Кіріспе
Ассамның мәдени фестивалі – Биху үш түрлі: сәуір айында тойланатын «Ронғали» немесе «Бохаг Биху», қазан немесе қараша айларындағы «Конғали» немесе «Кати Биху» және қаңтар айындағы «Боғали» немесе «Маг Биху». Бұл фестивальдер Тибет-Бурма, австроазиялық және индоарий дәстүрлерінің өте күрделі араласуын көрсетеді, оларды бөліп қарау мүмкін емес – Ассамның барлық қауымдары елеулі үлес қосқан, бірегей ассамдық фестивальдер. Ронғали Биху – көктем мерекесін тойлаудың ең маңыздысы. Бхогали Биху немесе Маг Биху – қауымдық дастарқандармен аталатын егін жинау мерекесі. Конгали Биху немесе Кати Биху – қамтамасыз етудің қиын кезеңін көрсететін, қарапайым және анимистік фестиваль. Ронғали Биху Ассамның жаңа жылымен, сондай-ақ индуистік және буддалық күнтізбелерін ұстанатын Үндістанның басқа аймақтарымен, Шығыс Азия және Оңтүстік-Шығыс Азиямен бірдей келеді. Бихудың қалған екі фестивалі әр жыл сайын ассам халқына тән. Биху, басқа да үнділік фестивальдер сияқты, ауыл шаруашылығымен, әсіресе күрішпен байланысты. Бохаг Биху – егін егу мерекесі, Кати Биху – егін мен өсімдіктерді қорғау және оларға табынумен байланысты, анимистік сипаттағы фестиваль, ал Бхогали Биху – егін жинау мерекесі. Ассамдықтар Ронғали Бихуды той-томалақтармен, музыка және бимен тойлайды. Кейбіреулер үйлерінің алдына мыс, күміс немесе қола ыдыстар іледі, ал балалар гүл шоғын киіп, ауыл көшелерімен жүріп жаңа жылды қарсы алады. Мерекелер мен рәсімдер Оңтүстік-Шығыс Азия және Қытай-Тибет мәдениеттерінің ықпалын көрсетеді, отбасының ағаларына, өнімділікке және ана құдайына құрмет көрсетіледі. Қазіргі заманда Бихуды дін, каста немесе сенімге қарамастан, барлық ассамдықтар тойлайды. Бұл фестивальді бүкіл әлемде тұратын ассамдық диаспорасы да атап өтеді. «Биху» термині Биху биін (Биху Наас деп те аталады) және Биху әндерін (Биху Геет) білдіру үшін де қолданылады.
Bihu is of three types and it is an important cultural festival unique to the Indian state of Assam – 'Rongali' or 'Bohag Bihu' observed in April, 'Kongali' or 'Kati Bihu' observed in October or November, and 'Bhogali' or 'Magh Bihu' observed in January. The festivals present an admixture of Tibeto Barman, Austroasiatic and Indo Aryan traditions entwined so intricately that it is impossible to separate them—festivals which are uniquely Assamese to which all communities of Assam had contributed elements. The Rongali Bihu is the most important of the three, celebrating spring festival. The Bhogali Bihu or the Magh Bihu is a harvest festival, with community feasts. The Kongali Bihu or the Kati Bihu is the sombre, thrifty one reflecting a season of short supplies and is an animistic festival. The Rongali Bihu coincides with the Assamese New Year and as well as with other regions of Indian subcontinent, East Asia and South East Asia, which follow the Hindu calendar and Buddhist calendar. The other two Bihu festivals every year are unique to Assamese people. Like some other Indian festivals, Bihu is associated with agriculture, and rice in particular. Bohag Bihu is a sowing festival, Kati Bihu is associated with crop protection and worship of plants and crops and is an animistic form of the festival, while Bhogali Bihu is a harvest festival. Assamese celebrate the Rongali Bihu with feasts, music and dancing. Some hang brass, copper or silver pots on poles in front of their house, while children wear flower garlands then greet the new year as they pass through the rural streets. elders in family, fertility and mother goddess, but the celebrations and rituals reflect influences from Southeast Asia and Sino Tibetan cultures. In contemporary times, the Bihus are celebrated by all Assamese people irrespective of religion, caste or creed. It is also celebrated overseas by the Assamese diaspora community living worldwide. The term Bihu is also used to imply Bihu dance otherwise called Bihu Naas and Bihu folk songs also called Bihu Geet.
Тарих
Бихудің қазіргі түрі Тибет-Бурман және Тай тайпалары сияқты сан алуан этникалық топтардың әртүрлі мәдени элементтерінен құралған синтез болғанымен, оның бастаулары көне жергілікті мәдениетке тікелей байланысты.
Ахум жарнасы
Ахомдар бұрын өздерінің көктемгі Ченг Кен фестивалін тойлаған; Ченг Кеннің рәсімдері Кхек Лай Бет қолжазбасында сипатталған. Бірақ кейіннен олар Бихуды көктем фестивалі ретінде қабылдады. Ахом патшасы Рудра Сингха Бихуға демеушілік етті және Ранггардың ауласында Бихуды тойлауды бастаған бірінші адам болды. Оның ізбасарлары да осы саясатты жалғастырды.
Үнді-арийлік үлесі
Индо-арийлер Ассамға келгеннен кейін жергілікті Биху/Бисудың біртіндеп санскриттенуіне көмектесіп, оны қазіргі түріне жеткізді. Астрономияның алғашқы дамытушылары болғандықтан, олар Бису терминін Висуван күнімен байланыстырып, Бохаг Бихудың осы күні Үндістанның басқа аймақтарында тойланатын көктем мерекелерімен сәйкес келуіне себеп болды және жергілікті халықтың мерекесін қабылдады.
Бохаг биху
Бохаг биху (сәуірдің ортасы, Ронгали биху деп те аталады) – ең танымал Биху, ол ассам халқының жаңа жылының басталуын (14-15 сәуір шамасында) және көктемнің келуін тойлайды. Бұл индуистік күн күнтізбенің бірінші күні және Бенгалия, Манипур, Митила, Непал, Одиша, Пенджаб, Керала және Тамил Надуда түрлі аттармен аталады. Әдетте, мереке жеті күнге созылады. Шаруалар күріш егуге далаларын дайындап, қуанышпен қарсы алады. Әйелдер питха, лароо (көкнәр және кокос жаңғағынан жасалған дәстүрлі тағам) және жергілікті тайпалардың әртүрлі сусындарын – Деори тайпасының Чуже, Тай Ахом тайпасының Нам Лао, Мисинг тайпасының Аапонг және маусымның мәнін беретін Жолпан сияқтыларын дайындайды. Бихудың бірінші күні – Гору Биху немесе Сиыр Биху деп аталады, онда сиырлар жуылып, құрметпен қарсы алынады, бұл әдетте 14 сәуірде, өткен жылдың соңғы күні болады. Одан кейін 15 сәуірде Жаңа жыл күні Манух (адам) Биху тойланады. Бұл – тазаланып, жаңа киім киіп, мерекелеп, жаңа жылды жаңа күшпен қарсы алу күні. Үшінші күні – Госай (Құдайлар) Биху; барлық үйлерде құлшылық ететін Құдайлардың мүсіндері тазаланып, жаңа жыл сәтті өтсін деп дұға жасалады. Бохаг Бихумен байланысты халық әндері Бихугеттер немесе Биху әндері деп аталады. Мерекелеу формасы мен рәсімдер әртүрлі демографиялық топтарда өзгеше болады.
Жеті күн
Бохаг биху немесе Ронгали биху мерекесі жеті күнге созылады және Хаат биху деп аталады. Жеті күнді Чот биху, Гору биху, Манух биху, Кутум биху, Сенехи биху, Мела биху және Чера биху деп атайды. Гору биху: Гору биху немесе малға табыну рәсімдері жылдың соңғы күні өткізіледі. Малдарды жуып, қырыққабатты майлап, басқа да пасталармен майлайды, дигалати мен махиати бұтақтарымен соғады және дені сау және өнімді болу үшін сүйеді (лао ха, бенгена ха, босоре босоре бархи джа / maar xoru, бапер xoru, тои хоби бо бо бору гору – тырна жеңіз, баклажан жеңіз, жыл сайын өсіріңіз / сіздің анаңыз кішкентай, сіздің әкеңіз кішкентай, бірақ сіз үлкен болыңыз). Ескі арқандар аяқтарынан тасталып, жаңа арқандар байланады, содан кейін олар күні бойы қалаған жерлеріне жүріп-тұруы мүмкін. Манух биху: Жаңа жыл күні, Гору бихудан кейінгі күн Манух биху деп аталады. Ақсақалдарға сый-құрмет көрсетіліп, бихуван (гамоса), хахоти (қалташа), челенг және т.б. сыйлықтар беріледі және олардың баталары сұралады. Балаларға жаңа киім беріледі, осы күні хусори әндері айтылады, адамдар туыстары мен достарына барады. Хусори: Ауылдың ақсақалдары үйден-үйге көшіп, биху гит стиліндегі хусори деп аталатын әндерді айтады. Бұл сөз Димаса качари сөзінен алынған болуы мүмкін. Ауылдарда бірден көп хусори тобы болуы мүмкін, олар ауылға жақын емес үйлерге барып, алдымен Наамгарда ән шырқады. Хусари әншілері әр үйге барады, алдымен қақпаға (подулимух) барабан соғумен келгендерін хабарлайды. Әншілерді дәстүрлі түрде аулаға шақырып, олар хусори әндерін айтады және сақина биін орындайды. Ән соңында оларға паан (бетел жапырағы) тамул (арқа жаңғағы) қасықпен (қола табақ) жасалған дақшина ұсынылады, содан кейін әншілер үйді келесі жылға бата береді. Егер отбасында қайғылы жағдай орын алса немесе отбасы ауруына байланысты хусори әншілерін шақырмаса, хусори тобы подулимухтан бата алып, өз орнына оралады. Әдетте әншілердің бәрі еркек. Фаат биху: Бұл Бихудің өте көне түрі, ол өздігінен жасалып, Ассамның Лакхимпур ауданында танымал. Муколи биху: Салт-дәстүрлі алтын жібек муга киген жас ерлер мен әйелдер биху билейді және ашық далада биху әндерін айтады. Әндердің тақырыбы романтика мен жыныстық махаббат, қайтарымсыз немесе қайтарымсыз. Кейде әндерде қайғылы оқиғалар да айтылады, бірақ олар өте жеңіл қарастырылады. Би әйелдің жыныстық қатынасын дәріптейді. Женг биху: Бұл биху биі мен әнін тек әйелдер орындайды және көреді. "Дженг" атауы ауылдағы әйелдер ертеректе өздерінің орындайтын орындарын ассам тілінде дженг деп аталатын жерге қазылған таяқтармен қоршап тұратындықтан пайда болды. Оны "гос толор биху" (ағаш астындағы биху) деп те атайды. Байсаго: Бодо Качари халқы жеті күн бойы тойлайды – бірінші күні мал (Магу), екінші күні адам (Мансой) және ата-бабаларға табыну, тойлау, ән айту және көңіл көтеру. Биху әндері сияқты әндер де осы тақырыпқа негізделген. Бихутоли биху: Ауылдық фестиваль қалалық өмірге алғаш рет 1962 жылы Гуахати биху Санмилланиінің сахнасына шыққанда, оны Рада Говинда Баруа және басқалар сияқты жетекші азаматтар насихаттады. Бихуді аса кеңінен Ассамның биху "самарта" (патшасы) Хаген Маханта танытты. Ауылдық түрінен айырмашылығы би билері бихутоли деп аталатын ашық жердегі уақытша би биі биілген сахнада билейді. Содан бері Гувахати мен басқа да қалаларда осындай бихутолилер пайда болды. Биху биімен ғана шектелмейтін, сонымен қатар театрдың барлық түрлерін де қамтитын қойылымдар қойылады. Орындаулар арасында стенд-ап комедия, соло әншілердің концерттері болуы мүмкін. Бихудің сахналық түрі соншалықты танымал болды, ұйымдастырушылар мерекелерді бохаги бидайға дейін немесе Бохаг айына қоштасуға дейін кеңейте бастады, бұл бір айдан кейін өткізілетін ұқсас қойылымдар. Саат биху: Ронгали бихуді саат биху деп те атайды (жеті биху). Ол жеті күнді атап өтеді, солай аталады. Ал, Рангали бихуі жеті түрлі бихуден тұрады: Гору биху (қой бихуі), Манух бихуі, Шат бихуі, Сенехи бихуі, Майки бихуі, Ронгали бихуі және Сера бихуі. Шын мәнінде, бірінші күні сиырларға құрмет көрсету және басқа күндері қоғамдық іс-шаралар.
Қати биху
Конгали биху (қазанның ортасы, сондай-ақ Кати биху деп те аталады) ерекше атмосфераға ие, себебі оның мерекелік сипаты азырақ, ал ортада қысым мен салтанаттылық сезімі байқалады. Осы жылы егістіктерде күріш өсіп, дамиды, ал шаруалардың астық сақтау қоймалары көбінесе бос болады. Бұл күні үйдегі түлсі өсімдігінің, астық қоймасының, бау-бақшаның және күріш егілген даланың түбінде саз балшықтан жасалған шамдар (саки) жағылады. Ежелгі заманда күріш далаларының айналасына шамдар жағылып, олардың жарығымен жәндіктер тартылып, табиғи инсектицид рөлі атқарған. Пісіп келе жатқан күрішті қорғау үшін шаруалар бамбук таяқшаны айналдырып, рова-хоуа әндерін оқып, зиянкестер мен жаман көзден сақтану үшін дұға етеді. Кешкісін малға пітха деп аталатын арнайы дайындалған күріштен жасалған тағам беріледі. Кати бихуды бодо тайпасы Кати Гаса, ал димаса тайпасы Гати Сайнжора деп атайды. Бодо тайпасы сиджу (Euphorbia neriifolia) ағашының түбінде шамдар жағады. Бұл биху, сондай-ақ өлгендердің рухтарына көкке жол көрсету үшін биік бамбук бағанасының басына қойылған акакси гонга немесе акаксбонти шамдарын жағумен байланысты. Бұл практика Үндістанның, Азияның және Еуропаның көптеген халықтарында кең таралған. Кати биху әдетте қазанның 19-ында тойланады, өйткені бұл уақыт қазанның ортасына жақын келеді.
Маг биху
Бхоғали биху (қаңтар айының ортасы, сондай-ақ Магх биху деп аталады) «Бхог» сөзінен туындаған, ол тамақтану және қуанышпен байланысты. Бұл – егін жинау мерекесі, егін жинау маусымының аяқталуын білдіреді. Астық қоймалары толы болғандықтан, осы кезеңде көптеген той-думандар ұйымдастырылады. «Урука» деп аталатын күннің алдында, яғни «пауза» айының соңғы күні, әсіресе жас ерлер далаға, мүмкіндігінше өзенге жақын барып, егін далаларының шөптерін пайдаланып, «Белагар» деп аталатын уақытша үй салады. Түннің ең маңызды бөлігі – «Меджи» отын жағу. Түн бойы олар тамақ дайындап, әр жерде бірлесіп той жасап, тәттілер мен құттықтаулар алмасады. Түн (Урука) «Меджи» отының айналасында биху әндерімен, «Дхол» (дәстүрлі барабан) ойнатумен немесе ойын-сауықпен өтеді. Ұлдар көңіл көтеру үшін қараңғыда отын мен көкөніс ұрлап жүреді. Ертесіне олар тазаланып, бас Меджи отын жағады. Адамдар Меджидің айналына жиналып, оған пітха (көкнәр наны) мен бетел жаңғағын лақтырып, бірге от жағады. Олар От құдайына дұға етіп, егін жинау жылының аяқталуын белгілейді. Содан кейін үйлеріне оралып, жақсы өнім алу үшін жартылай жанған отынды жеміс ағаштарына лақтырады. Барлық ағаштар бамбук талдарымен немесе күріш сабақтарымен байланады. Күні бойы бұқа күресі, жұмыртқа күресі, әтеш күресі, бұлбұл күресі сияқты түрлі спорттық жарыстар өткізіледі. Сонымен қатар, әртүрлі этникалық мәдени топтар тарапынан салттық мерекелер де тойланады. Олардың ішінде «Ме дам ме фи», «Али айе лиганг», «Пораг», «Гаржа», «Хапса Хатарнай», «Херай» сияқты мерекелер бар. «Коч» тайпасы осы бихуды «Пушна» деп тойлайды.
Биху басқа жерде
Биху мерекесі шетелде де тойланады. Бұл фестивальды зор қуанышпен қарсы алатын көптеген Биху қауымдастықтары/комитеттері әртүрлі елдерде кездеседі. Олардың арасында Ұлыбританиядағы Лондон Биху комитеті (LBC) бар.