Кіріспе

АҚШ президентінің ресми резиденциясы және жұмыс орны – Ақ үй. Ақ үй – АҚШ президентінің ресми резиденциясы және жұмыс орны. 1600 Пенсильвания авенюінің солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан бұл ғимарат 1800 жылы Джон Адамс президенттің Филадельфиядан ел астанасын көшірген сәттен бастап, барлық АҚШ президенттерінің резиденциясы болып табылады. «Ақ үй» термині президент пен оның кеңесшілері туралы сөз кезінде жиі қолданылатын метафора ретінде пайдаланылады. Тұрғын үйді ирланд туған архитектор Джеймс Хобан неоклассикалық стильде жобалаған. Хобан ғимаратты Дублиндегі Лайнстер үйінің үлгісінде салған, ол қазірде Ирландияның парламенті – Оирехтасқа орналасқан. Құрылыс 1792 және 1800 жылдар аралығында жүргізілді, сыртқы қабырғасы ақ түспен боялған Аквиа Крик құмтасынан жасалған. Томас Джефферсон 1801 жылы үйге көшіп келген кезде, ол және архитектор Бенджамин Генри Латроб әр қанатқа төменгі колоннадалар қосты, бұл сол кезде аңдар мен қоймалар болып табылды. 1814 жылы, 1812 жылғы соғыс кезінде, Вашингтон қаласы өртенгенде, британдық әскерлер Ақ үйді өртеп, ішкі бөлігін қиратты және сыртқы қабырғаларына көп зиян келтірді. Жаңару жұмыстары дер кезінде басталды, ал президент Джеймс Монро 1817 жылдың қазан айында жартылай қалпына келтірілген резиденцияға көшіп кірді. Сыртқы құрылыс 1824 жылы жартылай дөңгелек Оңтүстік портигі мен 1829 жылы Солтүстік портигінің салынуымен жалғасты. Атқарушы резиденцияның ішіндегі тығыздықтан туындаған себепті, президент Теодор Рузвельт 1901 жылы барлық кеңселерді жаңадан салынған Батыс қанатқа көшірді. Сегіз жылдан кейін, 1909 жылы президент Уильям Говард Тафт Батыс қанатын кеңейтіп, алғашқы Овалдық кабинетті құрды, ол кейін жылжытылып, кеңейтілді. 1927 жылы үшінші қабаттағы мансарданы тұрғын үйге айналдыру үшін, қазіргі мансарда ұзын төсекпен кеңейтілді. Жаңадан салынған Шығыс қанаты әлеуметтік шаралар үшін қабылдау орталығы ретінде пайдаланылды, ал Джефферсонның колоннадалары жаңа қанаттарды байланыстырды. Шығыс қанатының жаңарту жұмыстары 1946 жылы аяқталды, нәтижесінде қосымша кеңсе кеңістігі пайда болды. 1948 жылы резиденцияның жүк көтергіш қабырғалары мен ағаш арқалықтарының құлауға жақын екені анықталды. Гарри С. Трумэн президенттігі кезінде ішкі бөлмелер толығымен демонтаждалды және қабырғалардың ішінде жаңа, жүк көтергіш болаттан жасалған қаңқа салынды. Сыртқы жағынан Труман балконы қосылды. Құрылыс жұмыстары аяқталғаннан кейін ішкі бөлмелер қайтадан жаңартылды. Қазіргі Ақ үй кешеніне атқарушы резиденция, Батыс қанаты, Шығыс қанаты, бұрын Мемлекеттік департамент пен басқа да ведомстволарға қызмет еткен Эйзенхауэр атқарушы кеңсесі (қазір президенттің және вице-президенттің кеңселері орналасқан) және Блэр үйі (қонақ үйі) кіреді. Атқарушы резиденция алты қабаттан тұрады: жер қабаты, мемлекеттік қабат, екінші және үшінші қабаттар, сондай-ақ екі қабатты жертөле. Мүлік Ұлттық парк қызметіне тиесілі Ұлттық мұра нысаны болып табылады және Президент саябағының бір бөлігі. 2007 жылы Американдық архитекторлар институтының тізімінде «Американың сүйікті архитектурасы» номинациясында екінші орын алды.

17891800 жыл

1789 жылғы сәуірде президент Джордж Вашингтон Нью-Йорктегі екі жеке үйді иеленді, олар резиденция ретінде қызмет етті. Ол 1790 жылдың ақпан айының соңына дейін 3 Черри көшесіндегі қазынашылық комиссары Сэмюэл Осгудқа тиесілі Франклин үйінде тұрды. Резиденция Бродвей көшесіндегі 39–41 нөмірдегі Александр Макомб үйіне көшірілді, онда Вашингтон 1790 жылдың тамызына дейін әйелі Мартамен және шағын қызметкерлер тобымен бірге тұрды. 1790 жылдың мамыр айында Манхэттенде жаңа ресми резиденция – Үкімет үйінің құрылысы басталды. Ұлттық астана 1790 жылы Филадельфияға көшірілгендіктен Вашингтон Үкімет үйінде тұрмады, ол 1800 жылға дейін сонда қалды. 1790 жылғы шілдедегі Резиденция заңында астананың жаңа Федералды округте тұрақты орналасуы және тұрақты астана салынғанша он жылға Филадельфияда уақытша орналасуы белгіленді. Филадельфия саудагер Роберт Морристің 190 High Street (қазіргі 524–30 Market Street) мекенжайындағы особнягін Президенттік резиденция ретінде жалға алды, және Вашингтон 1790 жылдың қарашасынан 1797 жылдың наурызына дейін сол жерде тұрды. Үй президенттік отбасы, қызметкерлер және қызметшілердің барлығы 30 адамды қабылдауға тым кішкентай болды, сондықтан Вашингтон оны кеңейтті. Вашингтонның орнын басып, елдің екінші президенті болған Джон Адамс 1797 жылдың наурызынан 1800 жылдың мамырына дейін Филадельфиядағы High Street особнягінде тұрды. Филадельфия 1792 жылы бірнеше блок қашықтықта әлдеқайда сәндік президенттік резиденцияның құрылысын бастады. Ол Адамстың 1797 жылғы инаугурациясына дейін дерлік аяқталды. Алайда Адамс Конгресс ғимаратты жалға алуға рұқсат бермегенін айтып, оны иеленуден бас тартты. Ол 1800 жылға дейін бос тұрды, содан кейін Пенсильвания университетіне сатылды. 1800 жылдың 1 қарашасында Адамс Ақ үйге көшіп келген алғашқы президент болды. Филадельфиядағы Президенттік резиденция Union Hotel-ге айналдырылды, кейіннен 1832 жылы бұзылғанға дейін дүкендер үшін пайдаланылды.

Сәулетшілердің байқауы

Президент үйі Пьер (Питер) Чарльз Л’Энфанттың 1791 жылғы, жаңа құрылған федералды Вашингтон қаласының жоспарындағы маңызды элемент болды. Вашингтон және оның мемлекеттік хатшысы Томас Джефферсон, екеуі де сәулет өнеріне жеке қызығушылық танытқан, Ақ үй мен Капитолийдің дизайны дизайн конкурсы арқылы таңдалатыны туралы келісімге келді. Жаңа президенттік резиденция үшін тоғыз ұсыныс түсті, және жүлде ирланд-американдық сәулетші Джеймс Хобанға берілді. Хобан АҚШ Капитолийі мен Ақ үйдің құрылысын қадағалады. Хобан Ирландияда дүниеге келген және Дублин өнер қоғамында білім алған. Америка революциясынан кейін АҚШ-қа эмиграциялап, алдымен Филадельфияда жұмыс іздеді, содан кейін Оңтүстік Каролинада табысқа жетті, онда Колумбиядағы штаттық Капитолийді жобалады. Президент Вашингтон 1791 жылдың мамыр айында Оңтүстік сапары барысында Оңтүстік Каролинадағы Чарльстон қаласына сапар шекті және Хобан жобалаған Чарльстон округінің соты құрылысын көрді. Вашингтон осы сапарда Хобанмен кездескен деген қауесет бар. Келесі жылы Вашингтон сәулетшіні Филадельфияға шақырып, 1792 жылдың маусым айында онымен кездесті. 1792 жылдың 16 шілдесінде президент федералды қала комиссарларымен архитектуралық конкурс бойынша шешімін беру үшін кездесті. Оның қарауы қысқа болды, ол Хобанның ұсынысын жылдам таңдады.

Дизайн әсерлері

Ақ үйдің неоклассикалық дизайны негізінен римдік сәулетші Витрувий мен венециялық архитектор Андреа Палладиодан мұра етілген архитектуралық ұғымдарға негізделген. Жоғарғы қабаттардың дизайнында кейіннен Ирландия парламенті (Оирехтас) орналасқан Дублиннің Лейнстер үйінен алынған элементтер де бар. Үшбұрышты және сегментті фронтонды жоғарғы терезелер осы ирландтық ғимараттан шабыттандырылған. Сонымен қатар, бірнеше грузин дәуіріндегі ирландтық ауылдық үйлер жалпы еден жоспарына, соның ішінде қисайған оңтүстік фасадына және қазіргі Көк бөлмедегі бұрынғы нишаларға шабыт көзі болды деген ұсыныстар бар. 1962 жылы жарық көрген алғашқы ресми Ақ үй нұсқауында Хобанның Оңтүстік портигінің дизайны мен Францияның Дордонь аймағындағы Ла Башельедегі неоклассикалық ауылдық үй – Растиньяк сарайы арасындағы байланыс көрсетілген. Француз үйінің құрылысы 1789 жылға дейін басталған, бірақ француз революциясы салдарынан 20 жылға тоқтатылып, 1812 және 1817 жылдар аралығында Салаттың 1789 жылға дейінгі жобасы бойынша аяқталды. Екі үй арасындағы концептуалды байланыс Хобан Францияға бармағандықтан сынға ұшырады. Аталған байланысты қолдаушылар Томас Джефферсон 1789 жылы Бордоға саяхат жасағанда, École Spéciale d'Architecture архивінде сақталған Салаттың архитектуралық суреттерін көргенін айтады. АҚШ-қа оралғаннан кейін Джефферсон Вашингтон, Хобан, Монро және Бенджамин Генри Латробпен бұл әсерді бөлісті.

Құрылыс

Ақ үйдің құрылысы 1792 жылдың 13 қазанында сағат түске қарай, негізгі тасты қалаумен басталды. Үйдің негізгі тұрғын үйі мен іргетасының көп бөлігін құл және бос африкалық-американдық жұмысшылар, сондай-ақ еуропалықтар салған. Үйдің қалған жұмыстарының көп бөлігін, әлі азаматтыққа қол жеткізбеген иммигранттар жасады, оның ішінде шотланд иммигранттары салған құмтас қабырғалар, биік рельефті розалар, солтүстік кіреберіс үстіндегі гирлендалар және терезе қалқаларының астындағы балық қабыршақтарының өрнегі бар. Ақ үй құрылысында қолданылған құмтастың қайдан алынғаны туралы әртүрлі пікірлер бар. Кейбір мәліметтерге сәйкес, ғимараттың бастапқы құрылысында Хорватияның Брач аралынан, атап айтқанда Пучишқа карьерінен алынған құмтас қолданылған. Бұл карьердегі тас ежелгі Диоклетиан сарайын салу үшін де пайдаланылған. Алайда, зерттеушілер 1902 жылғы жөндеу жұмыстарында аралдан әкелінген әктас қолданылғанын, ал бастапқы құрылыста емес деп санайды. Басқалары бастапқы құмтас Вирджиния штатының Стаффорд округіндегі Аквиа сағасынан алынғанын болжайды, себебі сол кезде тасты импорттау тым қымбатқа түсер еді. Бастапқы құрылыс сегіз жылға созылып, 232 371,83 долларға (1800 жылғы 232371,83 доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) бағаланды. Ақ үй толыққанды бітпесе де, 1800 жылдың 1 қарашасына қарай пайдалануға дайын болды. Материалдар мен жұмыс күшінің жетіспеуіне байланысты Пьер Шарль Л’Энфанның әсем сарай жоспары, ақырында салынған үйден бес есе үлкен болды. Салынған құрылыста жоспарланған үш қабаттың орнына тек екі қабат болды, ал тас қасбеттерге арзан кірпішпен қаптама жасалды. Құрылыс аяқталғаннан кейін, кеуекті құмтас қабырғалар әк, күріш желімі, казеин және қорғасын қоспасымен ақталды, бұл үйге таныс түсін және атын берді.

Сәулет сипаттамалары

Негізгі кіреберіс солтүстік қасбетте, ионикалық бағаналары бар портик астында орналасқан. Бірінші қабат көтерілген арба жолымен және парапетпен жасырылған. Орталық үш бөлігі шамамен 1830 жылы салынған простильді портиктің артында жатыр. Портикты қатар тұрған төрт бөліктің терезелері бірінші қабатта тік және сегмент тәрізді фронтондармен кезектесіп орналасқан, ал екінші қабаттағы фронтондар тегіс. Кіреберістің үстінде ай тәрізді люк және мүсінделген гүлдік безендіру орналасқан. Шатыр сызығы балюстрадалы парапетпен жасырылған. Үш қабатты оңтүстік қасбеті палладиан және неоклассикалық сәулет стилінің үйлесімінен тұрады. Бірінші қабат палладиан стилінде өрнектелген. Оңтүстік портик 1824 жылы аяқталды. Оңтүстік қасбеттің ортасында үш бөліктен тұратын неоклассикалық иілген бөлік орналасқан. Бұл бөліктің екі жағында бес бөлік орналасқан, олардың терезелері солтүстік қасбеттегідей, бірінші қабатта сегмент тәрізді және тік фронтондармен кезектесіп орналасқан. Иілген бөліктің бірінші қабатында екі қабатты баспалдақ бар, ол 1946 жылы салынған ионикалық бағаналы лоджияға және Труман балконға шығарады. "Ақ үй" деген жазудың қазіргі орналасуы және форматы, астында "Вашингтон" сөзімен орталанған күйде, Франклин Д. Рузвельт басшылығымен қабылданған. Бұл құрылыс Джордж Вашингтон президенттік лауазымынан кеткеннен кейін бірнеше жыл өткен соң ғана аяқталғанымен, АҚШ президентінің ресми резиденциясының аты 18-шы ғасырдың ортасында елдің бірінші президентінің бірінші ханымға уәде берген Вирджиния штатындағы Марта Вашингтонның "Ақ үй" плантациясынан шыққан болуы мүмкін деген пікір бар.

Ерте пайдаланған, 1814 жылы өртелген және қайта құрылған

1800 жылы 1 қарашада Джон Адамс бұл ғимаратқа көшіп келген алғашқы президент болды. Келесі күні ол әйелі Әбигейлге былай деп жазды: "Осы үйге және одан кейін осында тұратындардың бәріне құдайдан нығмет тілеймін. Осы төбеде тек адал да дана адамдар ғана билік жүрсін". Президент Франклин Д. Рузвельт Адамстың тілегін Мемлекеттік тамақтандыру залындағы камин үстіне қашап жазды. Адамс Томас Джефферсон 1801 жылы "ұсынысқа лайық шалғайдағы үйге" көшіп келгенге дейін үйде аз ғана уақыт тұрды. Үйдің тым үлкен екендігіне ("екі императорға, бір папаға және үлкен ламаға жететіндей"), Джефферсон Ақ үйді кеңейту мүмкіндігін қарастырды. Бенджамин Генри Латробпен бірге ол Шығыс және Батыс галереяларының жобасын жасауға көмектесті, бұл кір жуу, ат қорасы және қойма сияқты шаруашылық жұмыстарын жасыруға көмектесетін шағын бөлімшелер еді. Бүгінде Джефферсонның галереялары резиденцияны Шығыс және Батыс қанаттарымен байланыстырады. 1814 жылы, 1812 жылғы соғыс кезінде, британдық әскерлер Вашингтонды өртеген кезде Ақ үйді өртеді, бұл американдық әскерлердің Канададағы қиратушылық әрекеттеріне жауап ретінде жасалды. Өрттен Вашингтонның көп бөлігі зардап шекті. Тек сыртқы қабырғалар ғана сақталды, олар өрттен әлсірегендіктен және кейіннен ауа райына ұшырағандықтан, оңтүстік қабырғаның бір бөлігін қоспағанда, жартылай бұзылып, қайта салынуға тиіс болды. Британдықтар Ақ үйден тонаған көптеген заттардың ішінде тек үшеуі ғана табылған. Ақ үйдің қызметкерлері мен құлдары Лансдаун портретінің көшірмесін құтқарып алды, ал 1939 жылы канадалық азамат президент Франклин Рузвельтке зергерлік қорапты қайтарды, оның атасы оны Вашингтоннан алғанын айтты; сол жылы президент Мэдисонға тиесілі дәрі-дәрмек жиынтығы Корольдік теңіз күштері офицерінің ұрпақтарына қайтарылды. Бұл практика 1885 жылға дейін жалғасты, онда жаңадан сайланған Гровер Кливленд Ақ үйдің алдындағы трибунадан әскерге президенттік парад өткізуді ұйымдастырды, дәстүрлі ашық есік күнін алмастырды. Нью-Йорк пен Филадельфиядағы Вашингтонның ашық есік күндерінен шабыттанған Джон Адамс Ақ үйде Жаңа жылдық қабылдау дәстүрін бастады. Джефферсон соғыс уақытында болмаған кезде үйіне қоғамдық экскурсияларға рұқсат берді және 4 шілдеде жылдық қабылдау дәстүрін бастады. Бұл қабылдаулар 1930 жылдардың басында тоқтатылды. Президент Билл Клинтон өзінің алғашқы мерзімінде Жаңа жылдық ашық есік күнін қысқа мерзімге қайта жаңғыртты.

Авиациялық оқиғалар

1974 жылдың ақпан айында АҚШ армиясына тиесілі ұрланған тікұшақ Ақ үйдің аумағына рұқсатсыз қонды. 20 жыл өткен соң, 1994 жылы Фрэнк Юджин Кордер басқарған жеңіл ұшақ Ақ үй аумағына құлап, ол сол жерде қаза тапты. 11 қыркүйек шабуылы кезінде, ұшақтардың соқтығысы туралы хабарланғаннан кейін, АҚШ Құпия қызметі Рональд Рейган Вашингтон ұлттық әуежайының әуе қозғалысын бақылау қызметкерлерінен "Сізге ұшақ ұшып келеді" деген қоңырау алғаннан кейін Ақ үй қызметкерлері мен басқа да адамдарды эвакуациялауға бұйрық берді. Бірақ ешқандай ұшақ келген жоқ. 2005 жылдың 12 мамырында, астанадағы әуе трафигіне қатысты қауіпсіздік шаралары күшейтілгендіктен, рұқсатсыз ұшақ Ақ үйге жақындағаннан кейін Ақ үй эвакуацияланды. Екі F-16 истребителі мен Black Hawk тікұшағының күшімен жақын маңдағы шағын әуежайға қондырылған ұшқыш, Ақ үй аумағына білмей тұрып кездейсоқ кірген студент-ұшқыш екені анықталды. 2023 жылдың маусым айында истребительдер Ақ үйдің жанындағы Вашингтон әуе кеңістігін бұзған жеңіл ұшақты тоқтату үшін ұшырылды, бірақ ол Вирджинияда апатқа ұшырады. Ұшақтағы барлық адамдар қаза тапты.

Пенсильвания даңғылының жабылуы

1995 жылғы 20 мамырда, негізінен 1995 жылғы 19 сәуірде Оклахома қаласында болған жарылысқа жауап ретінде, АҚШ Құпия қызметі Ақ үй алдындағы Пенсильвания даңғылын көлік қозғалысы үшін Лафайетт саябағының шығыс жиегінен 17-ші көшеге дейін жапты. Кейіннен жабылу шығысқа қарай 15-ші көшеге және Ақ үй мен Қазынашылық ғимараты арасындағы шағын көше – East Executive Avenue-ге дейін ұзартылды. 2001 жылғы 11 қыркүйектен кейін бұл өзгеріс тұрақты болды, сондай-ақ Ақ үйдің Оңтүстік портигі мен Эллипс арасындағы E көшесі де жабылды. Бостон марафонындағы жарылысқа жауап ретінде жол екі күнге толығымен халыққа жабылды. Пенсильвания даңғылының жабылуына Вашингтон қаласындағы азаматтық топтары қарсылық білдірді. Олар бұл жабылудың қажетсіз түрде жол қозғалысына кедергі келтіретінін және қаланың мұқият жоспарланған тарихи жоспарына қайшы екенін айтады. Қауіпсіздік мәселелеріне қатысты, Ақ үйдің көптеген басқа да маңызды федералдық ғимараттарға қарағанда көшеден әлдеқайда алыс орналасқанын атап өтті. Батыста Ескі атқарушы кеңсе ғимараты мен шығыста Қазынашылық ғимараты бар қоршалған аумаққа қосылғанға дейін, бұл тротуар Ақ үйге күнделікті экскурсияларға келушілердің кезек күту орны болды. 11 қыркүйектегі шабуылдан кейін бұл экскурсиялар тоқтатылды. 2003 жылдың қыркүйегінде, шетелдік азаматтар үшін Конгресс өкілдері немесе Вашингтондағы елшіліктер арқылы алдын ала келісім жасаған және тексеруден өткен топтар үшін экскурсиялар шектеулі түрде қайта басталды, бірақ Ақ үй жалпы жұртшылыққа жабық болып қалды. Бюджеттік шектеулерге байланысты 2013 жылдың көп бөлігінде Ақ үйге экскурсиялар тоқтатылды. Ақ үй 2013 жылдың қараша айында жұртшылыққа қайта ашылды.

Қорғау

Ақ үй кешенін АҚШ Құпия қызметі мен АҚШ саябақ полициясы қорғайды. 2005 жылғы президенттік инаугурация кезінде NASAMS (Норвегиялық жетілдірілген жер-әуе ракеталық жүйесі) бөлімдері Вашингтон қаласының үстіндегі әуе кеңістігін күзетуге қолданылды. Содан бері сол бөлімдер президентті және Ақ үйдің төңірегіндегі барлық әуе кеңістігін қорғау үшін пайдаланылып келеді, онда ұшақтарға қатаң тиым салынған.