көздер

(Қараңыз, VI тарау.)