Кіріспе

1992-1996 жылдар аралығында БҰҰ Бас хатшысы болған Бутрос Бутрос Ғали (/b//uː//t//r//ɒ//s// /'/g//ɑː//l//i/; بطرس بطرس غالي; 14 қараша 1922 – 16 ақпан 2016) – египеттік саясаткер және дипломат. 1992-1996 жылдар аралығында Біріккен Ұлттар Ұйымының алтыншы Бас хатшысы қызметін атқарды. Бас хатшы болып тағайындалғанға дейін, 1977-1979 жылдар аралығында Мысыр Сыртқы істер министрінің міндетін атқарған. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымына Югославияның тарауы және Руандадағы геноцид сияқты бірнеше әлемдік дағдарыстардың орын алған кезеңінде жетекшілік етті. Каирде копт христиан отбасында дүниеге келген Бутрос Ғали 1949 жылдан 1979 жылға дейін Каир университетінде халықаралық құқық және халықаралық қатынастар пәнін оқытқан. Оның саяси мансабы Анвар Садаттың президенттігі кезінде басталды, ол оны 1977 жылы Сыртқы істер министрінің міндетін атқарушы етіп тағайындады. Осы лауазымда ол Кемп-Дэвид келісімдерін және Садат пен Израиль премьер-министрі Менахем Бегин арасындағы Мысыр-Израиль бейбіт шартын келісуге көмектесті. 1991 жылдың басына дейін Сыртқы істер министрінің міндетін атқарды, содан кейін бірнеше ай бойы Сыртқы істер министрінің орынбасары болып қызмет етті. Бутрос Ғали 1991 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясымен Бас хатшы болып сайланды және 1992 жылы Хавьер Перес де Куэльярдың орнын басып, қызметін бастады. Оның қызмет ету мерзімі даулар мен дағдарыстарға толы болды, оның ішінде Сомалидегі азаматтық соғыс, Руандадағы азаматтық соғыс, Ангола азаматтық соғысы және Югославия соғыстары болды. Анголадағы БҰҰ-ның белсенсіздігі және Руандадағы геноцид кезіндегі әрекетсіздігі үшін сынға ұшырады, ал Босниядағы БҰҰ бейбітшілік операциясының тиімсіздігі НАТО-ның араласуына әкелді. 1996 жылы Бутрос Ғали екінші мерзімге Бас хатшы болып сайлануға үміткер болды, бірақ АҚШ оның басшылығына наразы болғандықтан, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің вето құқығын пайдаланып, оның кандидатурасын қабылдамады. БҰҰ-дан кеткеннен кейін Бутрос Ғали 1997 жылдан 2002 жылға дейін Франкофонияның бірінші Бас хатшысы болды. Содан кейін ол дамушы елдерге арналған үкіметаралық саяси-талдамалық орталық – Оңтүстік орталығының төрағасы болды. 2016 жылы Каирде 93 жасында дүние салды.

Ерте өмір және білім

Бутрос Бутрос Гали 1922 жылғы 14 қарашада Египеттің Каир қаласында копт православтық христиан отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Юсуф Бутрос Гали, Бутрос Гали Бейдің ұлы, сол кезде Паша (оның да атымен аталды), ол 1908 жылдан 1910 жылы қаза тапқанға дейін Египеттің премьер-министрі болды. Оның анасы Сафела Михаил Шарубим, 1861-1920 жылдары көрнекті мемлекеттік қызметкер және тарихшы Михаил Шарубимнің қызы болды. Шағын Бутрос Александринка деп аталатын словениялық күтімшімен тәрбиеленді, ол "өз бағалы досы және сенімді жаны" Миленаға анасынан гөрі жақын болды. Бутрос Гали 1946 жылы Каир университетін бітірді. Ол 1949 жылы Париж университетінің құқық факультетінде халықаралық құқықтан докторлық диссертациясын қорғады және Sciences Po-да халықаралық қатынастар бойынша диплом алды. 1949-1979 жылдары ол Каир университетінде халықаралық құқық және халықаралық қатынастар профессоры болып тағайындалды. 1975 жылы Саяси және стратегиялық зерттеулер орталығының президенті, ал 1980 жылы Африка саяси зерттеулер қоғамының президенті болды. Ол 1954-1955 жылдары Колумбия университетінде Фулбрайт стипендиясын алды, 1963-1964 жылдары Гаага халықаралық құқық академиясының зерттеу орталығының директоры, 1967-1968 жылдары Париж құқық факультетінің арнайы шақырылған профессоры болды. 1986 жылы Швецияның Уппсала университетінің құқық факультетінен құрметті докторлық диссертациясын алды. Сонымен қатар ол Сеулдегі Кюнгхи университетінің филиалы – Бейбітшілік зерттеулер институтының құрметті ректоры болды.

Саяси мансап

Бутрос Галидің саяси мансабы Анвар Садаттың президенттігі кезінде қалыптасты. Ол 1974 жылдан 1977 жылға дейін Араб Социалистік Одағының Орталық комитетінің мүшесі болды. 1977 жылдан 1991 жылдың басына дейін Мысырдың Сыртқы істер министрі қызметін атқарды. Одан кейін бірнеше ай Сыртқы істер министрінің орынбасары болып жұмыс істеді, сосын БҰҰ-ға өтті. Мемлекеттік министр ретінде ол президент Садат пен Израиль премьер-министрі Менахем Бегин арасындағы бейбіт келісімдерге үлес қосты. Тергеуші журналист Линда Мелверннің мәлімдемесіне сәйкес, Бутрос Гали 1990 жылы Сыртқы істер министрі болып тұрғанда Руанда үкіметіне 26 миллион долларлық қару-жарақ сатуға рұқсат берген. Бұл қару-жарақтар хуту режимі болашақтағы геноцидке дайындық ретінде жинақтаған. Ол төрт жыл өткен соң қырғын болған кезде БҰҰ Бас хатшысы қызметін атқарып жатқан еді.

1991 жылғы іріктеу

Бутрос Гали 1991 жылғы БҰҰ Бас хатшысы сайлауына қатысты. Перулық Хавьер Перес де Куэльяр екінші мерзімінің соңына жеткендіктен, БҰҰ-дағы ең жоғары лауазым босады және Африка кезегі жетті. Бутрос Гали сайлаудың бірінші екі турында Зимбабвелік Бернард Чидзеромен тең түсті, үшінші турда бір дауыспен басып өтті, ал төртінші турда бір дауыспен қалып қойды. Бірнеше ел АҚШ екі жетекші үміткерді де іске қоспақшы деген қорқыныштан Чидзероға қолдауын кері тартып алғаннан кейін, Бутрос Гали бесінші турда айқын жеңіске жетті.

Қызмет ету мерзімі (1992-1996)

Бутрос Галидің билік мерзімі әлі де даулы болып қалуда. 1992 жылы ол «Бейбітшілік күнтізбесі» атты құжатты ұсынды, онда БҰҰ зорлықты қақтығыстарға қалай ден қоюы мүмкін екендігі туралы ұсыныстар келтірілген. Ол үш мақсатты белгіледі: БҰҰ демократияны ілгерілетуде белсендірек болуы, дағдарыстарды болдырмау үшін алдын ала дипломатиялық шаралар қолдануы және БҰҰ-ның бейбітшілікті сақтаудағы рөлін кеңейтуі. Бұл мақсаттар АҚШ президенті Джордж Буштің ұстанымдарымен үйлесетін болғанымен, Бутрос Гали АҚШ-пен бірнеше рет келіспеушіліктерге ұшырады, әсіресе Сомалиде (1992) және Руандада (1994) болған азамат соғыстарына БҰҰ-ны тереңірек тартуға жасаған тыңайлауларында. АҚШ БҰҰ жетекшілігімен бейбітшілікті сақтау күштерін жіберуден бас тартты. Бутрос Гали 1994 жылы Руандада болған геноцид кезінде, жарты миллионнан астам адамның қаза болуына БҰҰ-ның тиімді әрекет етпегені үшін сынға ілікті. Ол Ангола азамат соғысына араласу үшін БҰҰ-дан қолдау ала алмады. Оның қызмет ету кезеңіндегі ең қиын міндеттердің бірі – бұрынғы Югославияның ыдырауынан кейін Югославия соғыстарының тудырған дағдарыспен күресу болды. БҰҰ бейбітшілікті сақтау күштері Босния мен Герцеговинада тиімді болмады, нәтижесінде 1995 жылдың желтоқсанында НАТО араласуға мәжбүр болды. Оның беделі БҰҰ-ның тиімділігі және АҚШ-тың БҰҰ-дағы рөліне қатысты кең ауқымды даулармен байланысты болды. Американдық журналист Марк Боуден Сомали дағдарысының ушығуына Бутрос Галидің Мохамед Фарах Айдид пен оның Хабар Гидир кланына қарсы жеке өш алу ниетімен әрекет етуіне және олардың қарсыластары – бұрынғы диктатор Сиад Барренің Дарод кланына көмектесуіне байланысты екенін айтады. Ол 1993 жылдың 12 шілдесінде Хабар Гидир кланының басшыларының кездесуіне АҚШ тікұшағының шабуыл жасауына талап еткеніне сендіріледі, олар Могадишудегі БҰҰ миссиясының жетекшісі, зейнеткер АҚШ адмиралы Джонатан Хоу ұсынған бейбітшілік бастамасын талқылау үшін жиналған. Боуденнің сөзіне сүйенсек, клан ақсақалдарының көпшілігі бейбітшілікке келуге және клан басшысы Айдидтің бұзық әрекеттерін тоқтатуға ынта білдірген. Алайда, бұл бейбіт жиналысқа жасалған шабуылдан кейін клан американдықтар мен БҰҰ-ға қарсы күресуге бекінді, бұл 1993 жылдың 3-4 қазанында Могадишу шайқасына әкеп соқты.

Екінші мерзімге вето қойылды

Бутрос Гали 1996 жылы дәстүрлі екінші мерзімге қарсы үміткер болды, АҚШ оны қызметтен шеттетуге жасаған барлық күш-жігеріне қарамастан. АҚШ-тың елшісі Мадлен Олбрайт Бутрос Галиден отставкаға кетуін сұрады және оның үміткерлігін ілгерілету үшін қайырымдылық қорын құруды ұсынды, бірақ бұл ұсынысты Батыс елдерінің дипломаттары "ақылға сыймас" деп бағалады. Американың дипломатиялық қысымы да нәтиже бермеді, себебі Қауіпсіздік Кеңесінің басқа мүшелері Бутрос Галиді қолдаудан мойын алмады. Ол Қауіпсіздік Кеңесіндегі 15 дауыстан 14-ін жеңіп алды, алайда қарсы дауыс берген жалғыз ел – АҚШ болды, олар вето құқығын қолданды. Қауіпсіздік Кеңесінің төрт нәтижесіз отырыстан кейін Франция Бутрос Галиді екі жылдық мерзімге тағайындау туралы ұсыныс жасады, бірақ АҚШ бұл ұсынысты қабылдамады. Соңында Бутрос Гали өзінің үміткерлігін кері тартып алды, вето арқылы қайта сайланудан айырылған екінші Бас хатшы болып тарихта қалды, ал Курт Вальдхайм – біріншісі болған еді.

Кейінгі өмірі

1997 жылдан 2002 жылға дейін Бутрос Гали француз тілді елдер ұйымы – Франкофонияның бас хатшысы болды. 2002 жылдан 2005 жылға дейін ол дамушы елдердің үкіметаралық ғылыми-зерттеу ұйымы – Оңтүстік орталығының басқарма төрағасы қызметін атқарды. Бутрос Гали Мысырдың Адам құқықтары жөніндегі ұлттық кеңесін құруда "маңызды рөл" атқарды және 2012 жылға дейін оның президенті болды. Бутрос Гали Біріккен Ұлттар Ұйымының Парламенттік Ассамблеясын құру науқанын қолдады және 2007 жылы науқанның үндеуіне алғашқы қол қойғандардың бірі болды. Науқанға жолдаған хабарында ол әлемдік деңгейде азаматтардың демократиялық қатысуын орнату қажеттігін баса көрсетті. 2009 жылдан 2015 жылға дейін ол сондай-ақ Ширак қоры жыл сайын табыстайтын қақтығыстарды алдын алу сыйлығының төрешілер алқасының мүшесі ретінде қатысты.

Өлім

Бутрос Ғали 2016 жылғы 16 ақпанда жамбас сүйегі немесе аяғы сынғандықтан Каирдегі ауруханада 93 жасында қайтыс болды. Хабарға қарағанда, ол Каирдегі үйінің баспалдағынан құлап кеткен. Оған әскери салтанатты жерлеу рәсімі өткізілді, оны Александрия Патриархы Тавадрос II басқарды. Ол Каирдегі Аббасиядағы Петрин шіркеуіне жерленді.

Жеке өмір

Бутрос Галидің әйелі Лея Мария Надлер Александрияда египеттік еврей отбасында өсіп, жас кезінде католик дініне ауысты.

Құрметті дәрежелері

Ол Sciences Po, Ресей ғылым академиясы, Левен католик университеті, Лаваль университеті, Монктон университеті, Карлтон университеті, Квебек университеті, Чикутими университеті, Карл III Мадрид университеті, Бухарест университеті, Баку мемлекеттік университеті, Ереван мемлекеттік университеті, Хайфа университеті, Вена университеті, Мельбурн университеті, Сеул ұлттық университеті, Васеда университеті, Бордо университеті және Уппсала университетінен құрметті доктор дәрежесін алды.

Шетелдік марапаттар

Лента Ел Құрмет Жыл Сан-Мартин азат етушісі орденінің үлкен кресі Леопольд орденінің үлкен кордоны Оңтүстік крест орденінің үлкен кресі Канада орденінің серігі 2003 Орталық Африка тану орденінің үлкен кресі Ұлттық Еңбек орденінің үлкен кресі Бояка орденінің үлкен кресі Піл орденінің рыцарі Сан-Лоренцо Ұлттық орденінің үлкен кресі Жозе Матиас Дельгадо орденінің күміс жұлдызды үлкен кресі Құрмет Легионының үлкен кресі 1994 Федералдық Германия Еңбек орденінің үлкен кресі Құтқарушы орденінің үлкен кресі Италия Республикасының Еңбек орденінің үлкен кресі және мойындық 1982 Азу орденінің үлкен кресі Хризантема орденінің үлкен кордоны Люксембург Ұлы Герцогтығының Еңбек орденінің үлкен кресі Мали Ұлттық орденінің үлкен кресі Ацтек қыраны орденінің үлкен кресі Непал Жұлдызы орденінің бас қолбасшысы Сент-Олав орденінің үлкен кресі 1994 Перу Күн орденінің үлкен кресі Генрих ханзадасы орденінің үлкен кресі 1996 Ла Плейад орденінің үлкен кресі 2002 Румыния Жұлдызы орденінің үлкен кресі 2001 Арыстан Ұлттық орденінің үлкен кресі Мугунхва Ұлы орденінің үлкен кресі Соверенді Әскери Мальта орденінің үлкен кресі Поляр жұлдызы орденінің үлкен кресі Пий IX папасы орденінің рыцарі 1993

Жарияланған еңбектер

Бас хатшы ретінде Бутрос Гали «Бейбітшілік күнтәртібі» атты еңбекті жазды. Ол сонымен қатар өзінің басқа да естеліктерін жариялады:

Ағылшын тілінде

Араб лигасы, 1945–1955: Он жылдық күрес, ред. Халықаралық бейбітшілік үшін Карнеги қоры, Нью-Йорк, 1954 ж.
Қару-жарақ ережелерінің жаңа өлшемдері және суық соғыстан кейінгі қарусыздандыру, ред. Біріккен Ұлттар Ұйымы, Нью-Йорк, 1992 ж.
Даму күнтәртібі, ред. Біріккен Ұлттар Ұйымы, Нью-Йорк, 1995 ж.
Жаңа қиындықтарға қарсы тұру, ред. Біріккен Ұлттар Ұйымы, Нью-Йорк, 1995 ж.
Біріккен Ұлттар Ұйымының елу жылдығы, ред. Уильям Морроу, Нью-Йорк, 1995 ж.
50 жылдық мереке: Ұйымның жұмысы жөніндегі жылдық есеп, ред. Біріккен Ұлттар Ұйымы, Нью-Йорк, 1996 ж.
Демократияға арналған күнтәртібі, ред. Біріккен Ұлттар Ұйымы, Нью-Йорк, 1997 ж.
Египеттің Иерусалимге жолы: Дипломаттың Таяу Шығыстағы бейбітшілік үшін күрестің тарихы, ред. Рэндом Хаус, Нью-Йорк, 1998 ж.
Басшылық туралы эсселер (Джордж Г.У. Буш, Джимми Картер, Михаил Горбачев және Десмонд Тутумен бірге), ред. Өлімге әкелетін қақтығыстарды болдырмау жөніндегі Карнеги комиссиясы, Вашингтон, 1998 ж.
Жеңілмеген: АҚШ пен БҰҰ сағасы, ред. I. B. Таурис, Нью-Йорк, 1999 ж.
Біріккен Ұлттар Ұйымының хатшысының құжаттары (Чарльз Хиллмен бірге), ред. Йель университетінің баспасы, Нью-Йорк, 2003 ж.
Араб лигасы, 1945–1955: Халықаралық келісім, ред. Әдеби лицензиялық баспа, Лондон, 2013 ж.

Француз тілінде

Өңірлік келісімдерді зерттеуге арналған еңбек, ред. Педон, Париж, 1949
"Дипломатия және консулдық құқық курсы", ред. "Англо-египет кітапханасы", Каир, 1951
"Суец каналының мәселесі", ред. Египет халықаралық құқық қоғамы, Каир, 1957
Мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың теңдік принципі, ред. Халықаралық құқық академиясы, Лейден, 1961
Альянстардың жалпы теориясына үлес, ред. Педон, Париж, 1963
Афро-азиялық қозғалыс, баспа. Франция университеттерінің баспаханасы, Париж, 1969
Африка Бірлігі ұйымы, ред. Арман Колин, Париж, 1969
Панафриканизмнің институционалдық қиындықтары, ред. Халықаралық жоғары білім беру институты, Женева, 1971
"Африкадағы шекаралық қақтығыстар", ред. Techniques et Économiques, Париж, 1972
Альянстардың жалпы теориясына үлес, ред. Pedone, Париж, 1991
Демократия мен дамудың өзара әрекеттесуі [ред.], баспа. ЮНЕСКО, Париж, 2002
Жаһандануды демократияландыру, ред. Rocher, Париж, 2002
Франкофонияны эмансипациялау, баспа. L'Harmattan, Париж, 2003
60 жылдық араб-израиль қақтығысы: Тарихқа куәліктер (Шимон Переспен бірге), ред. Complexes, Париж, 2006