Кіріспе

Президенттің немесе мемлекет басшысының әйеліне берілетін құрметті атақ – мемлекет басшыларының жұбайлары немесе серіктестері үшін бейресми атау. "Бірінші ханым" немесе "Бірінші мырза" – монархиялық емес мемлекет басшысы немесе бас атқарушының жұбайына, кейде оның балаларына немесе басқа туыстарына қолданылатын бейресми атау. Бұл термин сондай-ақ өзінің кәсібінде немесе өнерінде ең жоғаз деңгейге жеткен адамды сипаттау үшін де қолданылады. Бұл атау үкімет басшысының жұбайына да, егер ол мемлекет басшысы болмаса, қолданылған. Сондай-ақ, бұл термин ел ішіндегі әкімшілік бөлімдердің басшыларының жұбайларына қатысты да қолданылады.

Тарих

"Бірінші ханым" термині алғаш рет жоғары мәртебелі немесе өзінің саласында ерекше көзге түскен адамдарға қатысты қолданылған. АҚШ президентінің жұбайын сипаттау үшін қолданылған бұл термин 1838 жылы Марта Вашингтонға қатысты алғаш рет тіркелген, бірақ Джордж Вашингтон президент болған кезеңде оны осылай атаған ешкім жоқ. АҚШ-та президент пен оның жұбайы бірге "бірінші жұп" деп, ал балалары болса "бірінші отбасы" деп аталады.

Ағылшын тілінде сөйлейтін елдер

Француз тілінде сөйлейтін елдер бірінші ханымға, оның қай елден екеніне қарамастан, "премьер-дема" терминін қолданады. 2017 жылы жарияланған кем дегенде бір мақалада бірінші мырза үшін "премьер-мсье" термині қолданылған. Бұл мақала Луи Алиоттың, егер оның серіктесі Марин Ле Пен сол жылғы президенттік сайлауда жеңіске жетсе, бірінші мырза болу мүмкіндігін талқылау үшін пайдаланылды. Эммануэль Макрон сол жылғы сайлауда Ле Пенді жеңді. Португал тілінде сөйлейтін елдер бірінші ханымдарды атау үшін "primeira dama" немесе "Primeira Dama" терминін қолданады. Бұл термин адамның қай елден екеніне қарамастан қолданылады. Бірінші мырзалар үшін "primeiro cavalheiro" термині қолданылады. Испан тілінде сөйлейтін елдерде бірінші ханымдарды атау үшін "primera dama" термині қолданылады, ол адамның қай елден екеніне қарамастан. Бірінші мырзалар үшін "primer caballero" термині қолданылған. Қытай тілінде сөйлейтін елдер бірінші ханымды атау үшін "第一夫人 (dìyī fūrén)" терминін қолданады, оның қай елден екеніне қарамастан.

Қазақстан

Хорватияда «республика президентінің әйелі» (supruga predsjednika republike) немесе «республика президентінің күйеуі» (suprug predsjednice republike) терминдері көбінесе қолданылады, ал «бірінші ханым» (prva dama) және «бірінші мырза» (prvi gospodin) терминдері шетелдік дереккөздерден басқа жағдайларда сирек қолданылады. Хорватия президентінің қазіргі әйелі – Сания Мусич Миланович. Премьер-министрдің әйелі кейде, өте сирек жағдайларда Хорватияның «бірінші ханымы» деп аталған, бірақ премьер-министрлердің жұбайлары көбінесе жасырын болып, дерлік ешқашан қоғамдық тұлғалар болған емес, сондықтан мұндай сілтеме қажет болған жағдайларда «үкімет басшысының әйелі» (supruga predsjednika vlade) аталымы қолданылған. Премьер-министрдің қазіргі әйелі – Ана Маслач Пленкович.

Чехия

Чехия Республикасы президентінің жұбайы үшін "первая дама" термині қолданылады. Қазіргі бірінші ханым – Ева Павлова. "Первая дама" термині басқа елдердің бірінші ханымдарына да қолданылады.

Польша

Польшаның қазіргі президентінің әйелі «первая дама» (сөздік мағынасы – «бірінші әйел») терминін қолданады. «Пани президентowa» (президенттік ханым) атауы да жиі, бірақ ресми емес түрде қолданылады.

Ресей

Шетелдік баспасөз Ресей президентінің әйелін "бірінші ханым" деп тілге бітіреді. Тарихи себептерге байланысты Ресейдегі бірінші ханымдар батыстық әріптестерінен кем көрінеді, себептері төменде түсіндірілген.

Украина

Ел президентінің әйеліне ел үкіметі "перша леди" (перша леди) деген атау береді. "Бірінші ханым" термині үкімет тарапынан ағылшын тіліндегі баспасөз хабарламаларында да қолданылған. Марина Порошенко және Олена Зеленская сияқты кейбір бірінші ханымдар да осылай аталған. Дегенмен, қазіргі президенттің жұбайы тек "հանրապետության նախագահի տիկին" (hanrapetut'yan nakhagahi tikin) немесе "Армения президентінің әйелі" деп аталады.

Әзірбайжан

Әзірбайжанның қазіргі президентінің әйелі "бірinci xanım" терминін қолданады.

Үндістан

"Пратхам махила" (प्रथम महिला, сөзбе-сөз "бірінші әйел" дегенді білдіреді) термині Үндістанда осылай жиі қолданылмайды. Газеттерде бұл термин Үндістан президентінің әйеліне сілтеме жасау үшін кейде қолданылуы мүмкін, бірақ жалпы қолданыста "президенттің әйелі" немесе одан да бейресми түрде "президенттің жұбайы/күйеуі" терминдері жиірек кездеседі. "Бірінші ханым" термині премьер-министрдің әйеліне қатысты қолданылмайды. Оның орнына Үндістан премьер-министрінің жұбайы үшін "бірінші жұбайы" термині қолданылады.

Индонезия

Ибу-негара (мемлекеттің ханымы / анасы) термині Индонезия президентінің жұбайына қолданылады. Бұл термин басқа елдердің де бірінші ханымдарына қатысты қолданылады.

Иран

1979 жылғы төңкеріске дейін Шахбано патшайым болған. Бірінші ханым немесе бірінші әйел (немесе мадам Бануи Оль Бануе Авал) деген лауазым болған жоқ. 2023 жылдың қыркүйегінде Иран президентінің әйелі бірінші ханым екені туралы хабарды жоққа шығарды және революцияның Жоғарғы көшбасшысының әйелінің бірінші ханым екенін мәлімдеді. Сыртқы істер министрі де соны айтты. Жоғарғы көшбасшының әйелі жасырынып жүр, оның ешқандай суреті жоқ.

Жапония

Жапонияда Найкаку Со:ри Дайдзин Фудзин (内閣総理大臣夫人, сөзбе-сөз "Кабинет Бас Министрінің әйелі") – Жапония премьер-министрінің әйеліне берілетін лауазымдық атау.

Пәкістан

Пәкістанда "хатун-и-аввал" (кhatoon e awwal деп оқылады) термині Мұхаммедтің әйелі Хадиша бинт әл-Хувайлидке қатысты жиі қолданылады. Бұл термин сондай-ақ Пәкістан премьер-министрінің әйелі үшін де, Пәкістан президентінің әйелі үшін де қолданылған.

Филиппин

Филиппин президентінің жұбайының гендерлік бейтарап атағы – «бірінші жұбай» (филиппинше: unang kabiyák) болып табылады, және ол басқа міндеттермен қатар Малаканан сарайының иесі болып табылады. Атақ жынысқа қатысты емес, себебі көптеген филиппин тілдерінде грамматикалық жыныс жоқ, сондай-ақ президенттік жұбайларының екі жынысы да болған. Егер ресми жұбай әйел болса, оны «бірінші ханым» (unang ginang) деп атайды; бұл атақ жесір президенттің осы қызметті атқаратын жақын туысына да қолданылады. Тарихта тек бір ғана «бірінші мырза» (unang ginoó) болды: Глория Макапагал Арройоның күйеуі Хосе Мигель Арройо, ол 14-ші президент болды, бірақ оған әрқашан «Ең ардақты» атағы берілді.

Оңтүстік Корея

Президенттің әйелі еңбуин (영부인/令夫人) деп аталады.

Вьетнам

Қазіргі уақытта Вьетнам президентінің әйелі phu nhân chủ tịch nước деп аталады (сөздік мағынасы – мемлекет басшысының әйелі). «Đệ nhất phu nhân» (сөздік мағынасы – бірінші ханым) термині баспасөз және әлеуметтік желілерде бейресми түрде де қолданылады.

Жұбайлық емес пайдалану

Кейбір жағдайларда, құрметті лауазым немесе атақ әйел немесе еркекке, жұбайы емес адамға беріледі.

Австралия

2010 жылы 24 маусымда Джулия Гиллард Австралияның тұңғыш әйел премьер-министрі болып тағайындалғаннан кейін, кейбір жаңалықтар құралдары оның серіктесі Тим Мэтисонды "бірінші жігіт" деп атады. Австралия үкіметі Мэтисонды Гиллардтың серіктесі деп атады, сондай-ақ оны премьер-министрдің жұбайы деп мойындады.

Боливия

Боливияның бұрынғы президенті Эво Моралес отбасы құрмаған, сондықтан президенттігі кезінде оның қарындасы Эстер Моралес бірінші ханым рөлін атқарды.

Чили

Ирина Караманос, Габриэль Боричтің өмірлік серігі және қатыны, бастапқыда бұл лауазымның болуына қарсы болғандарына қарамастан, «бірінші ханым» атағын қабылдады. Карманос бұл рөлді атқару «оны қазіргі заманға сай өзгертуді» білдіредінін мәлімдеді.

Ирландия

Берти Ахерн Таоишик лауазымындағы алғашқы жартысында әйелі Мириамнан (Келли) ажырасып, бірінші ханым рөлін сол кездегі өмірлік серіктесі Селия Ларкин атқарды.

Корея Республикасы (Оңтүстік Корея)

Пак Чун Хи президент болған соңғы бес жылда оның қызы Пак Гын Хе, анасы Юк Ён Су қайтыс болғаннан кейін бірінші ханым рөлін атқарды. Кейбір қазіргі заманғы дереккөздер оны Корея Республикасының де-факто бірінші ханымы деп есептейді.

Перу

Кейко Фудзимори әкесі Альберто Фудзимори мен анасы Сусана Хигучи ажырасқаннан кейін 19 жасында бірінші ханымның міндеттерін өз мойнына алды.

Филиппин

Атақ ресми түрде Филиппиннің алтыншы президенті, жесір Елпидио Кириноның қызы Виктория Кирино Дельгадоға берілді (1948–1953). Викторияның анасы, Алисия Кирино (туған тегі Сикия), Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай жапон оккупациялық әскерлерінің қолынан қаза тапты. Президент Корасон Акино (1986–1992) да жесір болған, бірақ оның үлкен балаларына, оның ресми міндеттеріне көмектесетін болғандықтан, бұл атақ берілмеді. Олардың ішінде оның ұлы (кейіннен президент болған) Бениньо Акино III де-факто бірінші мырза рөлін атқарды; оның төрт қарындасы анасы президент болған кездегідей, енді бірінші ханымның немесе мырзалардың міндеттерін бейресми түрде бөліседі. Бұрынғы президент Родриго Дутертенің некесі жойылды, ал оның заңды әйелі бірінші ханым деп тағайындалмады.

Америка Құрама Штаттары

Томас Джефферсон президенттік қызметке кіріскен кезде жесір болған еді, ал оның қызы Марта Джефферсон Рэндольф, кейде президент үйінің иесі қызметін атқарды. «Бірінші әйелдер ұлттық тарихи орны» оны бірінші әйел деп мойындады, тіпті Ақ үйдің сайты оның анасын, Марта Джефферсонды бірінші әйел ретінде таниды. Ол күйеуінің президенттігінен кейін Джефферсон арқылы бірінші әйел ретінде танылады. Эндрю Джексонның әйелі Рейчел Джексон Джексон президенттікке сайланбас бұрын қайтыс болды. Джексонның қызы Эмили Донелсон өліміне дейін бірінші әйелдің міндеттерін орындады, ал Джексонның келіні Сара Джексон Джексонның президенттік мерзімінің соңғы айларында Ақ үйге төрағалық етті. Екеуі де «Бірінші әйелдер ұлттық тарихи орны» тарапынан бірінші әйелдер ретінде мойындалған.

Колорадо штаты

2018 жылы губернатор болып сайланған Джаред Полис ашық гей және сайлау кезінде өзінің серіктесі Марлон Рейспен ұзақ жылдар бойы қарым-қатынаста болды. Полис сайлау түнінде сөйлеген сөзінде Рейсті "бірінші адам" деп атады, ал Полис штабының өкілдері Рейс "бірінші джентльмен" атағын алғанын мәлімдеді. Екеуі кейін 2021 жылы үйленді. Колорадо губернаторларының барлық үйленбеген серіктестерін "бірінші ханым" немесе "бірінші джентльмен" деп атамайды, мысалы, Робин Принглді "Денвер Пост" Джон Хикенлупердің қарындасы ретінде сипаттаған, олар үйленгенге дейін.

Саяси емес мақсаттар

АҚШ-та ерекше талант көрсете немесе саяси емес салаларда өзгеден ерекше көзге түскен әйелдерге «бірінші ханым» атағы құрметпен беріледі. Бұл тіркес көбінесе, бірақ әрқашан емес, сұрақ туған адам белгілі бір ер адамның (немесе ерлердің) әйелі немесе сол саланың «әйел аналогы» болған кезде қолданылады. Мысалы, бұл термин ойын-сауық саласында «телевизияның бірінші ханымы» (Люсиль Болл), «жырдың бірінші ханымы» (Элла Фицджеральд), «кантри музыкасының бірінші ханымы» (Тэмми Уайнет, алайда Лоретта Линн де осы атаумен танымал болды), «Жұлдызды жолдың бірінші ханымы» (актер және продюсер Маджел Баррет), «америкалық соулдың бірінші ханымы» (Арета Франклин), «Гранд Оле Опридің бірінші ханымы» (Лоретта Линн), «америкалық киноның бірінші ханымы» (Лилиан Гиш), «америкалық сахнаның бірінші ханымы» (Хелен Хейс) және «америкалық футболдың бірінші ханымы» (Норма Хант) сияқты атаулармен қолданылған. Кейде бұл термин колледждер мен университеттер президенттерінің әйелдеріне де қолданылады. «Бірінші ханым» термині сондай-ақ белгілі бір аймақтағы ең жоғары әлеуметтік мәртебеге ие әйелді білдіру үшін де қолданылады, бұл Африкада кең таралған, онда йоруба халқы сияқты басшылық иерархиядағы ең беделді әйелдер осы атаумен аталады. Соңғы жылдары бұл термин, әсіресе афроамерикандық шіркеулерде пастордың әйеліне қатысты да қолданыла бастады.