Кіріспе

1898 жылғы Махдистік соғыстың шайқасы

Омдурман шайқасы – британдық бас қолбасшы (сирддар) генерал-майор Хорацио Герберт Китченердің басшылығындағы британдық-египеттік экспедициялық күш пен өзін-өзі Махди деп жариялаған Мұхаммед Ахмедтің мұрагері, Абдуллахи ибн Мұхаммед (Халифа) басқарған Махди мемлекетінің судандық армиясы арасында Суданды басып алу кезінде болған шайқас. Шайқас 1898 жылдың 2 қыркүйегінде Омдурманның солтүстігіндегі Керрериде өтті. Суданда Махди мемлекеті құрылғаннан кейін, аймақтық жағдайға және британдықтар басып алған Египетке туған қауіптің нәтижесінде, британ үкіметі Халифаны құлату міндетімен экспедициялық күш жіберуді шешті. Күштің қолбасшысы, сэр Герберт Китченер, он үш жыл бұрын Махди әскері Хартумды басып алғанда қаза тапқан генерал Гордонның өлімі үшін кек алуды да көздеді. 2 қыркүйек күні таңертең Абдулланың басқаруымен 35 000–50 000 судандық тайпа адамы британдық бекіністеріне қарсы апатты шабуылдар жасады; сол күні таңертең 21-ші лансерлер британдықтардың оң фланкінде пайда болған басқа күшті шабуылдап, жеңді. Осы шайқаста 23 жастағы сарбаз және тілші Уинстон Черчилль, сондай-ақ жас капитан Дуглас Хейг те болды. Британдық-египеттік күштің жеңісі – заманауи мылтықтармен, пулеметтермен және артиллериямен жабдықталған, жоғары тәртіпті армияның ескі қарулармен қаруланған, одан екі есе үлкен күштерден басымдығын көрсетті және Суданды қайта басып алудағы британдықтардың табысын білдірді. Бір жыл өткен соң, Умм Дивайкарат шайқасынан кейін қалған Махди күштері жеңілді және Англо-Египеттік Судан құрылды.

Өмірбаян

1882 жылғы 13 қыркүйекте британдықтар Тель-эль-Кебир шайқасынан кейін Мысыр үстінен бақылау орнатты. 1883 жылы Суданда Мұхаммед Ахмад ибн әс-Сайид Абдалла, өзін Махди деп жариялап пайда болды, одан кейін мыңдаған ислам жауынгерлері келді. Еуропалықтар оларды дервиштер деп, ал махдистер – ансар деп атады. 1883 жылғы 3 қарашада Эль-Обейдте, Египет үкіметі көтерілісті басуға жіберген генерал Уильям Хикс басқарған египеттік әскер, Шайкан шайқасында Махди әскерінен жеңілді. Бұл жолы британ үкіметі жіберген тағы бір әскер, генерал-майор Чарльз Гордон басшылығымен Хартумға бет алды, онда махдистер оларды қоршап алды. 1885 жылғы 26 қаңтарда дервиштер Гордонның әскерін жеңіп, гарнизонды толығымен қырып салды. 1885 жылы Махди қайтыс болғаннан кейін, Халифа 'Абдуллахи' деп танылған Абдуллахи ибн Мұхаммед жаңа билеуші болды. Құлдыққа және қасиетті соғысқа негізделген Махди мемлекеті (Махдия) Судан аймақтарында қатаң исламдық заңдарды енгізіп, үрейлі билік орнатты. 1896 жылы британдық мүдделерді, әсіресе Суэц каналын қорғау және құл саудасын тоқтату мақсатында британ үкіметі Суданды қайта басып алуға шешім қабылдады. Мысыр армиясының британдық бас қолбасшысы генерал-майор Герберт Китченер басқаратын ағылшын-египеттік әскер Мысырдан оңтүстікке қарай жорыққа шықты. Китченер 1896 жылғы 21 қыркүйекте Донголаны, ал 1897 жылғы 7 тамызда Әбу Хамедті жаулап алды. 1898 жылғы 7 сәуірде Атбара өзені шайқасында Осман Динга мен Халифа Абдулла басқарған махдистерді жеңіп, Нил өзені бойымен жол ашты. 1898 жылғы 1 қыркүйекте Китченер, күшті катерлер флотилиясымен қолдау алып, Хартумның жанындағы Омурдманға, махдистердің басты әскеріне қарсы келді.

Шайқас

Бұл шайқас Омдурманның солтүстігіндегі Керрериде болды. Китченер 8 мың британдық қатарлы әскер және 17 мың судандық және египеттік әскерлердің аралас күшін басқарды. Ол өз күштерін Нил өзенінің жағасындағы Эгейга ауылының төңірегіне орналастырды, онда он екі катерлік эскадрилья қолдау көрсету үшін күтіп тұрды. Алдында кең, жазық дала жатыр, сол және оң жағында төбелер көтеріліп тұрды. Британдық және египеттік атты әскерлер екі жаққа орналастырылды. Абдулланың ізбасарларының саны шамамен 50 мыңға жетеді, оның ішінде 3 мыңға жуық атты әскер болды. Олар бес топқа бөлінді: Осман Азрактың 8 мыңдық күші британдықтарға тікелей қарсы, 1,6 км-лік төменгі қырат бойымен жайғасты, ал қалған Махди күштері бастапқыда Китченердің күштерінен жасырылды. Абдулла әл Тааши мен 17 мың адамы Осман Азрактың күшінің батысында және артында, Суркаб төбесінің (көне деректерде көбінесе "Сургам" төбесі деп бұрмаланған) артында жасырынды, ал тағы 20 мың адам солтүстік-батысқа, Керрери төбелерінің артындағы майданға жақын орналасты, оларға Али вад Хиллу мен Осман Шейх ад Дин басшылық етті. Азрактың күшінің оң жақ қанатында тағы шамамен 8 мың адам жиналды. Шайқас таңғы сағат 6:00 шамасында басталды. Алдыңғы күнгі қақтығыстардан кейін Осман Азрактың 8 мың адамы күтіп тұрған британдықтарға қарсы шабуылға шықты, олардан кейін шамамен 8 мың адам солтүстік-батыста күтіп тұрған күштен, мылтық және сүңгілі әскерлердің аралас тобы да қосылды. Британдық артиллерияның 52 жылдам ату қаруы шамамен 1700-де ашық отпен шабуылдады, кейіннен 1972 жылғы "Жас Уинстон" фильміндегі қысқа эпизодта көрсетілді, онда Черчилль 21-ші лансерлердің шабуылына қатысады. Сол кезеңде Ланс-капрал Джонс "Әкесінің әскері" комедиялық сериалында шайқасқа қатысқанын айтады. Кейіннен бұл шайқас 21-ғасырдың бірнеше романдарының сюжетіне енді. Уилбур Смиттың "Күннің жеңісі" (2005) негізінен Хартумды қоршау және жеңілгендердің тағдырына назар аударады, бірақ оқиғаны Китченердің науқанына дейін жеткізеді. Джон Ферридің 2008 жылғы "Омдурманнан кейін" романы да 1898 жылғы Суданды қайта бағындыру кезінде орын алады, кітаптың басты кейіпкері Эвелин Винтерс шайқаста екінші рөлде ойнайды. Джейк Арноттың "Шайтанның суретшісі" (2009) романының негізгі тақырыбы Гектор Макдональдтың өмірі, сонымен қатар шайқас және Китченердің Судан арқылы теміржол салу науқаны да қамтылған.