Кіріспе

АҚШ президенті тағайындаған адам

Ақ үй штаб басшысы – АҚШ президентінің атқарушы кеңсесінің басшысы, АҚШ федералды үкіметіндегі кабинеттік лауазым. Штаб басшысы – АҚШ президенті тағайындайтын саяси тағайындама, оған Сенаттың бекітуі қажет емес және ол президенттің қалауы бойынша қызмет етеді. Заңмен міндетті емес, бірақ Гарри С. Трумэннен бастап барлық президенттер штаб басшысын тағайындап келді. Джо Байден әкімшілігінде қазіргі штаб басшысы – Джефф Зиентс, ол 2023 жылдың 8 ақпанында Рон Клейннің орнын басты. Штаб басшысы – Ақ үйдің ең жоғары саяси тағайындамасы. Бұл лауазым АҚШ президентімен күнделікті байланысқа және АҚШ президентінің атқарушы кеңсесін бақылауға байланысты зор күшке және ықпалға ие екендігі кеңінен мойындалған.

Тарихи негіздер

Бастапқыда, қазіргі штаб бастығы атқаратын міндеттер президенттің жеке хатшысына жүктелген және Джордж Б. Кортелу, Джозеф Тумульти және Луи МакГенри Хоу сияқты сенімді кеңесшілер мен саяси кеңесшілермен – Теодор Рузвельт, Вудро Вильсон және Франклин Рузвельт президенттерге орындалған. Жеке хатшы президенттің іс жүзіндегі басты көмекшісі болған, бұл қызмет аса нәзік және жауапты жеке және кәсіби тапсырмаларды біріктіріп, үлкен шеберлік пен жоғары сырқатылықты талап еткен. Президенттің кестесін қадағалау және «қақпашы» рөлі жеке тағайындалған хатшыға, мысалы, Эдвин «Па» Уотсонға жүктелген. 1933 жылдан 1939 жылға дейін, Ұлы депрессияға жауап ретінде федералды үкіметтің саясаты мен өкілеттіктерін кеңейткен кезде, президент Франклин Д. Рузвельт өзінің танымал «Ми қайнатушылар тобына» (Brain Trust) сүйенген. Олар тікелей президентке жұмыс істесе де, көбінесе федералды агенттіктер мен ведомстволардағы бос лауазымдарға тағайындалған, себебі Ақ үйдің штаттық лауазымдар құруға заңдық немесе бюджеттік құқығы болмағандықтан, олардың жалақысын содан алған. 1939 жылы ғана, Рузвельттің екінші президенттік мерзімінде, қазіргі Ақ үй штатының негізі ресми құрылымды пайдалану арқылы қаланды. Рузвельт Конгрессті президентке тікелей бағынатын Президенттік кеңсе құруға көндіре алды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Рузвельт өзінің басты әскери кеңесшісі, флот адмиралы Уильям Д. Лихи үшін «Бас қолбасшының штаб бастығы» лауазымын құрды. 1946 жылы АҚШ үкіметінің атқарушы тармағының жылдам өсуіне жауап ретінде «АҚШ Президентінің көмекшісі» лауазымы құрылды. Ақ үйдің істерімен айналысқан ол, қазіргі заманғы штаб бастығының тікелей алдыңғысы болды. 1953 жылы республикашыл президент Дуайт Д. Эйзенхауэрдің кезінде президенттің ең маңызды көмекшісі «Ақ үй штабының бастығы» деп тағайындалды. Президенттік көмекшісі, әдетте, штаб бастығымен бірге Ақ үйдің кеңесшісі, баспасөз хатшысы және басқа да жоғары лауазымды президенттік көмекшілерімен бөлісетін атаққа ие болды. Алайда, бұл жаңа жүйе бірден қабылданып кетпеді. Президенттер Кеннеди мен Джонсон әлі де өздерінің хатшыларына сене берді, және штаб бастығы президенттің кестесін жүргізуді тек Никсон әкімшілігі кезінде ғана өз мойнына алды. Никсон мен Фордтың Ақ үйіндегі биліктің шоғырлануы (соңғы штаб бастығы Дик Чейни болған) президенттік үміткер Джимми Картерді 1976 жылы штаб бастығын тағайындамаймын деген уәдемен сайлау науқанына түсірді. Шындығында, ол өзінің президенттігінің алғашқы екі жарым жылында бұл лауазымға ешкімді тағайындамады.

Қызметтегі орташа қызмет мерзімі

Ақ үй штаб меңгерушісінің орташа қызмет мерзімі 18 айдан сәл асады. Гарри С. Трумэн басшылығымен алғашқы штаб меңгерушісі Джон Р. Стилман президенттің жалғыз штаб меңгерушісі болды; Кеннет О'Доннелл Джон Ф. Кеннедидің 34 айлық толық емескез президенттік мерзімінде осы лауазымда қызмет етті. Эндрю Кард және Денис Макдоноу президенттер Джордж Буш және Барак Обаманың басшылығымен әрқайсысы кем дегенде бір толық президенттік мерзім бойы қызмет етті.

Рөл

Крис Уиппл, "Қораушылар: Ақ үйдің штаб басшылары әр президентті қалай анықтайды" атты кітабының авторы, бұрынғы президент Барак Обамамен сұхбаттасу арқылы Ақ үй штаб басшысының рөлін шамамен сипаттайды: blockquote|Президенттігінің соңғы күндерінде Барак Обама былай деп байқады: "Мен үйренген нәрселердің бірі – маңызды табыстар көбінесе көп еңбек пен жақсы дайындалған жұмыстың нәтижесі болады – көптеген қиындықтарды еңсеру және тоқтату". Штаб басшылары осы еңбекті атқарады. Ричард Никсонның бірінші штаб бастығы Х.Р. Холдеман Вашингтондағы лауазымындағы темір басқаруымен танымал болды – өзін "президенттің адал қызметшісі" деп атап, ол президенттің орнына әкімшілік лауазымды тұлғаларымен жиі кездесетін қатал қақпашы еді, содан кейін Никсонға олардың пікірлері туралы есеп беретін. Журналист Боб Вудвард өзінің "Президенттің барлық адамы" (1974) және "Құпия адам" (2005) кітаптарында көптеген дереккөздерінің, соның ішінде кейін "Deep Throat" екені анықталған Марк Фелттің, Холдеманнан шынайы қорқыныш сезінгенін жазды.