Кіріспе

Pertti Olavi "Spede" Pasanen (10 сәуір 1930 – 7 қыркүйек 2001) – фин режиссері, продюсері, комедианты және өнертапқышы. Мансабында ол 50-ге жуық фильмге режиссерлік етіп, сценарийін жазып, продюсерлікке қатысып, актерлік рольдерде ойнады, сондай-ақ көптеген телебағдарламаларға қатысты, оның ішінде "Spede Show" комедиялық бағдарламасы мен "Speden Spelit" ойын шоуы бар. Оның көптеген коммерциялық жұмыстарын Веса Матти Лоиримен (Пасанен жасаған ең танымал кейіпкері – Ууно Турхапуро; алғашқыда телескетчтерде, кейіннен ұзаққа созылған киносериясында) және Симо Салминенмен бірлесіп жасады. Пасаненнің фильмдері мен телешоулары көбінесе жылдам және төмен бюджетпен түсірілгендіктен, сыншылар тарапынан көп назар алмады, бірақ 1960 жылдардан бастап фин халқының арасында кең танылды. Ол өзінің "Filmituotanto Spede Pasanen Ky" атты жеке кинокомпаниясының иесі болды.

Балалық шағы мен жастық шағы

Пертти Олави Пасанен 1930 жылдың сәуір айында Куопио қаласында дүниеге келді. Оның әкесі – орман шаруашылығының технiгi және Ahlström қағаз компаниясының аудандық бастығы болып жұмыс iстедi. Отбасында Перттiң кiшкентай әпкесi Вирпи және кiшкентай iнiсi Ристо да болды. Пасаненнiң отбасы Линнанпельто ауданында тұрды. Куопио стандарты бойынша, отбасы жоғары орта тапқа жатты. "Спеде" лақап аты оның хоккей ойнағанда алған "Speedy" деген ертерек лақап атынан шыққан, ол оған ерте жасында берiлген. "Speedy" лақап аты Warner Brothers Looney Tunes және Merrie Melodies мультфильмдерiнiң кейiпкерi Speedy Gonzales мысығынан алынған. Мектеп шағында Пасаненнiң қызығушылықтары: ойын-сауық, спорт, түрлi ойындар мен өнертабыстар. Ол Куопио лицейiнiң кешкі бағдарламаларының жұлдызы болды, шайбалы хоккеймен құмарлықпен айналысты және үйнiң жертөлесiнде химиялық тәжiрибелер жасады. Дегенмен, ол мектепте жақсы оқымады. 1948 жылдың көктемінде ол бес 4 баға (фин мектеп жүйесiнде нашар баға) алып, көктiң көп бөлiгiн ескi заттар дүкендерiнен табылған бөлшектерден арнайы скутер құрастырумен өткiзгеннен кейiн сыныпта қалды. Пертти Пасанен көптеген мұғалiмдерiмен дауласып қалғаннан кейiн, оның ата-анасы оны басқа мектепке жiбердi. 1950 жылдың күзiнде Спеде Пасанен Исалми лицейiне ауысты, ол жерден 1952 жылдың олимпиадалық көктемінде бiтiрдi. Келесi жылы ол әскерде болып, әуе шабуылына қарсы бөлімде лейтенант шынжырғысымен аяқтады. Әскерде ол қорғаныс күштерiнiң ойын-сауық парадында өнер көрсеттi, ол казармалар арасында сарбаздарды көңiл көтерiп жүрдi. 1953 жылдың күзiнде Пасанен Хельсинкиге көшiп, Хельсинки университетiнiң мемлекеттiк саясат факультетінде оқуға түстi. Оқудан гөрi, ол Савония студенттiк қауымдастығының әлеуметтiк өмiрiне көңiл бөлді, онда ол көбiнесе кештердiң жүргiзушiсi және тойлардың шеберi болды. Пасаненнiң студенттерге бiлiм беруi және жаңа студенттердi қабылдауы университет аясында кеңiнен танылды. Университетте ол Юкка Виртанен және Матти Куусламен танысты, олар оның маңызды серiктестерi болды. Куусла Fennada Film студиясында ассистент болып жұмыс iстеген, ол оны 1954 жылғы "Laivan kannella" фильмінде эпизодтық рөлге шақырды. Ол фильмде барда отырған адам рөлiнде көрінеді. (Спеденiң өзiнiң "Leikkikalugangsteri" және Jörn Donner-дiң "Sixtynine 69" фильмдерiнен кейiн Пасанен 1970 жылдардың соңына дейiн басқа түстi фильм шығармады). Спеде 1970 жылы шыққан "Speedy Gonzales – noin 7 veljeksen poika" және трагедиялық комедия "Jussi Pussi" фильмдерiмен сәттi болды. "Speedy Gonzales" фильмi Vesa Matti Loiri аяғының жарақатынан түсiрiлiмге қатыса алмағанына қарамастан жақсы көрсеткiштердi көрсеттi (оның орнына ол сценарийге автор ретiнде ендi). Осы кезеңде Спеде Финляндияның Кино қорымен жағдайы нашар болғандықтан, көптеген фильмдерiн өз қаражатына түсiрудi қажет еттi. 1971 жылы Спеде үш фильм шығарды: "Kahdeksas Veljes" (оның жеке режиссер ретiндегi дебютi) және "Hirttämättömät" ("Speedy Gonzales" фильмiнiң жалғасы), екеуi де өзiнiң қатысуымен, сонымен қатар Paavo Piironen, Heikki Nousiainen, Timo Nissi және Heikki Huopainen актерлерiнiң қатысуымен түсiрiлген "Saatanan Radikaalit" фильмі. Спеде тек осы фильмдi түсiрдi, ол төрт жұлдызға өздерiнiң фильмдерiн жасауға мүмкдiк беру мақсатын қойды. Алайда, үш фильм де күтiлген нәтиженi бермеді, бұл Спейдiң фильм түсiруден екі жылға үзіліс жасауына әкелдi, ол осы уақытта тек теледидарлық жұмысына ғана назар аударды. Осыған қарамастан, Спеде 1971 жылы барлық үш фильмi үшін Продюсерлердiң "Юсси" сыйлығын жеңiп алды. 1973 жылы Спеде сол аттас танымал скетч кейiпкерiне негiзделген алғашқы "Uuno Turhapuro" фильмін шығарды. Қаржыны үнемдеу үшiн Спеде фильмдi толығымен бейнеге түсiрiп, монтаждады және оны кинотеатрларда көрсету үшiн фильмге көшiрдi. "Uuno" хитке айналып, 1970 жылдары тағы төрт "Uuno" фильмі түсiрiлдi. Спеде 1974 жылы "Viu Hah Hah Taja" фильмімен шағын бюджеттi комедияларды түсiруді жалғастырды, оны режиссер Эре Кокконен түсiрдi және көбiнесе Спейденiң телеактерлерi ойнады. Спеде тек эпизодтық рөлде көрінді және фильмнiң сценарийшiсi ретiнде көрсетiлмеген. 1979 жылы ол "Pohjantähteet" фильмінен кейiн түсiрiлген алғашқы түстi фильмін "Koeputkiaikuinen ja Simon enkelit" деп атады. Фильм таңғаларлық сәттi болды және келесi жылы "Tup Akka Lakko" фильмінің жалғасы жарық көрді. 1980 жылдары "Uuno" сериясы 1984 жылы "Uuno Turhapuro armeijan leivissä" фильмі Финляндиядағы ең танымал фильмнiң рекордын бұзуымен ең жоғары деңгейге жеттi. Спеде жыл сайын фильмдер түсiрiп, өз актерлерiн пайдаланды және жиi "Kliffaa Hei, Pikkupojat, Fakta Homma" және "Onks Viljoo Näkyny" сияқты фильмдер үшiн танымал скетч кейiпкерлерiн пайдаланды. Бұл комедиялық фильмдердiң соңғысы 1990 жылғы "Rampe & Naukkis – Kaikkien aikojen superpari" болып саналады, ол Pirkka Pekka Petelius және Aake Kalliala жасаған танымал кейiпкерлердiң пародиясын көрсеттi. 1990 жылдары Спеде теледидарлық жұмысы одан да көп уақытын алғандықтан, фильмдердiң сценарийін жазудан және режиссерлықтан гөрi, оларды продюсерлеуге көбiрек көңiл бөлді. Осы кезге қарай, оның Финляндияның Кино қорымен қарым-қатынасы жақсарды және ол көптеген фильмдерi үшiн гранттар алды. Пасанен режиссерлiк еткен соңғы фильм 1999 жылы шыққан "Naisen Logiikka" болды, алайда оның өндiрiсi 1992 жылы басталды. Фильм Пасаненге грантты қайтарудан сақтау үшiн асығыс түрде аяқталды.

Теледидардағы мансабы

1964 жылдан бастап Спейде Mainos TV өндірісінде Yleisradio үшін 15 минуттық скетч бағдарламаларын тікелей эфирде жасауды бастады. «Спедевизио», «Спеден Салуна» және «Спеде Шоу» аттарымен кезектесіп шыққан бағдарламалар Спейденің фильмдерінде жиі пайдаланған троптар мен негізгі актерлерді қалыптастырды. Тікелей эфирде жазбалар сақталмағандықтан, ертедегі скетчтердің көп бөлігі қазір жоғалып кеткен. Спейде 1976 жылға дейін үздіксіз теледидарда пайда болды, содан кейін ол негізінен киноға назар аударды. 1981 жылдан бастап Спейде қайтадан теледидар жұмысына басымдық берді. YLE арнасында сақталған қара-ақ скетчтерді көрсетуден бастады. 1984 жылы Спеде, Симо Салминен және Веса Матти Лоиримен бірге жаңа скетчтер жасауды бастады. Ханнеле Лаури де тұрақты актерлік құрамға қосылды. Mainos TV Спейденің бағдарламаларын жаңа құрылған Kolmoskanava арнасына көшірді. Жаңа «Спеде Шоу» 1987 жылға дейін жалғасты, содан кейін Спейде мен Лоири арасындағы әзіл-қалжың дау Веса Матти Лоиридің жеке скетч-шоуы «Vesku Show»-дың іске қосылуына әкелді. 1980 жылдары Спейде «Fakta Homma» комедиялық бағдарламасы және Риитта Вяйсянен жүргізген «Kymppitonni» жарыс-шоуы сияқты басқа да бағдарламаларды өндірді. 1990 жылдары Спейде скетч жұмысынан шаршады, бірақ Аке Каллиала мен Пирка Пекка Пителиус жасаған «Pulttibois» және «Tsa Tsa Tsaa», сондай-ақ спорттық жарыс-шоуы «Speden Spelit» бағдарламаларын өндірді. Пасанен «Hynttyyt Yhteen», «Blondi tuli taloon» («Үйге келген сары шашты») және «Ihmeiden tekijät» (оның жалғасы «Parhaat Vuodet») сияқты драмалық бағдарламаларды да өндірді. Бұл бағдарламалардың көптегені MTV3 арнасының тұрақты бағдарламаларына айналды және олардың көптегені бірнеше маусым бойы көрсетілді. Спейде сонымен қатар 2003 жылы (оның қайтыс болғаннан кейін екі жыл өткен соң) көрсетілген «Kuumia Aaltoja» драмалық сериалдың өндірісіне келісім берді.

Көңіл көтеру

Спейд Пасанен Боб Хоупты өзінің ең үлкен комедиялық ықпалының бірі деп атады. Спейд Пасанен – савондық ирониялық юмордың символы саналады, ол ең жоғары төмендік пен гипербола арасында өзгереді. Ол өзі түсіндіргендей: "Савондық ешқашан бір нәрсені дәл сол күйінде айтпайды". Спейдтің комедиясы элитаризмді сынады және ол барынша көп көрермен үшін комедия жазуға және орындауға тырысты. Оның алғашқы фильмдерінде, әсіресе, фин киносына тән емес элементтер болды, мысалы, төбелес, көлік қуу, басқа да күрделі трюктар, сондай-ақ дәстүрлі емес арнайы эффектілер. Оның көптеген фильмдерінде де беймәлім оқиға орындары (мысалы, орта ғасыр немесе жабайы батыс) кездеседі, бірақ оның кейінгі фильмдері фин стереотиптерін әжуалауға толығымен бағытталған. Оның "Ууно Турхапуро" фильмдерін классикалық фарс ретінде қарастыруға болады. Жұмыссыз, бекерге уақытын өткізетін адам, керемет сәттілікке ие болып, бай және жақын байланыстары бар, бірақ бақытсыз (көбінесе Ууноның кінәсінен) қарындасының күйеуінің көмегімен, және сүйкімді мінезімен, министр, генерал немесе бай адам рөліне ие болып, көбінесе қарындасының күйеуінің бизнесіне қиындықтар туғызады.

Басқа жетістіктер

Пасанен сонымен қатар өнертапқыш және шебер маман болды; ол ондаған патенттік өтінімдерді ұсынды, олардың ондаған тіркелді, деп репортер Катарина Сури Facebook-тегі жазбасында хабарлады. Бұрынғы MTV менеджері және директоры Йорма Сайранен де Пасаненнің телеарнадағы маңыздылығы мен беделіне байланысты осы айыптаулар оған жаңалық болмағанын растады.

Өлім

2001 жылдың 7 қыркүйегінде Пасанен Финляндияның Киркконумми қаласындағы Сарфвик гольф алаңында гольф ойнап жатты. 9-шы лункада ол ауырып қалды және клуб үйіне апарылды, онда оның жағдайы тез нашарлады. Дәрігердің жан сақтау шараларына және жедел медициналық жәрдемге қарамастан, Пасанен қайтыс болды. Оның өлімі кең таралған коронарлық артериялық ауруға байланысты деп есептелді.

Телехикая

Спейде қазіргі фин теледидарындағы эстрадалық юмордың әкесі деп есептеледі. Мансабын "Yleisradio" телерадиокомпаниясында бастаған ол кейіннен бәсекелес "MTV3" телеарнасына өтті. Дегенмен, оның екі арнадағы жұмысы да өте танымал болды. Осы сериалдарда басты рөлдерді ойнағаннан бөлек, ол "MTV3" телеарнасындағы көптеген танымал шоулардың, мысалы, "Kymppitonni" ойын-шоуы мен "Pulttibois" культты шоуының бас продюсері болды.

Танымал мәдениетте

2023 жылы Фи режиссерлік еткен және Рику Нименен басты рөлде ойнаған "Спеде" атты толық метражды көркем фильм шықты.

Спеде Пасаненнің есімімен аталған

SPEDE (Spacecraft Potential, Electron and Dust Experiment) - SMART 1 ай зондына орнатылған құрал.