Кіріспе

Француз католик діни қызметкері және философ (1782–1854)

Фелисите Робер де Ла Менне (немесе Ламенне; 19 маусым 1782 – 27 ақпан 1854) – француз католик діни қызметкері, философ және саяси теоретик. Ол Реставрация Франциясының ең ықпалды зиялыларының бірі болды. Ламенне либералды католицизм мен әлеуметтік католицизмнің алға басушысы болып саналады. Оның дін және үкімет мәселелеріне қатысты пікірлері өмірі бойында күрт өзгерді. Алғашқыда ол рационалистік көзқараста болды, бірақ ағасы Жан-Маридің ықпалымен дінді революцияның тудырған анархия мен зұлымдыққа қарсы құрал ретінде қарастыра бастады. Ол Наполеонды, әсіресе Франция мен Папалық арасындағы 1801 жылғы Конкордатқа бір жақты өзгерістер енгізген Органикалық ережелерге байланысты сынады. Ламенне азаматтық билік пен шіркеу арасындағы қарым-қатынасқа қатысты Галликан көзқарасына қарсы шықты және бір кезде ультрамонтандыққа адал болды. Ламенне 1817 жылы діни қызметкер болып тағайындалды, сонымен қатар ол «Essai sur l'indifférence en matière de religion» атты еңбегін жариялады. 1830 жылы Монтембер мен Лакордермен бірге «L'Ami de l'ordre» (кейін «L'Avenir» журналының алға құрылтайы) журналын құрды. Оның әлеуметтік идеялары кең ауқымды сайлау құқығын, шіркеу мен мемлекеттің бөлінуін, жалпыға бірдей сана бостандығын, білім беруді, жиналыстар мен баспасөзді қамтыды. Оның радикализмі оны көптеген достарынан алшақтатты. 1833 жылы ол шіркеумен байланысын үзді, ал келесі жылы Папа Григорий XVI оның философиялық теориялары үшін айыптаған «Paroles d'un croyant» кітабын жариялады. Ол Парижден Конституциялық Ассамблеяға депутат болып сайланды, бірақ оның Конституция жобасы тым радикалды болғандықтан қабылданбады. Ол 1854 жылы Парижде қайтыс болды.

Отбасы

Фелисити Роберт де ла Менне Сент-Мало қаласында дүниеге келген. Ол халықаралық теңіз саудасымен айналысқан Robert de la Mennais әулетіне жатады. Оның әкесінің әкесі Луи Франсуа Роберт де Ла Менне (1717–1804) Сент-Малодағы “Compagnie commerciale et maritime” компаниясын құрған. Ол саудагер болды, сауда қажеттіліктері үшін кемелерді қаруландырып, барлық жабдықтар, азық-түлік, кейде тіпті бірнеше зеңбіректермен қамтамасыз етті, шетелдік порттардағы есептеу орындарын ұстау үшін тәжірибелі экипаж жинай білетін капитанды таңдады. Бұл жұмыс белгілі бір батылдық пен ерлікке талап қойды. Кейін, ұлдары жауапкершілікке жете келгенде, ол компанияның басқаруын оларға тапсырды. Оның анасының әкесі Пьер Лорин (1719–1799) Париж Парламентіндегі адвокат және Сент-Мало округінің юрисдикциялық өкілі, яғни сол кезде шамамен отыз приходты қамтитын Сент-Мало ауданындағы корольдік биліктің өкілі болды. Ол Бретань наместнигінің басшылығымен жұмыс істеді. Жақсы жүректі адам болған ол, әлеуметтік сезімталдыққа ие және әсіресе ауылдағы кедейлік пен қайғыны жеңу үшін күш салды. Мысалы, ол әрбір приходта қайырымдылық кеңсесін ашуды ұсынды. 1781 жылы Ла-Шеснаиді сатып алып, онда буржуазиялық үй салды, осы жерде Фелисити кейін теологиялық ой-пікір мектебін құрды. Пьер Лорин мен Бертран Росқызы Гратиен Лорин мен Фелисити Лорин екі әпкесі 1775 жылдың 5 қыркүйегінде Сент-Малода Луи Франсуа Роберттің ұлдары – Пьер Луи Роберт де ла Менне мен Денис Роберт де Саудраиспен бірдей күні үйленді. Фелисити Пьер Луи Роберт де Ла Мена мен Гатьен Лориннің бес баласының бірі болды, ол бес жасында 1787 жылы қайтыс болғандықтан, оны бір әйелі тәрбиеледі.

Жастық шақ

Ламенна 1782 жылғы 19 маусымда ежелгі Бретань провинциясындағы Сент-Мало қаласында патшадан жаңадан герб алған бай саудагердің ұлы болып дүниеге келді. Бес жасында анасынан айырылып, ол және оның ағасы Жан Мари білім алу үшін Сент-Малоның жанындағы Ла-Шенаидегі Роберт де Саудраис деген туысына жіберілді. Кез келген тәртіпке қарсы тұратын ол кітапханаға қамалып, онда Руссо мен Паскаль сияқты авторларды көп оқып, кең және алуан түрлі білім жинады. Революция Ламеннаға терең әсер етті. Оның отбасы дін қызметкерлерін жасырып бақты. Әке Виелле Ла-Шенаиде кейде қараңғыда мисса өткізді.

Алғашқы басылымдар

Ауру және сезімтал мінезді, француз төңкерісінің оқиғаларынан қатты әсерленген Ламенна аурушаңдыққа ұшырады. Ол бастапқыда рационалистік көзқараста болды, бірақ ішінара інісі Жан-Маридің ықпалымен, ішінара философиялық және тарихи зерттеулерінің нәтижесінде сенім мен діннің күшін сезіне бастады. Ол өз пікірлерін 1808 жылы Парижде жасырын түрде жарияланған «18-шы ғасырда Франциядағы шіркеудің жағдайы және қазіргі ахуалы туралы ойлар» атты еңбегінде білдірді. Бұл жұмыстың идеясы мен материалдары Жан-Мариге тиесілі, бірақ жазу жұмысын негізінен Фелисите атқарады. Ол діни жаңғыруды, белсенді дін қызметкерлерінің ұйымын және ультрамонтанизм рухын оятуды ұсынды. Наполеонның полициясы бұл кітапты қауіпті идеологиялық деп санап, оны басып тастауға тырысты. 1815 жылы Наполеонның құлауынан кейін ол Парижге оралды. Ламенна революцияның тудырған анархия мен зорлық-зомбылыққа қарсы емді дінде іздеді. Ол теологияны оқыды және 21 желтоқсанда субдиакон болып тағайындалды. Ол осы кезде иезуиттерге қосылуды ойлады, бірақ жаңадан оқуға түсу перспективасы оны діни қызметкер болуға итермеледі. 1816 жылдың ақпанында Сен-Брюк қаласында Ламенна диакондыққа қабылданды. 1817 жылы тағайындалды және ол бүкіл Еуропа бойынша танымал болды. Лакордердің айтуынша, ол «Боссуеттің бұрынғы билігіне ие болған қарапайым дін қызметкері» болды. Наполеонмен болған тәжірибесі оны мемлекеттің дінге араласуға құқығы жоқ екеніне көндірді. Ламенна мемлекет тарапынан дінге деген бейжайлықты және төзімділікті айыптап, католик шіркеуінің революцияға дейінгі билігін қайта орнатуды жақтады. Ол Мартин Лютердің дінге енгізген жеке пікір, Декарт пен Лейбництің философия мен ғылымға, ал Руссо мен энциклопедияшылардың саясатқа енгізгенінің нәтижесінде практикалық атеизм мен рухани өлімге әкелді деп мәлімдеді. Ол еврей халқына берілген абсолютті аянға негізделген, бірақ барлық ұлттардың әмбебап дәстүрімен қолдау тапқан шіркеулік билік Еуропалық қоғамды жаңартудың жалғыз үміті екенін айтты. Тағы үш том (Париж, 1818–1824) жарық көрді және Галликан епископтары мен монархистерден әртүрлі пікірлер алды, бірақ жас дін қызметкерлерінен ыстық қолдауға ие болды. Оның еңбегін үш римдік теолог зерттеді, ал папа XII Лео оған ресми мақұлдау берді. Ламенна папаның сұрауы бойынша Римге сапар шекті. Оған кардиналдар коллегиясына мүшелік ұсынылды, бірақ ол бас тартты. Ламенна сонымен қатар діни кітаптарды жариялады, мысалы, кеңінен таралған француз тіліндегі «Мәсіхтің үлгісі» (1824), «Жас шақтың нұсқауы», «Христиан күні» және «Діни жинақ» (1828). Осы діни әдебиеттерді таратуға бағытталған баспахананың сәтсіздігі оның қаржылық құлдырауына әкелді.

Саяси үгіт-насихат

Францияға оралғаннан кейін ол саяси жұмыстарға белсенді қатысты. Шатобрианмен және Вилле графымен бірге ол "Le Conservateur littéraire" журналына тұрақты түрде мақала жазды. Бірақ Вилле абсолюттік монархияның негізгі жақтаушысы болғанда, Ламенне қолдауын кері алып, "Le Drapeau blanc" және "Le Mémorial catholique" деген екі қарсы басылымды іске қосты. Ол Вилле үкіметінің 1825 жылғы қасиетті емес нәрсеге қарсы заңын сынаған памфлеттің авторы еді. Оның көптеген шағын еңбектері, сондай-ақ "De la religion considérée dans ses rapports avec l'ordre civil et politique" (1825–1826) атты еңбегі оның атын көпшілік назарында ұстады.

Ультрамонтандағы теократиялық демократияны қорғау

Ол Ла-Шенаиге кетіп, Монтелембер, Лакордер және Морис де Герин сияқты шәкірттер тобын жинады. Ол ультрамонтанизмді қолдады және шіркеу мәселелерінде мемлекеттің бақылауы мен ықпалына қарсы күресу үшін ұйымдастырылған пікірлер жиынтығын құруды мақсат етті. 1828 жылғы «Революция және шіркеуге қарсы соғыс туралы» еңбегі оның роялистік қағидалардан толық бас тартуын көрсетті және сол кезден бастап теократиялық демократияны жақтады. Ж.П.Т. Бюридің айтуынша, Ламенне мен оның жақтастары Бельгиядағы либералды-католиктік қозғалыстан шабыт алды, оның орталығы Малин қаласында орналасқан және архиепископ де Меанның викарийі Энгельберт Стерккс басқарды. 1830 жылы католиктік Бельгия Нидерландыдан бөлініп, конституциялық монархия құрды. 1832 жылы архиепископ болған Стерккс жаңа либералды конституцияны ғана емес, сонымен қатар жаңа бостандықтар аясында шіркеуді кеңейтудің жолын тапты. Ламенне «L'Ami de l'ordre» (L'Avenir-дің алдағысы) журналын құрды, оның алғашқы саны 1830 жылдың 16 қазанында «Құдай және бостандық» ұранымен жарық көрді. Оның әлеуметтік теориялары радикалды сипатқа ие болды. Газет демократиялық бағытта болды, жергілікті басқару құқықтарының кеңейтілуін, сайлау құқығының ұлғаюын, шіркеу мен мемлекеттің бөлінуін, сана азаттығының, білім берудің, жиналыстар мен баспасөз бостандығының жалпыға бірдей болуын талап етті. Құдайға табыну формалары сынға алынып, жақсартылуға немесе тоқтатылуға тиіс болды, бұл рухани билікке, уақыттық билікке емес, толық бағынуға негізделуі керек еді. Оның көзқарастары епископтар тарапынан қарсылыққа ұшырады, бірақ жас дін қызметкерлері оны қолдады, алайда дін қызметкерлеріне мемлекеттік жалақы төленбеуі керек дегені үшін олардың қолдауынан да айырылды. Монтелембердің көмегімен ол діни бостандықты қорғау жөніндегі жалпы агенттік құрды, ол Францияның бүкіл аумабында діни бостандыққа қарсы бұзушылықтарды бақылайтын агенттермен кең ауқымды ұйымға айналды. Нәтижесінде журналдың таралымы даулы болды және консервативті епископтар оған қарсы шықты. Франция үкіметі мен шіркеу иерархиясы тарапынан қысым көрсетілгеніне қарамастан, Папа Григорий XVI бұл мәселені ресми түрде көтеруді қаламаған болар еді. Алайда Ламенне, Монтелембер және Лакордер жұмыстарын тоқтатып, 1831 жылдың қараша айында Папаның келісімін алу үшін Римге аттанды. Париж архиепискобы Квелен Ламеннестің шындықтан алыс екені және революцияны қолдайтын демагог ретінде қарастырылатыны туралы ескерткен еді. Квелен галликандық болғандықтан, Ламенне оны елемеді және оның философиялық жүйесін сынады. «Paroles» Адам Мицкевичтің «Польша ұлтының кітаптары және поляктардың қажынаты» еңбегінен шабыт алды. «Paroles» Ламенненің христиандық социализмге бет бұруын белгіледі, ол социалистердің бір буынына шабыт берді. Оның радикалды идеялары 1820 жылдарға дейін жететін католиктік және социалистік дискурстардың өзара байланысын көрсетеді. 1836 жылдың 5 сәуірінен кейін ол борышкерлер үшін түрме болып табылатын Св. Пелагияға қамалды. Ламенне достарынан көбінесе бас тартып, 1837 жылы «Рим істері, шіркеу мен қоғамның кемшіліктері» атты еңбегін жариялады, онда ол Григорий XVI-мен қарым-қатынасына қатысты өз көзқарасын білдірді. Осыдан кейін Ламенне «Revue des Deux Mondes», «Revue du Progrès» және «Le Monde» журналдарында бірнеше мақалалар жазды және «Le Livre du peuple» (1837), «De l'esclavage moderne» (1839), «Politique a l'usage du peuple» (1839), «Discussions critiques» (1841), «Du passé et de l'avenir du peuple» (1841), «Amschaspands et Darvands» (1843) кітапшаларын жариялады, онда ол халықтық егемендікті жақтады және қазіргі қоғам мен билік органдарын сынады. «Ел және үкімет» (1840) еңбегін жариялағаннан кейін, 1841 жылы цензураға ұшырап, бір жылға түрмеге қамалды. 1841 жылдан 1846 жылға дейін Ламенне христиандықтан бас тартуын егжей-тегжейлі баяндаған метафизика туралы трактат «Esquisse d'une philosophie» атты төрт томдық еңбегін жариялады. Үшінші томда өнердің құдайға табынуға деген құштарлық пен қажеттіліктерді дамытуы туралы мәліметтер келтірілді. Ламенне сондай-ақ, Евангелие кітабының француз тіліндегі аудармасын, қосымша жазбалары мен түсініктемелерін басып шығарды. 1846 жылы Ламенне түрмеде отырған кезінде жазған «Une voix de prison» еңбегін жариялады.

Екінші республикаға қатысу

Ламенне 1848 жылғы революцияға көңіл білдірді және Паристен Конституциялық Ассамблеяға депутат болып сайланды. Ол Конституция жобасын жасады, бірақ ол тым радикалды болғандықтан қабылданбады. Осыдан кейін ол отырыстарға үнсіз қатысумен шектелді. Ол сондай-ақ радикалды революцияны жақтаған Le Peuple constituant және La Révolution démocratique et sociale газеттерін шығарды. Екі газет те қысқа мерзімде жабылды. Ол Société de la solidarité républicaine қоғамының президенті болып тағайындалды. Наполеон III-нің 1851 жылғы төңкерісіне дейін ол заң шығару жиналыстарында депутат болып қалды, бұл оны қайтадан күйзеліске түсіріп, оқшаулады.

Кейінгі жылдар және өлім

1851 жылдан кейін ол Дантенің "Құдай комедиясының" аудармасы – "La Divine Comédie" шығармасымен шұғылданды және шіркеумен келісуге жасалған бірнеше әрекеттен бас тартты. Ол 1854 жылы Парижде қайтыс болды және Пер-Лашез зиратында қарапайым қабірге жерленді, ешқандай діни рәсімсіз, оны саяси және әдеби жанкүйерлер жоқтап аза тұтты.

Шығармалары

Он томдық екі толық жинақ бар, біріншісі 1836–1837 жылдары «La Mennais-тің толық еңбектері» деген атпен, екіншісі 1844 жылы «Lamennais-тің толық еңбектері» деген атпен жарияланды. Екеуі де толыққанды емес.