Екінші дүниежүзілік соғыста Мысырдың ролі

Кіріспе

Мысырдың Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы

Мысыр Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Солтүстік Африкадағы маңызды шайқас алаңы болды, Эль-Аламейннің бірінші және екінші шайқастары осы жерде өтті. 1922 жылдан бері заңды түрде тәуелсіз патшалық ретінде және Англо-Мысыр Суданының кондоминиумында тең құқылы егеменді мемлекет болғанымен, шындығында Мысыр Ұлыбританияның күшті ықпалында болды. Бұл жағдай 1882 жылы Ұлыбританияның Мысырдың хадиві Тауфик Пашаның пайдасына Ораби көтерілісіне әскери араласуынан және одан кейін елді оккупациялауынан бері сақталып келді. Мысыр істеріндегі британдық үстемдік, оның ішінде Суданды басқарудан Мысырды шеттетуге жасалған британдық әрекеттер, Ұлыбританияға қарсы қаһарлы египеттік ұлттық оппозицияны тудырды. Осыған қарамастан, соғыс басталғаннан кейін келісім шарты бойынша мыңдаған британдық әскерін қабылдағанына қарамастан, Мысыр соғыста формалды түрде бейтарап қалды және 1945 жылдың көктемінде ғана Осі державаларына соғыс жариялады. Ирак пен Иран сияқты, соғыс кезінде үкіметтері Ұлыбритания (соңғысы Кеңес Одағымен бірлесе отырып) құлатылған елдердің тағдырынан Мысыр құтылды, бірақ 1942 жылы Мысыр патшасы Фарук пен британдық әскер арасындағы Абдин сарайы оқиғасын бастан кешірді. Бұл оқиғаның салдары он жылдан кейін 1952 жылғы Египет революциясына тікелей әсер етті.

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Египет

XIX ғасырдың көп бөлігінде, номиналды түрде Осман империясының өзін-өзі басқаратын вассалдық мемлекеті болғанымен, Мұхаммед Әли әулеті тұсында Египет іс жүзінде тәуелсіз мемлекет болып саналды. Оның Шығыс Африкада, әсіресе Судандағы аумақтық иеліктері артып, саяси элитасы пашалар класын құрады. Ақырында Ұлыбритания Египет пен Суданның басты шетелдік күшіне айналды. 1875 жылы, кең ауқымды жаңғырту жоспарларынан туындаған экономикалық қиындыққа тап болған Египеттің Хедиві Исмаил Ұлы, Суэц теңіз каналының Универсалды компаниясындағы Египеттің үлесін британ үкіметіне сатты. Бұл компания Суэц каналын басқаруға 99 жылға жалға алу құқығын қамтамасыз ету үшін Египет тарапынан құрылған болатын. Ұлыбритания үшін, әсіресе Үндістанмен байланыс жасау үшін маңызды болғандықтан, каналға британдық бақылау бүкіл Египетке британдық үстемдіктің негізін қалады. Төрт жыл өткен соң, 1879 жылы Ұлыбритания және басқа да ірі державалар Исмаилды тақтан алып, жер аударып, оның ыңғайлы ұлы Теуфикпен алмастырды. Ахмед Ураби басшылығымен ұлтшыл көтеріліс болғаннан кейін, Ұлыбритания тұрақтылықты қамтамасыз ету сылтауымен Египетке басып кірді. Көтеріліс жеңілгеннен кейін Ұлыбритания Египеттің де-факто отаршылдық билеушісіне айналды, ал Эвелин Бэринг Египеттің қаржысын басқарды. Ұлыбританияның саясатқа араласуы Египетті Бірінші дүниежүзілік соғысқа, Осман империясына қарсы қосылуға мәжбүр етті, ол Ұлыбританиямен соғысқан болатын. Соғыстан кейін Саад Зағұл басқаратын египеттік ұлтшылдар делегациясы 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясында Египеттің тәуелсіздігін сұрады. Ұлыбритания делегация жетекшілерін тұтқындау арқылы тәуелсіздікке кедергі келтіруге тырысты, бұл кең ауқымды наразылықтарға және 1919 жылғы Египет революциясына әкелді. 1922 жылы Ұлыбритания Египетті тәуелсіз мемлекет деп ресми түрде мойындады. Делегация (арап тілінде Вафд) 1923 жылғы Египет конституциясы бойынша Египеттің ең танымал және ықпалды саяси партиясы болған Вафд партиясын құрды. Конституция демократиялық жолмен сайланған парламент құрғанымен, король әлі де премьер-министрді тағайындау және парламентті тарату құқығына ие болғандықтан, маңызды саяси билікке ие болды. Алайда, Ұлыбритания сыртқы саясат, Египетті қорғау үшін британдық әскери күштерін орналастыру және Суданды басқару мәселелерінде Египетте өзіне арнайы өкілеттіктерді сақтап қалды. Бұл египеттік ұлтшылдардың арасында дау тудырды, олар одан тәуелсіз Египет үшін келіссөздер жүргізе берді. Саяси жағынан алғанда, египеттік саясат үш негізгі күш орталығына бөлінді: консервативті сарай, либералды Вафд партиясы және империалистік Ұлыбритания. Осы уақыт ішінде олардың әрқайсысы бір-бірін басып алу үшін күресті. Вафдқа қарсы партиялар болғанымен, олар Вафдтың беделі мен танымалдығына ие болған жоқ. Ұлыбритания өзінің ықпалын сақтап, тағы бір революцияны болдырмақшы болды, ал король мен оның консервативті одақтастары қазіргі заманғы секулярлық либералды күштерге қарсы мықты ислам монархиясын сақтауға тырысты.

For most of the 19th century, though nominally a self governing vassal state of the Ottoman Empire, Egypt under the Muhammad Ali dynasty was a virtually independent state, with ever increasing territorial possessions in East Africa, chiefly Sudan and a political elite class of pashas. Ultimately the United Kingdom would become the dominant foreign power in Egypt and Sudan. In 1875, facing an economic emergency caused in large measure by his grand modernisation plans, Egypt's Khedive, Isma'il the Magnificent, sold to the British government Egypt's shares in the Universal Company of the Maritime Canal of Suez, the company established by Egypt to hold the 99 year lease to manage the Suez Canal. Seen by the United Kingdom as a vital connection to its maritime empire, particularly in India, British control of the Canal was the foundation for British control over Egypt as a whole. Four years later in 1879, the United Kingdom along with the other Great Powers deposed and exiled Isma'il, replacing him with his pliant son Tewfik. After a nationalist revolt led by officer Ahmed Urabi, Britain invaded under the guise of stability. After the revolt was defeated, Britain became the de facto colonial overlord of Egypt, with Evelyn Baring managing the finances of Egypt. British involvement in politics pressured Egypt to join World War One against the Ottoman Empire, who were at war with the British. After the war, a delegation of Egyptian nationalists led by Sa'ad Zaghoul requested for Egyptian independence at the 1919 Paris Peace Conference. Britain tried to prevent independence by arresting the leaders of the delegation, triggering mass protests culminating in the Egyptian Revolution of 1919. In 1922, the United Kingdom formally recognised Egypt as an independent state. The delegation (Wafd in Arabic) formed the Wafd party, which was Egypt's most popular and influential political party under the 1923 Egyptian constitution. While the constitution created a democratically elected parliament, the king still had significant political power, being able to appoint the prime minister and dissolve parliament. However, the United Kingdom was able to reserve for itself specific powers in Egypt regarding foreign policy, the deployment of British military personnel in the defense of Egypt and the Suez Canal, and the administration of Sudan. This became a point of contention among Egyptian nationalists who kept negotiating for a more independent Egypt. Politically, Egyptian politics was divided into three main power brokers: the conservative palace, the liberal Wafd Party, and the imperialist British. Each would wrestle for control over one another during this time. While anti Wafdist parties existed, they did not have the prestige or popularity that the Wafd enjoyed. The British wanted to prevent another revolution while still preserving its influence, while the King and his conservative allies sought to preserve a strong Islamic monarchy against the modern secular liberal forces.

1936 жылғы ағылшын-мисырлық келісім

Италияның Эфиопияға басып кіргенінен кейін британдықтардың жағдайы қауіпке ұшырады, себебі Италияның Ливиясы мен Италияның Шығыс Африкасын бөліп тұрған жалғыз мемлекет – Египет Корольдігі болатын. 1936 жылғы Англо-Египет шартына сәйкес, Египеттегі британдық әскерлер 1956 жылға дейін Суэц каналында және 1944 жылға дейін Александрияда орналасумен шектелген, бірақ соғыс болған жағдайда Ұлыбритания әскер санын арттыруға құқылы болды. Египет соғыс жағдайында Ұлыбританияға материалдық көмек беруге міндетті болды, алайда Египет Ұлыбритания үшін соғысуға міндетті емес еді. Осы шарт Ұлыбританияға Екінші дүниежүзілік соғысты Египет территориясында жүргізуге заңдық құқық берді, ал Египетке осы қақтығыста техникалық түрде бейтарап болуға мүмкіндік берді.

Әли Махердің премьер-министрі

Соғыс басталған кезде Египеттегі билік король Фарук пен консервативті, Вафдқа қарсы премьер-министр Әли Махер-паша басқаратын парламент арасында бөлінді. Бастапқыда Махер келісім шарттарына бағынды: египеттік үкімет Германиямен қарым-қатынасты үзіп, неміс мүлігін тәркіледі және неміс азаматтарын ұстады. Бірақ үкімет Германияға соғыс жариялауға дайын болған жоқ. Соғыс еуропалық жанжал ретінде қарастырылды, ол Египеттен бөлек болды. Король Фарук Египеттің соғыста бейтарап болуын қалап, Ұлыбританияның египет істеріндегі үстемдігіне қарсы болды. Британдық әскерлердің, Суэц каналы аймағына көшірілген немесе алысқаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, египеттік көшелерге оралуы, Ұлыбританияға қарсы Египеттегі наразылықты күшейтті. Махердің Италияның Египетке басып кіргенінен кейін Италияға соғыс жариялаудан бас тартуы Ұлыбританияны одан әрі ашуландырды. Италия мен Египет арасындағы қарым-қатынас үзілгенімен, египеттік үкімет Италияға соғыс жариялаудан бас тартты. Египеттік үкімет пен Ұлыбритания арасындағы келіспеушіліктің тағы бір себебі Фаруктың Египеттегі итальяндықтарды, корольге қызмет ететін итальяндықтарды да шығарып тастау немесе ұстау туралы талабы болды. Расталмаған мәліметтерге сәйкес, Фарук Ұлыбританияның елшісі Майлз Лэмпсонға: «Сіздер өз итальяндықтарыңыздан құтылғанда, мен де өздерімнен құтыламын» деген. Бұл сөз елшінің итальяндық әйеліне қатысты айтылған. Египеттік үкімет бейтараптықты сақтау үшін барын салған жоқ, себебі фашистік көзқарастарға ие болғандықтан емес, египеттік ұлтшылдар мен британдық ықпал арасындағы саяси тартыс болды. 1936 жылғы келісімге сәйкес, Египет Ұлыбританияның жауларына соғыс жариялауға міндетті емес еді. Италиямен соғыс, британдықтарды әлсірететін шекаралық оқиғалар ретінде қарастырылды, ал көптеген египеттіктер британдық отаршылдық империя үшін күресуге құштар емес еді. Лэмпсон бұған қатты ашуланып, 1940 жылы египеттік әскерлерді Батыс шөлден шығаруды, Египеттің британдық күштердің қорғанысын қабылдауына төлеуін және про-осьтік көзқарастары үшін Египеттің штаб басшысы Әзіз Әли әл-Мисриді қызметтен босатуды талап етті. Бұл талаптар келісімге әкелді: Батыс шөлдегі египеттік күштерге генерал Генри Мэтленд Уилсон басшылық ететін болды, ал әл-Мисри лауазымынан босатылды.

By the start of the war, native power in Egypt was split in between King Farouk, and parliament, led by the conservative anti Wafdist prime minister Ali Maher Pasha. Initially Maher obliged by the treaty; the Egyptian government broke off relations with Germany, confiscated German property, and interned German subjects. However, the government was not willing to declare war on Germany. The war was seen as a European conflict, disconnected from Egypt. King Farouk was keen for Egypt to remain neutral in the conflict, opposing the United Kingdom's continued dominance of Egyptian affairs. The return of British soldiers to Egyptian streets merely a handful of years after they had been removed or relocated to the Suez Canal Zone, increased the already powerful opposition in Egypt to the United Kingdom. Maher's continued unwillingness to declare war on Italy after the Italian invasion of Egypt further frustrated Britain. While Italian Egyptian relations were broken off, the Egyptian government refused to declare war on Italy. Another focus of grievance between the Egyptian government and the United Kingdom was the insistence that Farouk expel or intern Italians in Egypt, including those Italians in the service of the King. An unconfirmed story assets that Farouk told the United Kingdom's Ambassador, Sir Miles Lampson: "I'll get rid of my Italians when you get rid of yours". This remark was a reference to the ambassador's Italian wife. The Egyptian government did not do its best to stay neutral because of pro fascist sympathies, but because of the game of political tug of war between Egyptian nationalists and British influence. Egypt was under no obligation to declare war on the enemies of Britain under the 1936 treaty. The front with Italy was seen as border incidents that would only weaken the British, and many Egyptians didn't feel like fighting for the British colonial empire. Lampson was furious at this, demanding in 1940 the withdrawal of Egyptian troops from the Western Desert, Egypt paying for the assumption of its defense by British forces; and the removal of Egyptian chief of staff Aziz Ali al Misri for pro Axis sympathies. These demands led to a compromise; General Henry Maitland Wilson would command Egyptian forces in the Western Desert, and al Misri was dismissed from his post.

Хасан Сабридің премьер-министрі

Магер британдықтардың ықпалымен отставкаға кетуге мәжбүр болғаннан кейін Хасан Сабри премьер-министр болып тағайындалды, ол Wafdist партияларына қарсы коалицияны басқарды. Оның үкіметі Ұлыбританиядан екі маңызды жеңілдік алды: Касса де ла Детте Публик (Египеттің еуропалық кредиторларға қарызын төлеген Мемлекеттік қарыз комиссиясы) таратылды және Ұлыбритания Еуропамен сауда үзілген кезде өнеркәсіпті қолдау үшін египеттік мақта сатып алды. Қарсылығында, Египет британдық күштермен ынтымақтастық жасайтын болды, оларға әскерлермен қамтамасыз етіп, жыл сайын миллиондаған доллар көмектеседі. Соғыс жарияламаса да, Ұлыбритания Египет үкіметінің тікелей әскери қатысуынсыз қолдауын қамтамасыз ететін келісімге келді. Бұл ынтымақтастық 1940 жылғы қарашада Сабри қайтыс болмағанда жалғаса бермек еді.

Хусейн Сири-пашаның премьер-министрі

Лэмпсонның ұсынысымен Хусейн Сири-паша премьер-министр болып тез тағайындалды. Сири парламентте пробритандық саясатты жалғастыруға уәде берді, бірақ сол кездегі Египет саясатының жағдайы оған қарсы болды. Вафдпен одақтасуға тым консервативті, ал италофил Фарук патшамен одақтасуға тым пробритандық болғандықтан, оның тағдыры Иттихадшылар, Либералды конституционалистер, Ахмад Махер Паша басқаратын Саадшылар және тәуелсіздерден құралған шайқас коалициясына байланысты болды. Оның өкіметтігінде Египет өмір сүру құнының өсуі және азық-түлік қауіпсіздігі сияқты маңызды мәселелерге тап болды. Тәжірибелі саясаткер Мостафа әл-Нахас Паша басқаратын Вафд бұл жағдайды билікті қайтару мүмкіндігі ретінде қарастырып, Судандағы Египет-Британ кондоминиумын тоқтату және соғыстан кейін британдық күштерді толық эвакуациялауды талап етті. Вафд елдегі британдықтардың болуын осы мәселелердің себебі деп айыптады, ал Египет халқы Али Махердің ықпалымен өмірлік жағдайлардың нашарлауына наразылық білдірді. Грекияның құлауынан кейін, Грекияның эмиграциядағы үкіметі Египетке орналасты. 1942 жылдың 6 қаңтарында Египет нацистік Германияның марионеттік фашистік режимі – Виши Франциясымен қарым-қатынасын үзді. Бұл шешімге қатыстырылмаған Фарук патшаның наразылығын тудырды. Шетелдік мемлекеттермен қарым-қатынасты үзу мәселесі бойынша патшамен кеңесу қажет пе, жоқ па деген мәселе туындап, конституциялық дағдарыс пайда болды. Сири 1 ақпанда отставкаға келісті, бірақ дағдарыс тез арада бақылаудан шықты.

Абдин сарайындағы оқиға

2 ақпанда Ламспон Фаруктан Вафд партиясының көшбасшысы Нахаспен бірігіп, Мысырдағы британдық үстемдікті сақтап қалу үшін коалициялық үкімет құруды талап етті. Ламспон Вафдтың британдыққа қарсы риторикасы – бұл оппозициялық саясат екеніне, ал олардың либералдық-демократиялық құндылықтары мен Мысырдағы халыққа деген беделі оларды ең сенімді одақтас ететініне сенді. Бірақ Нахас консерваторлармен одақ құрса, билігі шектелеріне көз жеткізгендіктен, коалициялық үкімет құрудан бас тартты. 4 ақпанда Ламспон Фарукты қорқытып: «Егер бүгін сағат 18:00-ге дейін Нахасқа үкімет құруды тапсыру туралы ештеңе естімесем, оның Ұлылығы Король Фарук салдарына мойынсұнуға тиіс» деді. Мысырдың жауабы – британдықтардың Мысырдың ішкі істеріне араласуына қарсы наразылық болды. Сағат 21:00-де Ламспон британдық әскер мен танктермен Абдин сарайына келді және корольге британдық талаптарды орындамаса, сарайын бомбалау, тақтан түсіру және Мысырдан қуу туралы үмітсіздік білдірді. Бұл бос әрекет емес еді, Ұлыбритания Иракқа басып кіріп, Иран үкіметін құлатты, одақтас үкіметтерді орнату үшін. Ламспон Фарукқа өзінің отставка туралы мәлімдемесіне қол қоюды бұйырғаннан кейін, Фарук Нахасты кабинет құру үшін шақыруға уәде берді. Ламспон сол сәтте королді қызметтен шеттетуге құқылы болғанымен, Мысырда Нахас басқаратын Вафд үкіметіне келісті. 1952 жылғы Египет революциясының болашақ көшбасшыларының бірі, көрнекті әскери офицер Мұхаммед Нагиб Фарукты британдықтарға қарсы тұруға шақырды және сарайды қорғауға адал офицерлерді уәделеді. Бұл оқиға Фарук үшін жеке қорлау, ал Мысыр үшін ұлттық ұятқа толы оқиға ретінде қабылданылды. Кейіннен 1952 жылғы революцияға Мұхаммед Нагибпен бірге жетекшілік еткен, сол кездегі жас әскери офицер Гамал Абдель Насер бұл оқиғаны Мысырдың егемендігін ашық бұзу деп мәлімдеді және: «Біздің әскеріміздің әлсіздігіне ұяламын» деп жазды.

Мостафа Эль-Нахастың премьер-министрі

Наурыз айында сайлаулар өтті, оппозицияның бойкоты салдарынан Вафд 264 орынның 203-ін жеңіп алды. Әли Махер сәуір айында тұтқындалды. Қаржы министрі Макрам Эбид-паша Нахас пен Лэмпсон арасындағы келісімді "екінші келісім-шарт" деп атап, үкіметтегі жемқорлыққа наразылық білдіргеннен кейін Вафд партиясынан шығып кетті. Ол қызметтен алынғаннан кейін келесі жылы "Қара кітап" атты кітап жазды, онда үкіметтегі ауқымды жемқорлық, әсіресе Нахас пен оның әйеліне қатысты айыптаулар жарияланды. Бұл үкіметке ауыр соққы болды және Вафд партиясын құрған, 1919 жылғы революцияның қатысушылары Нахас пен Эбид арасындағы қарым-қатынасты толығымен бұзды. Саад Зағулдан кейін революцияның жалғасы ретінде Нахастың беделі күрт төмендеді, әсіресе Эбид пен оған адал 26 вафдист саясаткер қарсы партия құрғаннан кейін. Эбид журналистік қызметі үшін 1944 жылдың 9 мамырында тұтқындалды және Нахастың премьер-министрлігі аяқталғанға дейін түрмеде отырды. Премьер-министрлік кезеңінде Мысыр астанасы Каирде Екінші дүниежүзілік соғыста одақтастардың екі конференциясын қабылдады. Бірінші Каир конференциясы Жапонияға қарсы шабуылды жоспарлады және Жапонияның шартсыз капитуляциясын мақсат тұтқан Каир декларациясын қабылдады. Екінші Каир конференциясы Германияға қарсы соғысқа Түркияның қатысу мүмкіндігін талқылады, бірақ Түркияның бейтараптығы туралы келісімге келді. Мысыр сондай-ақ Александрия хаттамасын қабылдады, онда Мысыр, Ирак, Ливан, Йемен және Сирия сияқты бес араб мемлекеті бірлескен араб ұйымын құруға келісті, бұл келесі жылы Араб мемлекеттері лигасының құрылуына әкелді. 1944 жылға қарай Солтүстік Африкадағы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталды. Патша Фарук бұл жағдайды Нахас пен Вафд партиясына қарсы күресу мүмкіндігі ретінде пайдаланды. Вафдтың британдықтарға қарсы ұлтшыл оппозиция ретіндегі беделі түсіп қалды. Лэмпсон Вафдты жас патшаға қарсы одақтас деп қарағанмен, үкімет өзінің мандатын орындап бітіргенін түсінді. Нахастың Мысырды аралап шығуынан кейін Фарук оның "жартылай патшалық" мінез-құлық танытқанын мәлімдеп, "Мысырда екі патша бола алмайды" деді. Лэмпсон: "Алла сақтасын. Біздің бір патшамыз жеткілікті екенін көрдік" деді. Патша мен Нахастың арасындағы қарым-қатынас толығымен нашарлады. 1944 жылдың 6 қазанында Нахас қызметтен босатылды, Әли Махер мен Эбид түрмеден шығарылды.

Elections were held in March, with the Wafd winning 203 out of 264 seats, because of a boycott by the opposition. Ali Maher was arrested in April. Finance minister Makram Ebied Pasha broke with the Wafd Part after calling the agreement between Nahhas and Lampson a "second treaty" and objecting to corruption within the government. After his ouster, he spent the next year writing the Black Book, a book which exposed extreme corruption within the government, especially implicating Nahhas and his wife. Not only was this a major blow to the government, it destroyed relations between Nahhas and Ebied, who were founders of the Wafd party and veterans of the 1919 revolution. Nahhas' legacy as the successor to the revolution after Sa'ad Zaghoul was in serious ruin by this time, especially after Ebied and 26 Wafdist politicians loyal to him formed a rival party. For his journalism, Ebied was arrested on May 9, 1944, until the end of Nahhas' premiership. During his premiership, Egypt hosted two Allied World War II conferences in its capital, Cairo. The First Cairo Conference planned for the counterattack on Japan, and announced the Cairo Declaration, stating the Allied objective to be unconditional surrender of Japan. The Second Cairo Conference discussed the possible involvement of Turkey in the war against Germany, though it was agreed Turkey would remain neutral. Egypt also hosted the Alexandria Protocol, an agreement between five Arab countries (Egypt, Iraq, Lebanon, Yemen and Syria) agreeing to the formation of a joint Arab Organization, which led to the formation of the League of Arab States in the following year. By 1944, World War Two in North Africa had ended. King Farouk saw this as his chance to strike at Nahhas and the Wafd. The Wafd's message as the nationalist opposition to the British had been tarnished. Though Lampson saw the Wafd as an ally against the young King, he knew that the government had exhausted its mandate. After Nahhas' tour of Egypt, Farouk claimed that he had acted in a semi royal fashion, saying that "there could not be two kings of Egypt". Lampson remarked, 'God forbid. We have found that one is quite enough.'. Relations between the king and Nahhas were beyond repair. On October 6, 1944, Nahhas was dismissed and Ali Maher and Ebeid were released from prison.

Ахмет Махердің премьер-министрі

Ахмет Махер, Саадистердің басшылары – бұрынғы Вафд партиясының мүшелері – үкімет құрды, ал енді босатылған Эбейд қаржы министрі болып қайта келді. 1945 жылғы сайлауда Вафд партиясы қатыспады, нәтижесінде Вафд партиясына қарсы партиялар жеңіске жетті. Еуропада Германияның соғысты ұтыратыны анық болғандықтан, саясаткерлер соғыстан кейінгі болашақты ойластыра бастады. Остік державаларға қарсы күрескен елдер Біріккен Ұлттар Ұйымын (БҰҰ) құрды, ол ірі үкіметаралық ұйым болып табылады. Егер Египет соғысқа қосылмаса, БҰҰ-дан шығарылатыны белгілі болды. 1945 жылдың 24 ақпанында Египет Германия мен Жапонияға соғыс жариялады. Содан кейін, Махер парламент дәліздерімен келе жатқанда, британдық ықпалға «бойынуынан» ашуланған египеттік ұлтшыл оны өлтірді. Египет 1945 жылдың 24 қазанында Біріккен Ұлттар Ұйымына қосылды.

Соғыстан кейінгі Мысыр

Бұл соғыс Мысыр тарихында маңызды кезең болды. 1910 жылы Бутрос Галиден бері Мысыр премьер-министрі өлтірілмеген еді, одан кейін соғыстан кейінгі қазалардың толқыны басталды, оның ішінде бұрынғы қаржы министрі Амин Осман, премьер-министр Нораши Паша және «Мұсылман бауырластығы» ұйымының жетекшісі Хасан әл-Банна. Мысырдың соғысқа салған үлесі Судан мәртебесі, елдегі британдық әскерлердің болуы және Суэц каналы сияқты келіспеушіліктерді қайта жаңғыртты. Осы аралықта, Египеттегі американдық мүдделер мен қатысу артып, британдық «ескі тәртіптің» аяқталуын білдірді. Соғыс, әсіресе 1942 жылғы Абдин сарайындағы оқиға, мысырлықтарға патшаның да, Вафдтың да британдық ықпалға қарсы тұра алмайтынын көрсетті. Соғыстан кейін 1945 жылғы көтерілістер мен 1946 жылғы студенттердің наразылықтары елді дүр сілкіндірді. Мысыр ұлтшылдығы одан әрі күшейді; 1936 жылғы шарт 1951 жылы жойылды. Байлар мен кедейлер арасындағы үлкен айырмашылық үкіметке наразылықтың күшеюіне әкелді. Мысырдың бұрынғы режимі 1952 жылы, соғыс аяқталғаннан кейін жеті жыл өткен соң, төңкеріске ұшырады.

Газеттер

Мысырдағы газеттер сол кездегі әлемдік жағдайларға үнемі пікір білдіріп, фашистік Италия мен нацистік Германияны тұрақты түрде сынға алды. Екінші итальян-эфиопия соғысы мысырлықтарды алаңдатты, себебі Италияның ашық агрессиясы империализм деп айыпталды. Мысырлық «Аль-Ахрам» газеті Италияның Эфиопияға басып кіруін айыптап, Италияның қатыгез жаулап алуын ғана емес, сонымен қатар Ұлттар Лигасының мүшесіне шабуыл жасауға рұқсат берген әлемді де сынады. «Аль-Мукаттам» газеттері оны «ақ империализм» деп атады, ал «Аль-Ахрам» «цивилизациялы әлемді фашистік империализмге қарсы бірігуге шақырды». 1937 жылғы сәуірде «Аль-Ахрам» газеті жариялаған «Италия мен арабтар: Фашистік саясаттағы жаңа бағыт» деген мақаласында Муссолинидің араб әлеміне жасаған ұсынысы екіжүзділік екені айтылды. Ахмад Хасан әл-Зайят – Мысырдың ықпалды саяси жазушысы және зиялысы. «Ар-Рисала» газетінде редактор болып жұмыс істеген кезде Гитлер мен фашизм туралы өткір мақалалар жазды. Ол бұрын нацистік расизмді және Италияның Эфиопияға басып кіруін сынағанмен, оның ең маңызды еңбегі 1939 жылғы «Нацизмнің адамзатқа қарсы қылмысы» атты редакциондық мақаласы болды. Зайят нацизмді Ыбырайым діндеріне қайшы келетін зұлым күш ретінде қарастырды және Гитлердің расистік антисемит идеологиясын қабылдамады. «Аль-Мукаттам» газетінде нацистік нәсілдік идеологияны және оның антисемитизмін сынаған мақалалар жарияланды. Нацистік Германияның Австрия мен Чехословакиядағы кеңеюі баспасөзді одан әрі алаңдатты. «Аль-Мукаттам» сондай-ақ нацистік Германиядағы нәсілдік заңдарды сынап, былай деді:

«Арий тегімен мақтанатын бұл арийлер кімдер? Шын мәнінде, араб және парсы халықтары – мысырлықтар, ирактықтар, сириялықтар, палестиналықтар, ирандықтар, олардың арий емес деп есептелетіні – әлемге біз білетін өркениетті әкелгендер. Осы халықтар адамзатты өмірге жетеледі, және үш монотеистік дін олардан пайда болды, оларды деп аталатын арийлер қабылдап, сенеді. Олай болса, осы арий ұлттарының олардан қандай артықшылығы бар?» Мысырдың танымал ғалымы және әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына жиырма бір рет ұсынылған Таха Хусейн нацистік Германиядағы ой еркіндігінің жоқтығын сынап, «Олар жәндіктер қоғамы сияқты өмір сүреді. Олар құмырсқалардың үйіріндегі құмырсқалар сияқты немесе аралардың үйіріндегі аралар сияқты мінез-құлық танытуы керек» деді. 1940 жылы Герман Раушнингтің «Гитлер сөйлейді» атты еңбегіне жазған шолуында Хусейн былай деді: «Гитлер – мәселелерді терең зерттеуді ұнатпайтын және терең ойға дайын емес интеллектуалды шектеулі адам. Ол кітаптар мен мәдениетті жек көреді, ғылым мен тәжірибе оған нені ұсына алатыны туралы білмейді және нақты мақсаты жоқ ақылға сыймайтын қиялдарға жүгінеді. Ол философтарды, саясаткерлерді және ойшылдарды жек көреді. Сондықтан ол қайдан келсе де, қарсылық білдірушілердің барлығын басып тастау құралын алуды қалайды. Жеке адам неміс халқының қызметіне өзін берген жағдайда ғана өмір сүреді. Аштықтан, шөлден, түрлі қиындықтардан қасірет көрсе не болады? Ол құрбандыққа шалынса, өлсе немесе мыңдаған зұлымдықтарға ұшыраса не болады, егер Гитлер режимі Германияда бекініп қалса? Әлемді неміс билігі билеп алу үшін миллиондаған басқа адамдар құрбан болса несі маңызды? Мен Құдайға шүкір, мен Гитлер мен оның режимін жек көру үшін соғыс жарияланғанын күткен жоқпын. Шын мәнінде, мен оларды олар пайда болған сәттен бастап жек көріп, бар күшіммен қарсы тұрдым. Мен Гитлерді ар-ожданы қанға толы, ешнәрсеге құрмет пен қасиетті қарамайтын, рухтың, адамгершіліктің, өркениеттің барлық идеалдарының жауы деп ойладым. Енді оның іс-әрекеттері мен сөздері оның тағдырлы өрлеуінің басынан бастап мен түсінгенімді баршаның көзіне растайды. Сондықтан рухани, моральдық және діни құндылықтарға, бостандыққа сенетін әркімнің міндеті – сол адамға және режимге қарсы тұру және оларға қарсы барлық ресурстарды жұмылдыру, сонда ғана адамзат бір күні өркениетін, ар-ұжданын толыққанды қалпына келтіре алады». Муссолини мен Гитлер туралы саяси карикатуралар «жалпы алғанда, қорқыныш пен қауіп-қатер туралы хабарды мазақ пен клоундықпен біріктірді». Анри Куриэль және Хиллель Шварц құрған «Ұлттық азаттық үшін демократиялық қозғалыс» және «Искра» марксизмді тарату үшін Мысырдың экономикалық және саяси жағдайын пайдаланды.

"Who are these Aryans who boast of Aryan origin? After all, the Arab and Persian peoples— Egyptians, Iraqis, Syrians, Palestinians, Iranians— who are assumed not be Aryan are the ones who brought civilization as we know it to the world. These peoples lighted the human path to life, and from them the three monotheistic religions emerged, religions that the so called Aryans accept and believe. So what is the advantage of these Aryan nations over them?" Taha Hussein, the famous Egyptian academic and twenty one time Nobel Prize in Literature nominee, criticized the lack of freedom of thought in Nazi Germany, writing "They live like a society of insects. They must behave like ants in an anthill or like bees in a hive." In a 1940 review of Hermann Rauschning's Hitler Speaks, Hussein wrote:Hitler is an intellectually limited man who does not like to delve deeply into problems or to reflect in any depth. He hates books and culture, he is superbly ignorant about what science and experience could offer him, and he resorts only to wild fantasies that have no precise aim. He has only contempt for philosophers, politicians, and thinkers It is for that reason that he wants to give it the means to crush all resistance, wherever it may come from. The individual exists only insofar as he places himself in the service of the German people. What does it matter if he suffers from hunger, thirst, woes of every kind? What does it matter if he is sacrificed, if he dies or is subjected to a thousand atrocities, provided the Hitlerian regime takes root in Germany? What does it matter if millions of others are also sacrificed so that German domination of the world can be established? I give thanks to God that I did not wait until the declaration of war to hate Hitler and his regime. In fact, I have hated them both since they made their appearance; I have resisted them with all my strength. I have always envisioned Hitler as a man whose conscience drips with blood, who considers nothing respectable or sacred, an enemy of the spirit, of humanity, of all the ideals of civilization. And now his acts and words confirm in everyone’s eyes what I had understood from the beginning of his fateful rise. It is therefore a duty more than a right for anyone who believes in spiritual, moral, and religious values, and in liberty, to stand up as the adversary of that man and that regime, and to mobilize every resource against both so that humanity may one day recover its civilization intact and its conscience in integrity. Political cartoons of Mussolini and Hitler "combined an overall message of menace and threat with one of ridicule and clownishness". The Democratic Movement for National Liberation, founded by Henri Curiel and Iskra, founded by Hillel Schwartz used the economic and political condition of Egypt to spread Marxism.

Материалдық көмек

Соғыстың алдыңғы шебінде әскерлерді жарақтандырмағанына қарамастан, Египет үкіметі соғыс кезінде британ үкіметінің маңызды қолдаушысы болды. Египет үкіметі британдық әскерлер үшін 12 миллион египет фунты (ЕП) құнында әскери казармалар, сондай-ақ 45 миллион ЕП құнында бекіністер мен қорғаныс желілерін салды. Египет әскері соғыста британдықтарға көмек көрсетті. 1940 жылдың қыркүйек айында Италия шабуыл жасағанда, египеттік сарбаздар алғашқы шабуылды қабылдады. Египеттің әуеге қарсы күштері Суэц каналын бағытталған Орталық державалардың әуе шабуылдарынан қорғауға көмектесті. Неміс әуе күштері британдық кемелерді батыру үшін каналға теңіз миналарын тастады. Орталық державалардың ұшақтары тастаған теңіз миналарын іздеу, алып тастау және жою үшін египеттік әскерлер Канал бойында 200 метр сайын орналастырылды. Армия сонымен қатар британдық күштерін бірлескен оқуларда оқытумен айналысты, кейбір британдық офицерлер египеттік армия оларды екі дивизиядан құтқарып қалғанын айтты. Египет әскері соғыста 1125 қаза тапты және 1308 адам жарақат алды. Египеттік теңіз күштері әскерлерді, оқ-дәрілерді және басқа да жабдықтарды, жарақат алғандарды және соғыс тұтқындарын тасымалдауға қатысты. Олар одақтас әскери флоттарына құтқару операцияларын жүргізуге де қатысты. Египеттік әскери барлау қызметі Египет-Ливия шекарасындағы көшпелі тайпалардан Орталық державалар туралы ақпарат жинады. Соғыс тұтқындарын күзету жауапкершілігі Египет әскеріне берілді, олар тұтқындарды жинап, депортациялап, күзетті. 1937 жылы ғана құрылған Египет Корольдік Әуе күштері елді қорғауға қатысты. Британдық Әуе күштері ұшқыштар тапшылығына тап болғанда, египеттік ұшқыштар олардың орнына келді. 1945 жылы Египетке әскери делегация ұсынған есепте, египеттік армия әуе күшін басқаруды өз қолына алғаннан кейін, Британия басқа аймақтарда орналастырылған мың адамды сақтап қалғаны айтылды. Египеттің «Egypt Air» коммерциялық әуе компаниясының барлық инженерлері мен ұшқыштары британдық күштер қатарына қосылды. Британдық ұшақтар шөлге немесе басқа да елсіз жерлерге құлағанда, ұшақтарды және жоғалған ұшқыштарды табу жауапкершілігі Египеттік түйе корпусына жүктелді. Египеттік инженерлер кен орындарын тазалауға, Сиди Абдель Кадер мен Мерса Матрух арасындағы су құбырларын орнатуға және күтіп ұстауға қатысты, осылайша Одақтас күштеріне таза су қол жетімді болды, сондай-ақ Батыс шөлін теміржолмен жабдықтады. Египет 65 000 тоннадан астам бидай мен жүгері, 6 000 тонна жүгері, 4 000 тонна арпа, 800 тонна бидай қыры, 68 003 тонна қант және 107 679 тонна күріш жеткізді. Египеттік жерді зерттеу агенттігі британдықтар үшін жердің картасын жасауда маңызды рөл атқарды. Агенттік жер бедері мен климаттық жағдайларды геологиялық және топографиялық тұрғысынан зерттеді, сондай-ақ шөлдегі су ресурстарын іздеуге қатысты, мысалы, құдықтарды қазу және осы аймақтарға жіберілетін әскерилер үшін суды сынау сияқты маңызды жобаларды жүзеге асырды. Барлығы, үкіметтің британдық әскердің барлық бөлімдері үшін 2 739 678 карта дайындады. Үкімет сонымен қатар Мысыр Ұлттық банкі үшін 669 060 банкнота басып шығарды, олар британдықтарға жабдықтар сатып алуға пайдаланылды, бірақ ешқашан қайтарылмады, нәтижесінде қаржылық дағдарыс туды. Сондай-ақ, ол Ирак, Сирия және Иорданияның шығыс бөлігінің үкіметтері үшін миллиондаған марка, Мысырда тұтқынға алынған грек үкіметі үшін шамамен бір жарым миллион консулдық марка, сондай-ақ Одақтастарға қажет болған әртүрлі номиналдағы 17 миллион сириялық банкнота басып шығарды. Египеттік медицина өнеркәсібі Одақтастар тарапынан жарақат алған одақтас сарбаздарды емдеу және аурулармен күресу үшін пайдаланылды.

Despite not supplying troops on the frontlines, the Egyptian government were a key supporter of the British government during the war. The Egyptian government constructed the military barracks for the British troops, at the cost of 12 million Egyptian Pounds (EP), and fortifications and defense lines at 45,000,000 EP. The Egyptian military played a supportive role for the British during the war. It was Egyptian soldiers who received the first attack when Italy invaded in September 1940. Egyptian anti air support helped defend Egypt from Axis air raids on the Suez Canal. The German air force dropped anti naval mines on the canal to sink British ships. Egyptian troops were posted along the Canal every 200 meters in order to keep watch, remove and destroy anti naval mines dropped by the Axis planes. The army was also involved in training British forces in joint exercises, with some British officers remarking that the Egyptian army saved them two divisions. The Egyptian army suffered 1,125 fatalities and 1,308 injuries in the war. The Egyptian navy was involved in transporting troops, ammunition and other supplies, wounded and prisoners of war. In addition, they participated in rescue missions to the Allied naval fleets. Egyptian military intelligence collected intel on the Axis from nomadic tribes across the Egyptian Libyan border for the Allies. Responsibility for guarding prisoners of war was transferred to the Egyptian army, who collected, deported and guarded the prisoners. Despite only having being created in 1937, the Egyptian Royal Air Force took part in defending the country. When the British Air Force encountered a shortage of pilots, Egyptian pilots took their place. A report published by the military delegation to Egypt in 1945, mentioned that in taking over the administration of the air power, the Egyptian army had saved Britain a thousand men that were deployed elsewhere in other areas. All engineers and pilots of Egypt Air, the commercial Egyptian Airline, joined the ranks of the British Forces. When British planes would crash in desert areas or other uninhabited locations, the responsibility of finding the aircraft and missing pilots fell on the Egyptian Camel Corps. Egyptian engineers were involved in de mining fields, establishing and maintaining water pipelines between Sidi Abdel Qader and Mersa Matruh, so clean water was available to the Allied Forces, and also laying railroads tracks across the Western desert. Egypt supplied over 65,000 tons of wheat and maize, 6,000 tons of corn, 4,000 tons of barley, 800 tons of wheat bran, 68,003 tons of sugar and 107,679 tons of rice. The Egyptian Agency for Land Survey also provided a vital role in mapping out the land for the British. The agency undertook geological and topographical studies of terrain and climate conditions, and valuable projects for water resources in the desert such as digging wells and testing the water for soldiers to be deployed to these areas. In total, the government prepared 2,739,678 maps for the entire British army. The government also printed 669,060 banknotes for the National Bank of Egypt, which were used to purchase supplies for the British but were never paid back, eventually leading to a financial crisis. It also printed millions of stamps for the governments of Iraq, Syria and eastern Jordan; and around a million and a half consular stamps for the Greek government in exile in Egypt, as well as 17 million Syrian banknotes of various denominations that were needed for the Allies. The Egyptian medical industry was utilized by the Allies to treat injured Allied soldiers and fight diseases.

Италиялық шабуыл

Италияның Мысырға шабуылы (1940 жылдың 13-18 қыркүйегі) Римде жоспарланған стратегиялық мақсаттарға емес, Мерса Матрухқа бағытталған шектеулі тактикалық операция ретінде басталды. Бұл себебі, 5-ші армиядан көлік құралдары ауыстырылғанмен де, көлік, отын және радио байланыс жабдықтарының үнемі жетіспеушілігіне байланысты болды. Мұсаид таңертең "көрнекті" артиллериялық оққа тұтып, басып алынды. Британдықтар 14 қыркүйекте Бук-Буктан өтті, бірақ итальяндықтардың ілгерілеуін тоқтатуға тырысты. Британдықтар 15-і күні Алам Хамидке, ал 16-ы күні Алам эль Дабқа қарай шегінуді жалғастырды. Елу танкіден тұратын итальяндық күш қанаттан шабуыл жасауға тырысты, нәтижесінде британдық тыл Сиди Барраниден шығысқа қарай шегінді. Грациани шабуылды тоқтатты. Муссолинидің талаптарына қарамастан, итальяндықтар Мерса Матрухтағы британдық қорғаныстан шамамен 80 миль (129 км) батыста орналасқан Сиди Баррани және Софафи маңында бекінді. Британдықтар итальяндықтардың Сиди Баррани мен Софафиде тоқтап қалатынын күтіп, олардың орналасқан жерін бақылауға кірісті. 7-ші бронетанкті дивизия Матрухқа шабуылға дайындалып жатқанда, британдық теңіз және әуе күштері итальяндық армияны әрі қарай мазалауын жалғастырды.

Италияның жеңілуі

Селби күштері Сиди Барраниге шығыс бағытындағы жолдарды қорғады, ал қалған WDF ішкі аймақтағы бекініс лагерлерге шабуыл жасады. 10 желтоқсанда, батыстан итальяндық қарсы шабуыл қаупінен шабуылдаушыларды қорғап тұрған 4-ші броньды бригада солтүстікке қарай жылжып, Сиди-Баррани мен Бук-Бук арасындағы жағалау жолын кесіп, броньды машиналар патрульдерін батысқа жіберді. 7-ші броньды бригада резервте қалды, ал 7-ші қолдау тобы Рабия мен Софафиден оңтүстікке қарай шабуыл жасауға жол бермеді. 16-шы бригада, Матильда II танкілерінің взводы, RAF ұшақтары, Корольдік теңіз күштерінің кемелері мен артиллерия отымен қолдау көрсетіп, таңғы сағат 9:00-де алға жылжуды бастады. Шабуыл көп сағатқа созылды, бірақ маңызды нәтижелерге қол жеткізілмеді, 13:30-ға дейін батыс жағындағы екі бекіністі ұстаған қара көйлектер кенеттен бас берді. Бригада соңғы жаяу әскер танкілерімен, қосымша жаяу әскер батальонымен және 2-ші Корольдік танк полкінің қолдауымен алға жылжуын жалғастырды. Екінші шабуыл сағат 16:00-ден кейін басталды. Итальяндық артиллерия жаяу әскер түсіп жатқанда оларға атыс ашты. Соңғы он Матильда Сиди-Баррани қорғанысының батыс жағына кірді, итальяндық артиллерия қарсылық көрсеткенімен, ол тиімсіз болды. Сағат 18:00-де шамамен 2000 қара көйлек бас берді. Екі сағаттың ішінде алғашқы мақсаттар орындалды; тек порттың шығысындағы аймақта қара көйлек легионы мен 1-ші Ливия дивизиясының қалдықтары қарсылық көрсетуде болды. Британдықтар 1941 жылдың ақпан айына дейін Мерса Брегаға жетті.

Германияның араласуы

Адольф Гитлер 1941 жылдың ақпан айынан бастап әскерін Солтүстік Африкаға жіберді (Операция «Сонненблюм» қараңыз). Нацистік Германияның генералы Эрвин Роммель басқарған «Дойчес Африкакорпсы» Ливиядағы Тобруктағы жеңістерден кейін, классикалық блицкриг тактикасын қолданып, британдық күштерді толық жеңді. Бірнеше апта ішінде британдықтар Мысырға кері шегінді. Осы кезеңде Египет пен Палестинадағы еврейлерді геноцидке ұшырату мақсатымен нацистік СС құрамындағы Einsatzgruppe Egypt құрылды, бірақ ол ешқашан Египетке аттанбады.

Германияның жеңілуі

Роммельдің шабуылы әрі қарай Каирден 150 миль қашықтықтағы Эль-Аламейннің шағын теміржол станциясында тоқтатылды. 1942 жылдың шілдесінде Роммель Эль-Аламейн шайқасының бірінші кезеңінде жеңіліске ұшырады, бұл екі тарапқа да қиындық тудырған, созылған жабдықтау желісіне байланысты болды. Британдықтар енді өз жабдықтау орталықтарына жақын болды және қолында жаңа әскерлер болды. 1942 жылдың қыркүйек айының басында Роммель Алам-эль-Хальфа шайқасында британдықтардың қорғанысын бұзуға тағы да тырысты. Оны жаңадан келген британдық командирі, генерал-лейтенант Бернард Монтгомери шешулі түрде тоқтатты. Мальтадан британдық күштері теңізде оның жабдықтауын қиып, шөлде үлкен қашықтықты жүріп өтуге мәжбүр болғандықтан, Роммель Эль-Аламейн позициясын ұзақ уақытқа сақтап тұра алмады. Дегенмен, 1942 жылдың қазан айының соңынан қараша айының басына дейінгі ірі шайқас, Эль-Аламейн шайқасының екінші кезеңі, немістерді жеңіске ұшыратып, оларды Ливия және Туниске қарай батысқа шегінуге мәжбүр етті.

Мысырдың қатысуы

Мысыр ресми түрде бейтарап болғанымен, оның әскерлері британдық әскери операциялар аймағының құрамына кірді және бірқатар британдық әскерлер онда орналасқан еді. Көптеген мысырлық армия бөлімдері де олармен бірге шайқасты. Мысалы, 9-шы, 10-шы, 11-ші және 12-ші жаяу әскер полктері, 16-шы және 12-ші атқыштар полктері, 17-ші жылқы артиллерия полкі және 22-ші Корольдік жеке артиллерия полкі. Тағы да бірнеше бөлімдер соғысқа қатысты, бірақ олардың атаулары белгісіз. Бұл бөлімдерден өзге, Мысырдың барлық аймақтарындағы зениттік артиллерия полктері Александрия, Каир, Суэц және Солтүстік Дельтаға жасалған Люфтваффе шабуылдарын жоюда маңызды рөл атқарды.

Достасқандардың жеңісі

Ұлыбританияның генерал Бернард Монтгомеридің Эль-Аламейннің екінші шайқасындағы, немесе Аламейн шайқасындағы басшылығы Екінші дүниежүзілік соғыстың маңызды бетбұрыс нүктесі болды және Британдық Достастық күштерінің неміс армиясына қарсы алғашқы ірі жеңісі еді. Шайқас 1942 жылдың 23 қазанынан 3 қарашасына дейін жалғасты. Эль-Аламейннің бірінші шайқасынан кейін, ол Остік күштердің шабуылын тоқтатты, британдық генерал Бернард Монтгомери 1942 жылдың тамызында Клод Очинлектен Сегізінші армияның басшылығын қабылдады. Осы шайқастағы табыс Солтүстік Африка кампаниясының бағытын өзгертті. Кейбір тарихшылар бұл шайқас, Сталинград шайқасымен бірге, нацистік Германияның жеңіліске ұшырауына үлкен үлес қоскан одақтастардың екі маңызды жеңісі болды деп санайды. 1942 жылдың шілдесіне қарай генерал Роммельдің басқаруымен Германияның Африка корпусы Мысырға терең еніп, Суэц каналы арқылы өтетін одақтастардың маңызды жабдықтау жолына қауіп төндірді. Ұзақ созылған жабдықтау желілері мен күштердің жетіспеушілігіне, сонымен қатар одақтастардың үлкен күштердің келуін білген Роммель, олардың жиналуы толыққанша аяқталмағанда одақтастарға шабуыл жасауға шешім қабылдады. 1942 жылдың 30 тамызында Алам-Халфада жасаған шабуыл сәтсіз аяқталды, ал Монтгомеридің Сегізінші армиясының қарсы шабуылын күтіп, Африка корпусы бекінді. Алты апта бойы күш жинағаннан кейін Сегізінші армия шабуылға дайын болды. Монтгомеридің 200 мың әскері мен 1000 танкысы Африка корпусының 100 мың әскері мен 500 танкысына қарсы жорыққа шықты.

Достасқандардың жоспары

"Жай аяқ" операциясымен Монтгомери остік мина далаларынан солтүстікке қарай екі дәлізді кесіп өтуді жоспарлады. Содан кейін бронетехника өтіп, неміс бронетехникасын жеңіп алатын еді. Оңтүстіктегі шабуылдық амалдар остік күштердің қалғанын солтүстікке жылжуына кедері келтіретін еді. Монтгомери шайқастың үш кезеңде он екі күнге солатынын күтті – "жарылыс, қырғын және жаудың толық жеңілісі". Одақтас күштері шайқасқа дейінгі айларда остік басшылығын жаңылыстыру үшін бірнеше алдау амалдарын жасады, соның ішінде алдағы шайқастың нақты орны мен уақытын да шатастырды. Бұл операция "Бертрам" операциясы деп аталды. Одақтастар шабуылдың шынайы уақыттан әлдеқайда кейін және оңтүстікке қарай болатынына остік күштердің сенуіне себеп болатын, кезең-кезеңмен құрылатын жалған құбыр желісін салды. Бұл иллюзияны күшейту үшін оңтүстікке джиптердің үстіне орнатылған фанерадан жасалған макеттік танктер орналастырылды. Керісінше, солтүстік шайқасына дайындалған танктер фанералық құрылыммен жабылып, жүк көліктері ретінде жасырылды. Остік күштері екі бағытта бекініп, одақтастар бұл бағыттарды Оксалик және Пирсон желілері деп атады. Олар "Ібіліс бағы" деп аталған аймаққа, негізінен танкке қарсы, шамамен жарты миллион мина орналастырды.

Шайқас

Соғыс 23 қазанда сағат 2140-да артиллерияның үздіксіз шабуылымен басталды. Бастапқы мақсат – Оксалик шебі, одан әрі Пирсон шебіне ілгерілеу. Дегенмен, шабуыл басталғанда миналық далалар толықтай тазартылмаған еді. Бірінші түні солтүстік дәлізді жасауға жасалған шабуыл Пирсон шебіне дейін үш шақырым жетпей қалды. Оңтүстікте олар жақсы нәтижелерге қол жеткізді, бірақ Митейрия қыратында тоқтап қалды. 24 қазанда Окпанның қолбасшысы, генерал Штумме (Роммель Аустрияда ауру себепті демалыста болған), атыс кезінде жүрек талмасынан қайтыс болды. Біраз уақыт дүрбелең болғаннан кейін, Штумме денесі жоғалғанда, генерал Риттер фон Тома Окпан күштерінің басқаруын өз қолына алды. Гитлер бастапқыда Роммельге үйде қалып, емделуін жалғастыруды бұйырды, бірақ жағдайдың нашарлауын көрген соң алаңдап, Роммельге денсаулығы жақсы болса Африкаға оралуын сұрады. Роммель дереу аттанып, 25 қазанда келді. Оңтүстіктегі одақтастар үшін Митейрия қыратына жасалған тағы бір сәтсіз шабуылдан кейін шабуыл тоқтатылды. Монтгомери шабуылдың бағытын солтүстікке бұрды. 25-26 қараша күндері түнгі шабуыл сәтті аяқталды. Роммельдің дереу жасаған қарсы шабуылы сәтсіз болды. Одақтастар 6200 сарбазды жоғалтты, ал Окпан күштерінің шығыны 2500 адамды құрады, бірақ Роммельде тек 370 танк әрекетке жарамды болса, Монтгомериде 900-ден астам танк болды. Монтгомери шабуылдың күші әлсіреп бара жатқанын сезіп, күштерін қайта жинауға шешім қабылдады. Кішкентай шайқастар болды, бірақ 29 қазанға дейін Окпан шебі бұзылмады. Монтгомери әлі де сенімді болды және күштерін «Суперзаряд» операциясына дайындады. Ұзаққа созылған ұсақ операциялар мен одақтас әуе күштерінің салдарынан Роммельдің тиімді танктерінің саны 102-ге дейін азайды. Шабуылдың екінші ірі кезеңі жағалау бойында болды, алдымен Рахман жолын басып алу, содан кейін Тель-эль-Аккакирдегі биік белесті иелену мақсатында. Шабуыл 1942 жылдың 2 қарашасында басталды. 3 қарашаға қарай Роммельде тек 35 танк әрекетке жарамды болды. Одақтастардың алға жылжуын тоқтатқанмен, күштеріне жасалған қысым оларды кері шегінуге мәжбүр етті. Алайда, сол күні Гитлерден «Жеңіс немесе өлім» деген бұйрық келіп, Роммель шегінуді тоқтатты. Бірақ одақтастардың қысымы күшті болды, және неміс күштері 3-4 қараша түнде кері шегінуге мәжбүр болды. 6 қарашаға қарай Окпан күштері толыққанды түрде шегініп, 30 000-нан астам сарбаз тұтқынға түсті.

The battle opened at 2140 hours on 23 October with a sustained artillery barrage. The initial objective was the Oxalic Line with the armour intending to advance over this and on to the Pierson Line. However, the minefields were not yet fully cleared when the assault began. On the first night, the assault to create the northern corridor fell three miles short of the Pierson line. Further south, they had made better progress but were stalled at Miteirya Ridge. On 24 October, the Axis commander, General Stumme (Rommel was on sick leave in Austria), died of a heart attack while under fire. After a period of confusion, while Stumme's body was missing, General Ritter von Thoma took command of the Axis forces. Hitler initially instructed Rommel to remain at home and continue his convalescence but then became alarmed at the deteriorating situation and asked Rommel to return to Africa if he felt able. Rommel left at once and arrived on 25 October. For the Allies in the south, after another abortive assault on the Miteirya Ridge, the attack was abandoned. Montgomery switched the focus of the attack to the north. There was a successful night attack over the 25 26th. Rommel's immediate counter attack was without success. The Allies had lost 6,200 men against Axis losses of 2,500, but while Rommel had only 370 tanks fit for action, Montgomery still had over 900. Montgomery felt that the offensive was losing momentum and decided to regroup. There were a number of small actions but, by 29 October, the Axis line was still intact. Montgomery was still confident and prepared his forces for Operation Supercharge. The endless small operations and the attrition by the Allied airforce had by then reduced Rommel's effective tank strength to only 102. The second major Allied offensive of the battle was along the coast, initially to capture the Rahman Track and then take the high ground at Tel el Aqqaqir. The attack began on 2 November 1942. By the 3rd, Rommel had only 35 tanks fit for action. Despite containing the Allied advance, the pressure on his forces made a retreat necessary. However, the same day Rommel received a "victory or death" message from Hitler, halting the withdrawal. But the Allied pressure was too great, and the German forces had to withdraw on the night of 3–4 November. By 6 November, the Axis forces were in full retreat and over 30,000 soldiers had surrendered.

Черчилльдің қорытындысы

Уинстон Черчилль 1942 жылғы 10 қарашадағы шайқасты "Бұл соңғысы емес, тіпті соңының бастауы да емес. Бірақ, бәлкім, бастауының соңы" деген сөздермен бағалаған еді. Бұл шайқас Монтгомеридің ең үлкен жеңісі болды. Ол пэрлікке көтерілген кезде "Аламейн виконты Монтгомери" атағын алды. Сол айдың соңында Мароккодағы "Мшъал" (Torch) десанттары Солтүстік Африкадағы Остік күштердің қауіп-қатерінің тиімді түрде аяқталуын білдірді.