Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қан ұйыры (тромб) – көк тамырдың ішінде пайда болатын құбылыс.
Blood clot (thrombus) that forms within a vein
Көк тамыр тромбозы – тромбтың (қан ұйырының) салдарынан көк тамырдың бітелуі. Көк тамыр тромбозының кең таралған түрі – терең көк тамыр тромбозы (ТКТ), онда терең көк тамырларда қан ұйыры пайда болады. Егер тромб бөлініп (эмболияланып) өкпеге жетіп, онда тұрып қалса, ол өкпелік эмболияға (ӨЭ) айналады, яғни өкпедегі қан ұйыры. Тек ТКТ, ТКТ-мен бірге ӨЭ және тек ӨЭ жағдайларының барлығы көк тамыр тромбоэмболиясы (КТЭ) терминімен сипатталады. КТЭ-нің бастапқы емдеуі әдетте төмен молекулалық гепарин (ТМГ) немесе фракцияланбаған гепаринмен, сондай-ақ көбінесе тікелей әрекет ететін ауыздық антикоагулянттармен (ДОАК) жүргізіледі. Бастапқыда гепаринмен емделгендер басқа антикоагулянттарға (варфарин, ДОАК) ауыстырылуы мүмкін, бірақ жүкті әйелдер мен кейбір қатерлі ісіктермен ауыратын адамдар гепаринмен емдеуді жалғастырады. Жүзелікті көк тамыр тромбозы немесе флебит – жоғарғы немесе төменгі аяқ-қолдың жүзелікті көк тамырларына әсер етеді, сондықтан антикоагуляция тек белгілі бір жағдайларда қажет болады және оны тек қана қабынуға қарсы емдермен емдеуге болады. Көк тамыр тромбозының басқа, сирек кездесетін түрлері де бар, олардың кейбіреулері өкпе эмболиясына әкелуі мүмкін. Көк тамыр тромбоэмболиясы мен жүзелікті көк тамыр тромбозы барлық көк тамыр тромбозының шамамен 90% құрайды. Басқа сирек кездесетін түрлеріне: торалық көк тамыр тромбозы, мезентерикалық көк тамыр тромбозы (асқазан-ішек органдарынан қанды ағызатын көк тамырларға әсер етеді), церебральды көк тамыр синустық тромбозы, бүйрек көк тамырының тромбозы және жұмыртқалық көк тамыр тромбозы жатады.
Venous thrombosis is the blockage of a vein caused by a thrombus (blood clot). A common form of venous thrombosis is deep vein thrombosis (DVT), when a blood clot forms in the deep veins. If a thrombus breaks off (embolizes) and flows to the lungs to lodge there, it becomes a pulmonary embolism (PE), a blood clot in the lungs. The conditions of DVT only, DVT with PE, and PE only, are all captured by the term venous thromboembolism (VTE). The initial treatment for VTE is typically either low molecular weight heparin (LMWH) or unfractionated heparin, or increasingly with direct acting oral anticoagulants (DOAC). Those initially treated with heparins can be switched to other anticoagulants (warfarin, DOACs), although pregnant women and some people with cancer receive ongoing heparin treatment. Superficial venous thrombosis or phlebitis affects the superficial veins of the upper or lower extremity and only require anticoagulation in specific situations, and may be treated with anti inflammatory pain relief only. There are other less common forms of venous thrombosis, some of which can also lead to pulmonary embolism. Venous thromboembolism and superficial vein thrombosis account for about 90% of venous thrombosis. Other rarer forms include retinal vein thrombosis, mesenteric vein thrombosis (affecting veins draining blood from the gastrointestinal organs), cerebral venous sinus thrombosis, renal vein thrombosis, and ovarian vein thrombosis.
Жалпы нысандар
Жүзеңкі вена тромбоздары ыңғайсыздық тудырады, бірақ көбінесе ауыр салдарларға әкелмейді, сондай-ақ аяқтардың терең тамырларында немесе кіші кезең тамырларында пайда болатын терең вена тромбоздары (ТВТ) да осыған ұқсас. Дегенмен, олар перфоратор тамырлары арқылы терең тамырларға тарауы мүмкін, немесе қан ұйысығының басы тамыр қабырғасына нашар бекітілген және сафено-фемораль қосылысына жақын орналасқан болса, өкпе эмболиясына себеп болуы мүмкін. Қан ұйысығы бөлініп, қан ағынымен таралғанда, бұл тромбоэмболия деп аталады. ТВТ/ӨЭ аббревиатурасы терең вена тромбозының (ТВТ) өкпеге (ӨЭ немесе өкпе эмболиясы) көшкен вена тромбоэмболиясына (ВТЕ) сілтеме жасайды. Веналар қанды жүрекке қайтаратындықтан, венада пайда болған қан ұйысығының бөлігі жұрылса, ол жүректің оң жағына, содан кейін өкпеге жеткізілуі мүмкін. Осылай тасымалданатын тромбтың бөлігі эмбол болып табылады: тромбтың эмболияға айналу процесі тромбоэмболия деп аталады. Өкпеге тікелей келіп қонған эмбол өкпе эмболиясы (ӨЭ) деп аталады. Өкпе эмболиясы – бұл өте қауіпті жағдай, ол эмболдың мөлшеріне байланысты өлімге әкелуі мүмкін.
Superficial venous thromboses cause discomfort but generally not serious consequences, as do the deep vein thromboses (DVTs) that form in the deep veins of the legs or in the pelvic veins. Nevertheless, they can progress to the deep veins through the perforator veins or, they can be responsible for a lung embolism mainly if the head of the clot is poorly attached to the vein wall and is situated near the sapheno femoral junction. When a blood clot breaks loose and travels in the blood, this is called a thromboembolism. The abbreviation DVT/PE refers to a VTE where a deep vein thrombosis (DVT) has moved to the lungs (PE or pulmonary embolism). Since the veins return blood to the heart, if a piece of a blood clot formed in a vein breaks off it can be transported to the right side of the heart, and from there into the lungs. A piece of thrombus that is transported in this way is an embolus: the process of forming a thrombus that becomes embolic is called a thromboembolism. An embolism that lodges in the lungs is a pulmonary embolism (PE). A pulmonary embolism is a very serious condition that can be fatal depending on the dimensions of the embolus.
Патофизиология
Артериялық тромбоздың қалай пайда болатыны туралы түсінікпен салыстырғанда, жүрек шабуылы сияқты, веноздық тромбоздың пайда болуы жеткілікті зерттелмеген. Артериялық тромбоз кезінде тромбоздың қалыптасуы үшін қан тамыр қабырғасының зақымдануы қажет, себебі ол қан ұю процесін бастайды. Америкалық дәрігерлер колледжінің клиникалық саясаты тәуекелдерді ескермей, әмбебап профилактика қолдануға дәрігерлерді ынталандыратын ешқандай нәтижелі шараларды қолдамайды. Ауруханада жатқан, операция жасалмаған науқастарда өлім-жітім деңгейі өзгермейтін сияқты. Алайда, бұл симптомдық терең вена тромбозының (ТВТ) көбеюін азайта алмайды.
In contrast to the understanding for how arterial thromboses occur, as with heart attacks, venous thrombosis formation is not well understood. With arterial thrombosis, blood vessel wall damage is required for thrombosis formation, as it initiates coagulation, Clinical policy from the American College of Physicians states a lack of support for any performance measures that incentivize physicians to apply universal prophylaxis without regard to the risks. In hospitalized non surgical patients, mortality does not appear to change. It does not appear, however, to decrease the rate of symptomatic DVTs.
Хирургиялық емес медициналық жағдайлар
Инсульт болған және операция жасамаған, ауруханаға жатқан адамдарда механикалық шаралар (компрессиялық шұлықтар) теріге зақым келтірді, ал клиникалық жақсару болған жоқ. Аяқтары бір аптадан астам уақытқа гипске оралған, тірекке бекітілген немесе қозғалмайтын ересектерде LMWH терең вена тромбозының қаупі мен ауырлығын азайтуы мүмкін, бірақ өкпелік эмболияның пайда болу жиілігіне әсер етпейді.
In hospitalized people who have had a stroke and not had surgery, mechanical measures (compression stockings) resulted in skin damage and no clinical improvement. In adults who have had their lower leg casted, braced, or otherwise immobilized for more than a week, LMWH may decrease the risk and severity of deep vein thrombosis, but does not have any effect on the incidence of pulmonary embolism.
Бұрынғы VTE
Бұрын ВТЭ болған пациенттерде варфарин тоқтатылғаннан кейін, ұзақ мерзімді аспирин қолданудың тиімді екені көрсетілді.
Following the completion of warfarin in those with prior VTE, the use of long term aspirin has been shown to be beneficial.
Қатерлі ісік
Қатерлі ісікпен ауыратын адамдарда ВТЭ пайда болу қаупі жоғарылаған және антикоагулянтты алдын алу емдері мен шараларына әртүрлі реакция білдіруі мүмкін. Американдық гематология қоғамы қатерлі ісікке химиялық терапиядан өтетін және ВТЭ қаупі төмен адамдарға тромбозды алдын алу үшін (тромбопрофилактика) дәрі-дәрмек қолданудан аулақ болуға ұсынады. Ауруханада жатпайтын (амбулаторлық күтім алатын) қатерлі ісікке химиялық терапиядан өтетін адамдарда тікелей фактор Xa ингибиторларымен емдеу симптомдық ВТЭ-ні алдын алуға көмектесуі мүмкін деген сенімділік аз, алайда бұл емдеу тәсілі плацебоға қарағанда маңызды қан кету қаупін арттыруы мүмкін. Симптомдық ВТЭ-ні алдын алуда LMWH тиімділігіне қатысты күштірек дәлелдер бар, бірақ бұл емдеу плацебоға немесе ВТЭ-ні алдын алуға бағытталған емдеуге қарағанда маңызды қан кету қаупін де арттырады. LMWH қатерлі ісікке операция жасағаннан кейін кем дегенде 7–10 күн, ал ВТЭ қаупі жоғары адамдарға операциядан кейін бір ай бойы қолдану ұсынылады.
People who have cancer have a higher risk of VTE and may respond differently to anticoagulant preventative treatments and prevention measures. The American Society of Hematology strongly suggests that people undergoing chemotherapy for cancer who are at low risk of a VTE avoid medications to prevent thrombosis (thromboprophylaxis). For people undergoing chemotherapy for cancer that do not require a hospital stay (those undergoing ambulatory care), there is low certainty evidence to suggest that treatment with direct factor Xa inhibitors may help prevent symptomatic VTEs, however this treatment approach may also lead to an increase in the risk of a major bleed compared to a placebo medication. There is stronger evidence to suggest that LMWH helps prevent symptomatic VTE, however this treatment approach also comes with a higher risk of a major bleed compared to a placebo medication or no treatments to prevent VTE. LMWH is recommended for at least 7–10 days following cancer surgery, and for one month following surgery for people who have a high risk of VTEs.
Емдеу
2016 жылы ВТЭ емдеуге арналған американдық дәлелді клиникалық нұсқаулар жарияланды. Ұлыбританияда Ұлттық денсаулық сақтау және күтім тамаша институтының (NICE) 2012 жылы жарияланған, 2020 жылы жаңартылған нұсқаулары бар. Бұл нұсқаулар сирек кездесетін тромбоз түрлерін қамтымайды, онда көбінесе жеке тәсіл қажет болады. УФГ-нің (тері астына немесе тамырға) енгізу жолында ешқандай айырмашылық анықталған жоқ. LMWH көбінесе тері астына инъекция арқылы енгізіледі, және адамның қан ұю факторларын UFH сияқты тығыз бақылаудың қажеті жоқ. Егер IVCF қолдану қажет болса, қайта алып тастауға болатын IVCF ұсынылады, сондай-ақ сүзгі қажет болмай қалғанда оны алып тастау жоспары жасалуы керек.
American evidence based clinical guidelines were published in 2016 for the treatment of VTE. In the UK, guidelines by the National Institute for Health and Care Excellence (NICE) were published in 2012, updated in 2020. These guidelines do not cover rare forms of thrombosis, for which an individualized approach is often needed. No differences have been detected in the route of administration of UFH (subcutaneous or intravenous). LMWH is usually administered by a subcutaneous injection, and a person's blood clotting factors do not have to be monitored as closely as with UFH. Retrievable IVCFs are recommended if IVCFs must be used, and a plan should be created to remove the filter when it is no longer needed.
Жүректік веналық тромбоз
Үстірткі веноздық тромбозды емдеу үшін сырттан қолданылатын препараттар кеңінен қолданылса да, ең сенімді деректер фондапаринукс (Xа факторын тежегіш) сияқты гепаринге ұқсас препаратқа қатысты, ол үстірткі веноздық тромбоздың таралуын және қайталануын, сондай-ақ симптомды эмболияға қарай дамуын азайтады.
While topical treatments for superficial venous thrombosis are widely used, the evidence is strongest for the heparin like drug fondaparinux (a factor Xa inhibitor), which reduces extension and recurrence of superficial venous thrombosis as well as progression to symptomatic embolism.
Болжам
Емдеу аяқталғаннан кейін, себепсіз ВТЭ эпизодынан соң, қосымша эпизодтар пайда болу қаупі жоғары болып қалады, бірақ уақыт өте келе бұл қауіп төмендейді. Он жыл ішінде ер адамдардың 41%-ы және әйелдердің 29%-ы тағы бір эпизодты бастан өткеруі мүмкін. Әрбір эпизод үшін өлімге ұшырау қаупі 4% құрайды.
After an episode of unprovoked VTE, the risk of further episodes after completing treatment remains elevated, although this risk diminishes over time. Over ten years, 41% of men and 29% of women can expect to experience a further episode. For each episode, the risk of death is 4%.