Кіріспе

Канаданың пошта және филателия тарихы – Канада құрамына кірген аумақтардың пошта тарихымен айналысады. Канада конфедерациясына дейін Британдық Колумбия және Ванкувер аралы, Принс-Эдвард аралы, Нова-Скотия, Нью-Брансуик және Ньюфаундленд колониялары өздерінің атынан маркалар шығарды. Пошта тарихы төрт негізгі кезеңге бөлінеді: француз билігі (1604–1763), британ билігі (1763–1841), отарлық үкімет билігі (1841–1867) және 1867 жылдан бері Канада.

Шығу тегі

1527 жылы 3 тамызда Ньюфаундлендтегі Сент-Джонс қаласында Солтүстік Америкадан бірінші хат жіберілді. Сент-Джонс қаласында болғанда Джон Рут король Генрих VIII-ге өз жаңалықтары мен жоспарланған саяхаты туралы хат жазды. Хаттың бір бөлігі мынадай сөздермен басталды: "Құрметті Ұлылығыңызға қызметшіңіз Джон Рут пен оның барлық серіктерінің аман-сау екенін естігеніңізге қуаныш тілейміз, Құдайға шүкір." Хаттың соңында былай делінген: "Тамыздың үшінші күні біз Сент-Джон деп аталатын жақсы бейішке кірдік, онда біз он бір нормандық кеме, бір британдық және екі португалиялық баржаны кездестірдік, барлығы балық аулаумен айналысып жатты. Сондықтан біз балық аулағаннан кейін 25 лига қашықтықтағы Кап-де-Брасқа аттануға дайынбыз, содан кейін жағалау бойымен әріптестерімізбен кездескенше жалғастырамыз. Менің бар күшіммен, бізге бұйрық берілген аралдарға қарай барлық ынтамен тырысамын. Иса сізді, Құрметті Ұлылығыңызды және барлық Құрметті Реуеріңізді сақтап, қорғасын. Сент-Джон бейішінде, тамыздың үшінші күні, 1527 жыл, сіздің қызметшіңіз Джон Рут, бар күшімен жазылған."

Француздық бақылау

Пошта қызметі туралы ең алғашқы дерек 1705 жылға қатысты, атап айтқанда, губернатордың хаттарын қайықпен жеткізген "бірінші хат тасушы" Педро да Силва, сонымен қатар (ақы төленген жағдайда) жеке хаттарды да алып жүрген. 1721 жылы тұрақты пошта жүйесін құру ұсынылды, бірақ сол кезде бұл тым қымбат болды және 1734 жылға дейін, Монреаль мен Квебек арасында жол салынғанға дейін іске аспады. Пошта станциялары шамамен 14 шақырым сайын орналастырылды, сондай-ақ өзендерде паромдар жұмыс істеді. Екі ірі қала арасындағы бағасы он соль, ал Квебектің Труа-Ривьер қаласына – бес соль болды.

Британдық бақылау

1760 жылы британдықтар Монреалды басып алды, көп ұзамай Квебек пен Монреал арасындағы және Монреалдан Нью-Йорк штатының Албани қаласына дейінгі хаттарды тасымалдайтын әскери пошта жүйесін құрды. 1763 жылғы бейбіт шарты азаматтық поштаның дамуына бастау берді. Америка колонияларының почта басшылары Бенджамин Франклин мен Уильям Фокскрофт Нью-Йорк пен Квебек арасындағы маршрутты зерттеп, Хью Финлеймен Квебек-Монреал поштасы бойынша келісім жасасты, ол әр хатқа апта сайын 8 пенниден ақы алды. Нью-Йоркқа хат жіберу екі аптаға дейін созылып, шамамен бір шиллинг тұсты. Қызмет өте табысты болды, Квебек-Монреал маршруты аптасына екі ретге дейін ұлғайды, соңында Скенсбороға дейін кеңейді. Америка Тәуелсіздік соғысы Нью-Йоркқа хат тасымалын тоқтатты, сонымен қатар Новая Шотландияның Галифакс қаласына тікелей британдық маршруттың болмауының кемшілігін көрсетті. 1787 жылы Ривьер-ду-Луп, Фредериктон, Дигби және Аннаполис қалалары арқылы күрделі маршрут құрылды. Жоғарғы Канаданың Кингстон, Ниагара, Детройт арқылы және Хьюрон көліндегі Мичилимакинаққа дейін жарты айлық маршруты болды. 1800 жылы Финлейдің орнын Джордж Хериот басты, ал 1816 жылы Дэниел Сазерленд Почта басшысы болды. Осы кезде ондаған пошта бөлімшелері ашылды. 1816 жылы Принц-Эдуард аралы мен Новая Шотландияның почта қызметтері бөлініп, 1868 жылға дейін қайта біріктірілген жоқ. Пошта таңбалары 1764 жылдан бері қолданылып келді, Финлей оларды Франклин таныстырды. Алғашқы таңбалар түзу сызықтағы қала атауларынан тұрды. Осы кезеңге тән ерекшелік – почта қызметі хаттың түріне және қашықтығына байланысты бағалардың күрделі жүйесін енгізді. 1840 жылы Роуленд Хилл Ұлыбритания үшін пошта маркаларымен алдын ала төлене алатын бірыңғай тариф ұсынды, ал 1849 жылдың 25 мамырында Канаданың заң шығару жиналысы Канада провинциясында маркаларды пайдалануды бекітті.

Колониялық үкіметтер

Колониялар 1851 жылы Лондондағы Бас пошта кеңсесінен басқаруды өздеріне алғаннан кейін пошта жүйесін жергілікті деңгейде бірлесіп басқарды, бірақ әр колония конфедерацияға кіргенге дейін өз маркаларын шығарып тұрды. Конфедерацияға қосылғаннан кейін барлық колониялар пошта маркаларын шығаруды тоқтатты.

Британдық Колумбия

Британ Колумбиясы және Ванкувер аралы колониялары 1860 жылы екі колонияда да қолданылатын маркаларды бірлесіп шығарды. 1865 жылы әр колония өздерінің жеке серияларын шығарды. Екі колония 1866 жылы біріктірілгеннен кейін, біріккен колония 1867 жылдан 1869 жылға дейін маркалар шығарды.

Канада провинциясы

Канада провинциясы 1851 жылдың 23 сәуірінде маркалар шығара бастады. Алғашқылары 3d, 6d және 12d номиналында болды. Сэр Сэндфорд Флеминг жобалаған «Үш пеннилік суыр» овал тіктөртбұрыш ішінде суыр бейнеленген және ол Канаданың алғашқы пошта маркасы саналады. Бұл монарх емес, жануар суреті салынған алғашқы марка болды. Жануар бейнеленген алғашқы ресми пошта маркасы осы болды, бірақ 1845 жылы Миссури штатының Сент-Луис қаласындағы ресми емес пошта басшысы екі аюдың суретін салған уақытша марка шығарған. 6d номиналындағы маркада Уильям Драммонд Эсквайр салған принц Альберт суреті бейнеленген. 12d (1 шиллинг) номиналындағы марка Альфред Эдвард Чалон салған королева Викторияның толық бой суретінен көшірме жасалған. Үш марканың барлығын Нью-Йорктегі Rawdon, Wright, Hatch and Edson фирмасы шығарған. 1851 жылдың сәуір айында Канада, Нова-Шотландия, Нью-Брансуик, Кейп-Бретон және Принц-Эдуард аралдарына жіберілген хаттардың бағасы жарты унция үшін 3d болды. АҚШ-қа жіберілген хаттардың бағасы жарты унция үшін 6d болды, ал Калифорния мен Орегонға жіберілгендері – 9d. Алғашқы маркалар қапталған қағаздан жасалған, ол конвертке жақсы жабыспайтын. Сондықтан 1852 жылы баспагерлер тегіс қағазға көшті. Осы ерте маркалардың барлығы перфорацияланбаған. Қапталған қағаздан жасалған ең алғашқы маркалар өте сирек кездеседі; 12d номиналындағы маркадан барлығы 1450 дана ғана шығарылған. Бүгінде олардың сақталу жағдайына байланысты 50 000 АҚШ долларынан да қымбатқа сатылуы мүмкін. 1852 мен 1857 жылдар аралығында пошта қызметі жаңа номиналдармен шықты: ½d, 7½d және 10d, сонымен қатар 12d номиналын алып тастады. Бірінші екеуі королева Викторияның суретін, ал 10d номиналындағы маркада Жак Картье портреті бейнеленген. 7½d номиналының ерекшелігі – ол «6 пенс стерлинг» деп те белгіленген. 1858 жылы алғашқы перфорацияланған маркалар ½d, 3d және 6d номиналында шығарылды, оларда королева Виктория, суыр және принц Альберт суреттелген. 1859 жылы провинция ондық ақша жүйесіне өтті, бұл жаңа маркалардың қажеттілігін білдірді. 1859 мен 1864 жылдар аралығында Нью-Йорктегі American Bank Note Company 1¢, 2¢, 5¢, (екі) 10¢, 12½¢ және 17¢ номиналындағы жеті жаңа марка шығарды. Көбінесе, қолданыстағы үлгілер пайдаланылды. Бұл Канада провинциясы үшін шығарылған соңғы маркалар болды.

Жаңа Брансуик

Нью-Брансуик 1851 жылы алғашқы маркаларын шығарды; олар тесілмеген және пенстермен бағаланған. Олар 3d қызыл, 6d зәйтүн сары, 1/ жарқын қызыл-күлгін және 1/ күңгірт күлгін түсті, барлығы көкшіл қағаздан жасалған. Төрт марканың да пішіні ромб тәрізді және олардың үстінде Нью-Брансуик гербі бейнеленген. 1860 жылы алты жаңа марка шығарылды, олар центпен бағаланған. 1 центтік маркада бу локомотиві, 2 центтік, 5 центтік және 10 центтік маркаларда жас Виктория патшайымы, 12½ центтік маркада бу кемесі, ал 17 центтік маркада Уэльс принці таулық киімде бейнеленген.

Ньюфаундленд

Ньюфаундленд колониясы және кейін доминионы 90 жылдық пошта маркаларын шығару тарихына ие болды. Алғашқы маркалар 1857 жылы шықты. Соңғы маркалар 1947 жылы, Ньюфаундленд конфедерацияға қосылмас бұрын екі жылдай шығарылды. Ньюфаундленд маркалары Канаданың кез келген жеріне жіберілген пошта үшін әлі де жарамды.

Жаңа Шотландия

Жаңа Шотландияның алғашқы шығарылымы 1851 жылдан 1857 жылға дейін пенстермен болды. Екінші шығарылымы 1861 жылдан 1863 жылға дейін центтермен болды.

Принс Эдуард аралы

Принс-Эдвард аралы 1862 жылдан 1865 жылға дейін пенстермен маркалар шығарды, ал 1868 жылдан 1870 жылға дейін екінші сериясын. Үшінші серия 1872 жылы центтермен шығарылды.

Виктория дәуірі

Доминион 1867 жылдың 1 шілдесінде құрылды, бұл колониялардан құралған, әрқайсысының өз маркалары болған. Сондықтан жаңа үкімет 1868 жылдың 1 сәуірінде барлық бұрынғы шығарылымдарды жойған жаңа маркалар сериясын шығарды. Олардың дизайны Чарльз Генри Джинстің гравюрасы негізінде жасалған Виктория патшайымының профилінен тұрды және филателистер арасында «Ірі патшайымдар» деп белгілі болды. Олардың номиналы ½¢-дан 15¢-қа дейін ауысты. Көбінесе тоқылған қағазға басылған, бірақ 1¢, 2¢ және 3¢ номиналының бір бөлігі төселген қағазға да басылды. Канаданың 2¢ «Ірі патшайымының» төселген қағаздағы үш ғана данасы белгілі, бұл оны Канаданың ең сирек маркасына айналдырды. 15¢ номиналы 1897 жылға дейін қолданылғаннан басқа, «Ірі патшайымдардың» қызмет ету мерзімі салыстырмалы түрде қысқа болды, олар 1870 жылы бірдей негізгі дизайндағы, бірақ кішкентайрақ «Кіші патшайымдармен» ауыстырылды, бұл көбірек маркаларды жылдам өндіруге мүмкіндік берді. «Кіші патшайымдар» 1870 мен 1897 жылдар аралығында бірнеше рет басылып шықты. 1893 жылы 20¢ және 50¢ номиналындағы маркалар Викторияның ¾ портретімен шығарылды. Принц-Эдуард аралы 1873 жылы Канада провинциясы болғаннан кейін, Канадаға дейінгі барлық маркаларын жеңілдетілген бағамен сатты, бұл нарықты 1,5 миллионнан астам арзан маркамен толтырды. Бұл маркалардың құны болмағандықтан, жалған марка жасаушылардың көшірме жасауға ынтасы болмады. Бүгінде Принц-Эдуард аралы маркаларының түпнұсқаларына қарағанда жалғандарын табу қиын болғандықтан, жалғандары құндырақ. Канада кітапханасы мен мұражайында 1870 жылғы штамптың литографиялық жалған нұсқасы сақталуда. 1897 жылы Америкалық банкнота компаниясы Канада үшін маркалар басып шығаруға келісімшарт жасады, ол 1923 жылға дейін сақталды. Компанияның алғашқы жұмысы – Виктория патшайымының тәж киюінің 60 жылдығы мен Конфедерацияның 30 жылдығын мерекелеуге арналған «Алмаз мерейтойлық» сериясын басып шығару болды, бұл Канаданың алғашқы мерейтойлық маркалары еді. Дизайн жас Викторияның Шалон виньеткасы мен 1887 жылы Александр Бассано түсірген суретінен тұрды. Бұл серияға сол кездегі коллекционерлер үшін үлкен сома болған ½¢-дан 5 долларға дейінгі 16 номинал кірді. 4 долларлық номиналдың барлығы 9937 данасы ғана сатылды, сондықтан олар бүгінде сирек және қымбат. 1897 жылы «Көктем шығы» сериясы да жарық көрді, оның дизайны Викторияның мерейтойлық портретіне негізделген, әр бұрышында көктем шығының жапырақтары бейнеленген. Ол бірнеше ай ғана қолданылғаннан кейін, француз тілді халықтың тілектерін ескере отырып, төменгі жапырақтарды номиналдың сандық белгілерімен ауыстырған өзгертілген дизайнмен ауыстырылды (1907 жылы Халықаралық почта одағы араб цифрларын қолдануды міндеттеді). 1898 жылы Империялық пеннилік поштаға қатысты алғашқы қадам жасалды, онда бірнеше доминиондар 1d (Канадада 2¢) бірыңғай тарифке келісті. Канада бүкіл әлемнің картасын бейнелейтін қызықты марка шығарды, британдық иеліктері қызыл түспен белгіленген, «XMAS 1898» (тариф Рождество күні күшіне енді) және төменде «Біз бұрынғыдан да үлкен империяны ұстап тұрмыз» деген сөздер жазылған, бұл сөздер 1887 жылы Сэр Льюис Моррис жазған «Империя әнінен» алынған. Бұл марка Канаданың алғашқы көп түсті маркасы және қызыл түстің айқын өзгеруімен ерекшеленді, нәтижесінде географиялық сәйкессіздіктер туды.

Эдуард VII

Король Едуард VII таққа отырғанда, негізгі қамыс жапырағы сақталды, бірақ ол Эдуардтың мемлекеттік мантияс киген портретімен жаңартылды. 1903 және 1908 жылдар аралығында Эдуард VII-нің тәж кигізу суретіне негізделген жеті марка басылды. Сонымен қатар, 1908 жылы Квебектің 300 жылдығына арналған естелік марка шығарылды, онда Эдуард VII және Королева Александра бейнеленген. Канаданың рулонды маркалармен алғашқы тәжірибелері осы кезеңде жүзеге асты.

Георг V

1911 жылы король Георг V флот адмиралы ретінде бейнеленді, бұл сурет 1928 жылға дейін қолданыста болды. 1928 жылы "Төлем шығарылымы" жарық көрді, оның үстінде "CANADA" деген жазуы бар рулық өрнек болғандықтан осылай аталды. Бұл екі тілде шығарылған алғашқы маркалардың бірі болды. Маркалардағы суреттер – ең жақсы сапалы маркалардың қатарында, әсіресе 50 центтік "Bluenose" маркасы, онда аңызға айналған "Bluenose" шхунасы бейнеленген. 1930 жылғы "Доға шығарылымы" да осы сияқты әдемі болды. Георг V үшін соңғы шығарылым 1935 жылы "Күндік мөр басылымы" деп аталды, себебі жыл дизайнда өте ұсақ әріптермен көрсетілген.

Эдуард VIII

Эдуард VIII патшалық еткен кезеңде ешқандай марка шығарылмады, себебі ол Коронация рәсімі өте жатқанға дейін тақтан бас тартты.

Георг VI

1937 жылы жаңадан таққа отырған король Георг VI үшін шығарылған маркаларда да ескірген қалыптама (die) концепциясы қолданылды. 1939 жылы мамыр айында үш маркадан тұратын топ корольдік сапарды белгіледі, ал Корольдік пойызбен пошта таңбасы қойылған естелік конверт қолжетімді болды. Империя соғысқа батқаннан кейін көп ұзамай, 1942 жылғы "Соғыс" маркалары Канаданың үлесін көрсетті. Төменгі номиналды маркаларда король әртүрлі әскери форма киген күйінде бейнеленген, ал жоғары номиналды маркаларда Канаданың азық-түлік өндірудегі және қару-жарақ жасаудағы рөлі көрсетілді, соның ішінде "Рам" танкысы, корвет және эсминецтің суреттері болды. 1946 жылы "Бейбітшілік" маркалары елдің түрлі көріністерін және экономикалық қызметін бейнеледі. 1940-жылдардың соңынан бастап, мерекелік маркаларды шығару үнемі жүзеге асырылатын шараға айналды, 1947 жылы екеуі шығарылды, бірақ саны біртіндеп артты. Георг VI-ның соңғы тұрақты маркалары 1951 жылы жарық көрді.

Елизавета II

Елизавета II билік құрған алғашқы нақты бағалы қағаз Юсуф Карш салған портрет негізінде жасалған және 1 мамыр 1953 жылы бес номиналмен қарапайым фонға шығарылды. Карш сериясы келесі жылы Дороти Уайлинг салған портрет негізіндегі жаңа үлгімен алмастырылды, ол Ұлыбританияда да қолданылды. 5 центтік номинал 1 сәуірде жаңа ішкі бірінші сынып хат тарифтері енгізілген кезде шығарылды. Осы сериядағы тағы бес номинал 10 маусымда енгізілді. Осы сериямен пошта басқармасы маркаларда флуоресценцияны сынап көруді бастады, нәтижесінде осы және келесі екі серияның өмірінде көптеген қиын түрлері пайда болды. Wilding сериясы Эрнст Рох салған көлденең үлгідегі "Cameo" сериясымен алмастырылды. Серия 5 центтік номиналмен 1962 жылдың 10 наурызында басталды. 1 центтік және 4 центтік номиналдар 1963 жылдың 2 сәуірінде, ал 2 центтік және 3 центтік номиналдар 2 мамырда шығарылды. 1960 жылдан бастап Канаданың марка саясаты бірінші сынып тарифтерімен бағаланатын салыстырмалы түрде көптеген жекелеген мерейтойлық маркаларды шығаруға басымдық берді. Мерейтойлық бағалы қағаздарында Канада белгілі суретшілердің туындыларын кеңінен пайдаланды және өте жақында ғана маркаларында тірі адамдардың суреттерін қолдана бастады. Бағалы қағаздар сериялары әдетте әртүрлі номиналдарға қолданылатын дизайн түрлерінің комбинациясы болды. Мысалы, 1980 жылдардың соңындағы бағалы қағаздар 80 центқа дейінгі номиналдар үшін жергілікті жабайы табиғатты, ал долларлық номиналдар үшін канадтық сәулетті бейнеледі, ал 1990 жылдардың басындағылары ең төменгі номиналдар үшін жидектерді, жоғары номиналдар үшін жеміс ағаштарын және ең жоғары номиналдар үшін сәулетті пайдаланды. 2003 жылдың желтоқсан айында Канада Поштасы рок-жұлдызы Брайан Адамс салған Елизавета II суретін бейнелейтін жаңа 49 центтік бағалы қағаз шығарды. 2005 жылы 50 центтік және 2006 жылы 51 центтік номиналдармен ұқсас қайта номиналдаулы марка шығарылды (Елизавета II бағалы қағазы (Канада) қараңыз).

Карл III

Карл III патшалығының алғашқы ресми бағалы маркасы Канада Посты 2023 жылдың 5 мамырында таныстырылып, 2023 жылдың 8 мамырында сатуға түсті. Бұл маркада фотограф Алан Шоукростың сол кездегі Уэльс принці болған король Карл III-нің суреті бейнеленген.