Кіріспе

Гүлдің тостағаншасының кез келген жеке бөліктері (жапырақшаларды қоспағанда), әдетте жасыл түсті болады.

Сепал – гүлді өсімдіктердің (анигоспермдердің) гүлінің бір бөлігі. Әдетте жасыл түсті, сепалдар гүлді құрғақ күйінде қорғап, гүл ашқанда жапырақшаларға тірек болып қызмет етеді.

Этимология

Сепалум терминін 1790 жылы Ноэль Мартин Джозеф де Некер енгізді. Сепальдер жиынтығы гүлді құрайтын бөліктердің ең сыртқы қабаты – кальци (көпше түрі: кальцилер) деп аталады. Кальци сөзі латын тілінен алынған, оны "калик" сөзімен, яғни "күңгірт, тостаған" деген мағынасымен шатастыруға болмайды. Латынша "calyx" грекше "κάλυξ" – "гүл бүршігі, тостағанша, қабықша, орау" (салыстыр, санскритте "бүршік") сөзінен, ал "calix" грекше "κύλιξ" – "күңгірт, тостаған" сөзінен шыққан; екі сөз де ботаникалық латын тілінде мағынасы жағынан алмастырылып қолданылады.

Сипаттама

Тепаль термині әдетте перианттың бөліктерін ажырату қиын болған кезде қолданылады, мысалы, жапырақшалар мен сепальдер бірдей түсте болады немесе жапырақшалар жоқ, ал сепальдер түрлі-түсті болады. Егер бөлінбеген тепальдар жапырақшаларға ұқсаса, оларды "петалоид" деп атайды, мысалы, жапырақшалы монокоталарда, жарқын түсті тепальдары бар монокоталар отрядында. Лилияларды қамтитындықтан, лилиозды монококктар деп те атауға болады. Тепал термині орынды болатын өсімдіктердің мысалдары ретінде Алоэ және Тюльпан сияқты туыстарды келтіруге болады. Ал Роза және Фазолус сияқты туыстарда сепальдер мен жапырақшалар жақсы ажыратылған. Гүлдегі сепалдардың саны оның мерозиттігін көрсетеді. Гүлдің мерозиттігі өсімдіктің жіктелуін анықтайды. Эудикот гүлдерінің мерозиттігі әдетте төрт немесе бес болады. Монокот немесе палеодикот гүлдерінің мерозиттігі үш, немесе үштің еселігі болуы мүмкін. Сепальдердің дамуы мен пішіні гүлді өсімдіктер арасында кең ауқымда өзгереді. Олар бос (полисепальды) немесе біріккен (гамосепальды) болуы мүмкін. Көбінесе сепальдер айтарлықтай кішірейеді, қысқа тікендей немесе қабықша, тіс немесе қырқа тәрізді болып көрінеді. Мұндай құрылымдар көбінесе жеміс пісіп, түскенше сыртқа шығып тұрады. Көп азайтылған гүлдердің мысалдары шөптер арасында кездеседі. Кейбір гүлдерде сепальдер негізіне қарай бірігіп, қалыпты түтік құрайды (Lithraceae және Fabaceae тұқымдастарында). Басқа гүлдерде (мысалы, Rosaceae, Myrtaceae) гипантийге сепальдердің, жапырақшалардың негіздері және тұқымшалардың бекітілу орындары кіреді. Сепальдің өсуіне механикалық факторлар ықпал етуі мүмкін және микротубульдердің бар екеніне және олардың молекулалық деңгейде кернеулілікті және өсу бағытын анықтайтынына күшті дәлелдер бар.

Морфология

Морфологиялық тұрғыдан, сепальдер мен жапырақшалар – өзгертілген жапырақтар. Гүлдің сыртқы сәндік қабаттары – кесек (сепальдер) және гүлшайыр (жапырақшалар), олар бірігіп периантты құрайды. Кейбір өсімдіктерде, мысалы, Аристолохияда, кесек басты қабат болып табылады, 1 метрге дейін ені бар гүлді қалыптастырады, ал бір сепальдің ұзындығы 4 метрге жетеді. Аристолохия грандифлора – барлық кесектердің ең ірісі.

Функция

Қарапайым жапырақтарға ұқсас, сепалдар фотосинтез жүргізуге қабілетті. Дегенмен, сепалдардағы фотосинтез, газ алмасуға арналған кеңістікті шектейтін, төменгі тегіштер тығыздығына байланысты, әдеттегі жапырақтарға қарағанда баяу жүреді. Гүлдегеннен кейін көптеген өсімдіктерге тостаған қажет болмайды, ол кеуіп немесе қалыпты жағдайға жетеді, бірақ Lodoicea және баклажан (Solanum melongena) сияқты кейбір өсімдіктерде тостаған жемістермен бірге өседі, бұл бекітілу нүктесін қорғау үшін болуы мүмкін. Кейбір өсімдіктер жемістерін немесе тұқымдарын қорғау үшін құрғаған немесе тірі тікенді тостағанды сақтайды. Мысалдарға Ацена, Соланацеялардың кейбір түрлері (мысалы, томатилло, Physalis philadelphica) және су калтропы, Trapa natans жатады. Кейбір түрлерде тостаған гүлдегеннен кейін ғана емес, кеуіп қалудың орнына, жемістің айналасында көпіршік тәрізді жабық кеңістік құралатынша өсе бастайды. Бұл Hibiscus trionum және Cape gooseberry сияқты кейбір құстар мен жәндіктерге қарсы тиімді қорғаныс болып табылады. Басқа түрлерде тостаған қосымша жеміске айналады.