Кіріспе

Франсуа Бозизе Янувонда (14 қазан 1946 жылы туған) – Орталық Африка саясаткері, 2003–2013 жылдар аралығында Орталық Африка Республикасының президенті болған. Ол қазіргі Габон аумағында туған Орталық Африканың жалғыз президенті. Бозизе 1970-ші жылдары Жан Бедель Бокасса билігі тұсында жоғары әскери шенді офицер болды. Бокасса биліктен қуылғаннан кейін Бозизе 1979–1981 жылдар аралығында қорғаныс министрі, ал 1981–1982 жылдар аралығында ақпарат министрі қызметін атқарды. Ол 1982 жылы президент Андре Колингбаға қарсы жасалған сәтсіз төңкеріске қатысып, одан кейін елден қашып кетті. Бірнеше жыл өткен соң, ол президент Анже Феликс Патассэнің армия бас штабының бастығы болып қызмет етті, бірақ 2001 жылы Патассэге қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Бозизе күштері 2003 жылдың наурыз айында Патассэ елде болмаған кезде астана Бангиді басып алды, содан кейін Бозизе билікке ие болып, үкіметтің өтпелі кезеңін бастады. Ол 2005 жылдың наурыз-мамыр айларында өткен президент сайлауының екінші турында жеңіске жетті және 2011 жылдың қаңтар айында өткен президент сайлауында бірінші турда жеңіске жетіп қайта сайланды. 2012 жылдың желтоқсанында Орталық Африка Республикасында Бозизе үкіметін 2007 жылғы Буш соғысынан кейін бейбіт келісімдерді орындамағаны үшін айыптайтын көтерілісшілердің көтерілісі болды. 2013 жылдың 24 наурызында Бозизе көтерілісшілер Бангиге шабуыл жасап, президенттік сарайды басып алғаннан кейін Демократиялық Республика Конго арқылы Камерунға қашып кетті. Ол Камерун президенті Пол Бияның резиденциясында орналасты. 2013 жылдың 29 мамырында Орталық Африка Республикасы Бозизеге қатысты халықаралық ордер шығарды.

Ерте өмір және Колингбаның билігі

Бозизе қазіргі Габон елінде дүниеге келді, гбая тайпасының мүшесі және Орталық Африканың Буар провинциясындағы әскери офицерлерді даярлау оқу орнына оқуға түсті. 1969 жылы екінші лейтенант, 1975 жылы капитан болды. Генерал Жошихат Маёмокаламен бірге Бозизе әскери қызметкерлерге ата-аналарының төлемдерін талап етіп жүрген жас наразыларға шабуыл жасауға бұйрық берді. 1979 жылы Бокасса Дэвид Дакко тарапынан құлатылғаннан кейін, Бозизе француз армиясының Бокассаны құлату үшін қолданған операциясынан (Барракуда операциясы) кейін қорғаныс министрі болып тағайындалды. Ол Колинбаны мемлекетке опасыздық жасады деп айыптап, Банги радиосында билік алмасуды жариялады. Содан кейін ол Францияда пана тапты. Бозизе 1989 жылдың шілдесінде Бениннің Котону қаласында тұтқындалды, түрмеге қамалды және азапталды. Ол мамыр айындағы мемлекеттік төңкеріске көмектескені айыбымен Колингбаның алдында сотталды, бірақ 1991 жылдың 24 қыркүйегінде ақталып, 1 желтоқсанда түрмеден босатылды. Одан кейін ол Францияда пана сұрады.

1993 жылғы сайлауда Бозизе тәуелсіз кандидат ретінде президенттікке түсіп, 12 159 дауыс жинады, бұл дауыс беруге қатысқандардың жалпы санының 1,5% құрады. Патассэ, Абель Гумба және Колингба сәйкесінше 37,32%, 21,68% және 12,10% дауыс жинады, бірақ кандидаттардың ешқайсысы көпшілік дауысқа ие болмағандықтан, ең көп дауыс жинаған екі кандидат – Патассэ және Гумба – арасында қайта сайлау өтті. Патассэ Гумбаны 53,49%–46,51% дауыспен жеңіп, Орталық Африка Республикасының президенті болып сайланды.

Патассэмен қарым-қатынастар

Көп жылдар бойы Бозизе Патассенің қолдаушысы саналды және 1996 және 1997 жылдары әскери бүліктерді басуға оған көмектесті. Бозизе Қарулы күштердің Бас штабының бастығы болып тағайындалды. Бозизе Патассенің қарсы ешқандай әрекет жасаған жоқ және президентке қарсы көтерілістерді жиі мойындады. 2001 жылдың 28 мамырында Патассенің үстінен төңкеріс жасауға тырысылды, бірақ Ливия әскерлері мен Конгоны азат ету қозғалысының конголық көтерілісшілерінің көмегімен одан жеңілісті. Кейін Бозизенің адалдығы күдік тудырды және 2001 жылдың қазан айының соңында ол Армия Бас штабының бастығы лауазымынан босатылды. Үкімет Бозизені 3 қарашада тұтқындауға тырысқанда қақтығыс басталды. Бес күннен кейін ливиялық әскерлердің көмегімен үкіметтік күштер Бозизе орналасқан казарманы басып алды, ал Бозизе солтүстікке, Чадқа қашты. 2002 жылы үкіметтік күштер мен Бозизе көтерілісшілері арасындағы шайқастар жалғасты. 25-31 қазан аралығында оның күштері елорда Бангиге сәтсіз шабуыл жасады; тағы да Патассенің көмегіне келген конголық MLC жасақтары тонау және зорлауда айыпталды. Бұл кезең Чад пен Патассенің үкіметі арасындағы шиеленіспен ерекшеленді. Патассенің үкіметтік партиясы Чад президенті Идрис Дебиді Бозизеге адамдар мен техника беру арқылы Орталық Африка Республикасын тұрақсыздандыруда деп айыптады.

2003 жылғы төңкеріс және президенттік

2003 жылдың 15 наурызында Бозизе билікті басып алуға қол жеткізді, оның күштері Бангиге қарсылықсыз кірді. Патасе Нигерде өткен кездесуден қайтып келе жатқан еді, бірақ Бозизе әскерлері әуежайды бақылап отырғаны үшін жерге түсе алмады. Патасе Камерунға, ал келесі жылы Тогоға қашып кетті. 23 наурызда Бозизе Абель Гумбаны премьер-министр етіп тағайындады. Желтоқсан айында ол Гумбаны вице-президент етіп, оның орнына Селестин Гомбалетті премьер-министр етіп тағайындады. Бозизе билікті басып алғаннан кейін 1995 жылғы конституцияны тоқтатты, ал ескіге ұқсас жаңа конституцияны 2004 жылғы 5 желтоқсанда референдумда сайлаушылар мақұлдады. Билікті қолға алғаннан кейін Бозизе бастапқыда алдағы уақытта жоспарланған президенттік сайлауға қатыспайтынын айтты, бірақ конституциялық референдумның сәтті өтуінен кейін, ол 11 желтоқсанда үміткер ретінде тұру ниеті туралы мәлімдеді: «Мұқият ойланып, терең сеніммен және ұлт мүддесін ескере отырып, мен халқымның шақыруының терең мағынасын ұқтым. Азамат ретінде мен өз жауапкершілігімді аламын. Мен елді қайта құру міндетін орындау үшін сайлауға қатысамын, бұл міндет маған және сіздерге қымбат». Бұл жағдай 2004 жылы үлкен қақтығыстарға айналды. UFDR көтерілісші күштерінің құрамында бес одақтас: Groupe d'action patriotique pour la liberation de Centrafrique (GAPLC), Патриоттар әділдік пен бейбітшілік үшін конвенциясы (CPJP), Демократияны қалпына келтіру үшін халық армиясы (APRD), Орталық Африканың әділдік үшін азат етушілері қозғалысы (MLCJ) және Орталық Африканың демократиялық майданы (FDC). 2004 жылдың желтоқсан айында референдумда жартылай президенттік жүйе мен екі мерзімге шектеуді ұсынатын конституция мақұлданды. Сол айда, 2004 жылдың 30 желтоқсанында Бозизе 2005 жылдың басында өтетін президент сайлауына қатысуға мақұлданған бес үміткердің бірі болды. 2005 жылдың 4 қаңтарында Бозизе бастапқыда шығарылған үш үміткерге де қатысуға рұқсат етілетінін мәлімдеді, бірақ бұрынғы президент Патассэ бұл топқа кірмеді. Қаңтар айының соңында сайлауға қатысуға үміткерлердің саны көбейе түсетіні, барлығы 11 үміткерге рұқсат етілетіндігі және тек Патассэге ғана рұқсат етілмейтіні мәлім болды. Сайлаулар 13 ақпаннан 13 наурызға дейін бір айға кейінге қалдырылды. Бозизе 13 наурыздағы сайлауда бірінші орынға ие болды, ресми нәтижелерге сәйкес, ол 43% -тан аз дауыс жинады. Ол 8 мамырда өткен дауыс берудің екінші турында Патассэнің соңғы премьер-министрі Мартин Зигуэлемен кездесті. 24 мамырда жарияланған ресми нәтижелерге сәйкес, ол дауыс берудің 64,6% -ын жеңіп алды. Ол 11 маусымда ант берді. Ұлттық жиналыс Бозизеге 2006 жылдың 1 қаңтарынан 31 наурызына дейін үш ай бойы жарлықпен билік етуге уәкілеттік берді; оның премьер-министрі Эли Доте бұл жарлықпен билік ету кезеңі сәтті өтті деп мәлімдеді, бұл Бозизеге мемлекеттік қызметті оңтайландыру шараларын қолдануға мүмкіндік берді. Бозизе билікке келгеннен бері президент болумен қатар, Ұлттық қорғаныс министрі болды. Өткінші кезеңнің соңында ол 2005 жылдың маусым айында Дотемен бірге жаңа үкімет тағайындағанда қорғаныс портфелін сақтады, сондай-ақ ол оны 2006 жылдың қыркүйегінде министрлік құрамын қайта құру кезінде сақтады. 2006 жылдың басында Бозизе үкіметі тұрақты болып көрінді. Алайда Тогода жер аударылып жүрген Патасе болашақта көтерілістің көшбасшысы бола алады деп болжауға болмайды. Оның жақтастары көтерілісшілерге қосылып жатыр немесе қосылуға дайындалып жатыр деп мәлімделген, себебі олар өздерінің көшбасшысы әлі де елдің заңды басшысы екеніне сенген. Сонымен қатар, оңтүстіктегі Якома руының мүшелері Колингбаның заң шығарушы сайлаудың екінші кезеңіне кеңінен бойкот жасағандықтан, Бозизе үкіметіне қауіп төндірді. Якома әскерінің мүшелері әскерге үстемдік етеді. 2007 жылдың 13 сәуірінде Бираода үкімет пен УФДР арасындағы бейбіт келісімге қол қойылды. Келісімде УФДР-ға рақымшылық жасау, оны саяси партия ретінде тану және оның жауынгерлерін әскерге қосу көзделген. 2008 жылы келіссөздер нәтижесінде татуласу туралы келісімге қол жеткізілді, 2009 жылы жергілікті сайлаулар және 2010 жылы парламент және президент сайлаулары өтті. Нәтижесінде 2009 жылдың қаңтар айында жаңа бірлік үкіметі құрылды. 2008 жылдың қаңтар айында мемлекеттік қызметкерлердің жалақысын төлеуге байланысты жалпы ереуілге тап болған Бозизе саяси тұрғыдан танымал емес академик Фаустин Арханж Туадера бастаған жаңа үкіметті тағайындады. Бұл үкіметте ол қорғаныс портфелін сақтап қалды, сонымен қатар оның ұлы Франсис Бозизе онымен бірге министр өкілі ретінде жұмыс істеуге тағайындалды. Бозизедің әпкесі, туризм министрі болған Ивонн М’Бойссона, үкіметке су, орман, аң ауру, балық аулау және қоршаған орта министрі ретінде қайта тағайындалды. Сайлаулар алдымен 16 мамырға, содан кейін мерзімі шексізге кейінге қалдырылды. Парламенттен президенттің өкілеттіктерін сайлаулар ұйымдастырылғанша ұзартуға мүмкіндік беретін конституцияға өзгеріс енгізуді қабылдау сұралды. Кейбір дереккөздер сайлаудың кейінге қалдырылуын конституциялық төңкеріс деп қарады және сайлаулардың жақын арада өте қоймауы мүмкін екенін күтті. Алайда, 2011 жылдың қаңтар және наурыз айларында сайлаулар өтті. Бозизе және оның партиясы сайлауда жеңіске жетті.

Орталық Африкадағы Буш соғысы

2003 жылғы наурыз айында Франсуа Бозизе билікке келгеннен кейін көтеріліс басталды. Көп ұзамай көтеріліс азамат соғысына айналып, көтерілісшілер енді Мишель Джотодия басқаратын Біртұтас демократиялық күштер одағы (UFDR) деп аталды. Бірақ 2004 жылы ормандық соғыс басталғанға дейін Орталық Африка Республикасы тұрақсыздыққа ұшыраған еді. 2004 жылғы 17 сәуірде қауіпсіздік күштері 2003 жылы президенттің билікке келуіне көмектескен чадтық «Бостандықтың» сегіз содырын өлтірді деген хабар тарады. Осы оқиғаға дейін чадтық содырлар зорлықпен демонстрациялар ұйымдастырып, Банги қаласының шетіндегі 75 үйді тонап, бұрынғы президент Патассіні биліктен қууға көмектескені үшін президент Бозизеден ақы талап еткен. Жыл ішінде президент әр содырға 1000 доллар (504 000 CFA франкі) төлегені айтылды, содан кейін олар Чадқа қайтып кеткен. Бірінші жылы елдің көптеген аймақтарында және үкіметте қауіпсіздіксіздік пен қақтығыс қаупі күшті болды. 2004 жылдың сәуір айында үкімет Солтүстік және Солтүстік-Батыс провинцияларында, оның ішінде Кемо және Ухам Пендеде қарақшылықпен күресу үшін 200 әскерді жіберді. Кейбір құқық қорғаушылар көптеген қарулы топтардың 2003 жылғы төңкеріс кезінде Бозизеге билікке келуге көмектескен, соның ішінде чадтық бұрынғы содырлар мен жалдамалы әскерлер екеніне сенетіндерін айтты; олар Бозизе бұрынғы содырларға ақы төлей алмағандықтан осы жағдайға келгенін мәлімдеді. 2008 жылы келіссөздер нәтижесінде татуласу туралы келісімге қол жеткізілді, 2009 жылы бірлік үкіметі мен жергілікті сайлаулар, ал 2010 жылы парламенттік және президенттік сайлаулар өтті. Осы соғыс кезінде көптеген адамдар қаза тапты, үйлер өртенді, ауылдар қирады және көптеген адамдар, мысалы, ішуге таза су таппады. Азаматтық тәртіпсіздік салдарынан шамамен 10 000 адам қоныс аударды.

Ұлттық даму

Орталық Африка Республикасында көптеген минералдар мен өңделетін жерлер мол болғанымен, Орталық Африка Республикасы халқының көп бөлігі кедейлікте өмір сүрді, ал оның президенттігі кезінде ер адамдардың орташа өмір сүру ұзақтығы төмендеді. 2009 жылы Орталық Африка Республикасының жан басына шаққандағы ЖІӨ бар болғаны 456 долларды құрады. Бұған себебі – ол тек өзінің мүддесін ойлады. Осының салдарынан Орталық Африка Республикасындағы тұрмыс деңгейі нашарлады, себебі коммерциялық кәсіпорындар қирады. Ол елді басқарған кезеңде жемқорлық пен алмаз контрабандасы күшейді.

Чад

2006 жылдың сәуірінде Дарфурда орналасқан, "Демократиялық өзгерістер үшін Біріккен майдан" деп аталған Чад көтерілісшілері Чадқа шабуыл жасау үшін Орталық Африка Республикасын (КАР) маршрут ретінде пайдаланды. Бозизе Судан мен Орталық Африка Республикасы арасындағы шекараны жабатынын мәлімдеді.

Азамат соғысының басшылығы

2012 жылдың 10 желтоқсанында Séléka CPSK CPJP UFDR (Séléka – коалиция) N'Délé, Sam Ouandja және Ouadda қалаларын басып алды. Көтерілісшілер үкіметтік және одақтас CPJP әскерлерімен бір сағаттан астам уақыт бойы шайқасып, Н'Délé қаласын бақылауға алды. 27 желтоқсанда Бозизе бүлікшілерге көмек көрсету үшін халықаралық көмек сұрады, әсіресе Франция мен АҚШ-тан. Франция президенті Франсуа Олланд бұл өтінішті қабылдамай, Банги М'Поко халықаралық әуежайында орналасқан 250 француз әскерінің "ішкі саясатқа араласу мақсатында" емес екенін мәлімдеді. 2013 жылдың 11 қаңтарында Габонның Либревиль қаласында атысты тоқтату келісіміне қол қойылды. Көтерілісшілер Бозизеден отставкаға кетуін талап етуден бас тартты, бірақ ол 2013 жылдың 18 қаңтарына дейін оппозициялық партиядан жаңа премьер-министрді тағайындауға міндеттелді. 13 қаңтарда Бозизе көтерілісші коалициямен жасалған келісімнің аясында премьер-министр Туадераны қызметтен босатып, жарлыққа қол қойды. 17 қаңтарда Николас Тиангае премьер-министр болып тағайындалды. 22 наурызға дейін көтерілісшілер Бозизені қаңтардағы атысты тоқтату келісімін орындамағаны үшін айыптап, қайтадан шабуылға көшті. Олар Орталық Африка Республикасындағы, соның ішінде Дамара және Босангоа қалаларын басып алды. Олар Бангиге 22 километрге дейін жетті, бірақ шабуылдық тікұшақтың әуе шабуылымен тоқтатылды. Дегенмен, көтерілісшілердің өкілі деп саналатын Нельсон Н'Джаддер, олар тікұшақты атып түсіргенін мәлімдеді. 24 наурызда көтерілісшілер Бангиге күшті шабуыл жасап, президенттік сарайды қоса алғанда, маңызды нысандарды бақылауға алды. Бозизе отбасы өзен арқылы Конго Демократиялық Республикасына, содан кейін Камерунның астанасы Яундеге қашып кетті, онда оларға уақытша баспана берілді. Кейін ол Бениннен саяси пана сұрады.

Шөгеру және сайлау

2013 жылы Бозизе елден қашуға мәжбүр болды. Ол мемлекеттік төңкерілгеннен кейін Конго Демократиялық Республикасы арқылы Камерунға қашып кетті, ал Камерунға жеткен соң, көтерілісшілер Бангиге шабуыл жасап, президент сарайын бақылауға алғаннан кейін. Сол жерде оны Камерун президенті Пол Бия қонақ етті. Оған қатысты іздеу ордері 2013 жылдың 30 мамырында жарияланды. Бозизе бірнеше тұтқындаулар, адамдарды ұрлау, еріксіз ұстау, сондай-ақ шамамен 4000 үйді қиратуға айыпталды. Ква На Ква 2015 жылдың 10 тамызында Бозизе елге оралып, 2015 жылдың қазан айында өтетін президент сайлауында кандидат болады деп мәлімдеді. 2015 жылдың 8 желтоқсанында Конституциялық сот бекітілген президенттік кандидаттардың тізімін жариялады. Бозизе, әлі де елден тыс болғандықтан, сайлауға қатысуына тыйым салынды. Ресми түрде, ол сайлау тізімінде тіркелмегендігі және 2013 жылдың қаңтар айындағы бейбіт келісімнің шарты бойынша қайтадан сайлауға түспеуге келіскені үшін сайлаудан шеттетілді. Оның жақтастары бұл жаңалыққа наразылық білдіргенінен кейін Бангидің кейбір аймақтарында оқ атыс естілді, көптеген жақтастары Франция үкіметі бұл шешімге қатысқан деп күдіктенді. Үкімет кейін Бозизені төңкеріс жасауға тырысқаны үшін айыптады. 2023 жылдың 22 қыркүйегінде Чадқа қашып, содан кейін Гвинея-Бисауға көшіп кеткен Бозизе Банги апелляциялық сотында белгісіз қылмыстар үшін өмір бойына қамауға кесілді, сонымен қатар ауыр жұмыс істеуге міндеттелді. 2024 жылдың 30 сәуірінде Бангидегі арнайы қылмыстық сот оның президенттік кезінде жасалған, оның ішінде Боссембеледегі (ол оның "жеке түрмесі" деп аталды) адам құқықтарын бұзу фактілері бойынша халықаралық тұтқындау ордерін шығарды. Алайда, Бозизе қазір тұратын Гвинея-Бисау оны экстрадициялауға келіспейді.