Кіріспе
Орталық Африка Республикасының Қарулы Күштері (; FACA) – Орталық Африка Республикасының қарулы күштері. 2012 жылы азаматтық соғыс басталғаннан бері олар дерлік тоқтатылған. Бүгінде олар әлемдегі ең әлсіз қарулы күштердің қатарында, елде қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін халықаралық қолдауға мұқтаж. Соңғы жылдары үкімет бірыңғай ұлттық армия құруға күш салып бағуда. Олар құрлық әскерінен (авиациялық қызметі бар), жандармериядан және Ұлттық полициядан тұрады. Президентке адалдығы 1996-1997 жылдардағы бүліктер кезінде анық байқалды, содан бері ішкі мәселелермен күресіп келеді. Адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар оларды терроризм, оның ішінде кісі өлтіру, азаптау және сексуалдық зорлық-зомбылық актілері үшін қатаң сынап келеді. 2013 жылы «Селека» көтерілісшілері билікті басып алып, президент Бозизені құлатқанда, көптеген FACA әскерлерін өлімге ұқтырды.
The Central African Armed Forces (; FACA) are the armed forces of the Central African Republic and have been barely functional since the outbreak of the civil war in 2012. Today they are among the world's weakest armed forces, dependent on international support to provide security in the country. In recent years the government has struggled to form a unified national army. It consists of the Ground Force (which includes the air service), the gendarmerie, and the National Police. Its disloyalty to the president came to the fore during the mutinies in 1996–1997, and since then has faced internal problems. It has been strongly criticised by human rights organisations due to terrorism, including killings, torture and sexual violence. In 2013 when militants of the Séléka rebel coalition seized power and overthrew President Bozizé they executed many FACA troops.
Ішкі саясаттағы әскерилердің рөлі
Орталық Африка Республикасы тарихында әскерилер маңызды рөл атқарды. Соңғы президент, генерал Франсуа Бозизе бұрынғы армия штабының бастығы болған, ал оның үкіметінде бірнеше жоғары деңгейдегі әскери шенеуніктер болды. 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан бері елдің бес президенті болды, олардың үшеуі бұрынғы армия штабының бастығы болды және төңкеріс арқылы билікке келді. Дегенмен, әскери өкілі бар президенттің орнын ешқашан жаңа әскери президент алмастырған емес. Елдің алғашқы президенті Дэвид Дакко 1966 жылы оның армия штабының бастығы Жан Бедель Бокассамен құлатылды. 1979 жылы Бокасса құлатылғаннан кейін Дэвид Дакко қайтадан билікке келді, бірақ 1981 жылы оның жаңа армия штабының бастығы, генерал Андре Колингба оны тағы да құлатты. 1993 жылы Анже Феликс Патассе Орталық Африка Республикасының тұңғыш сайланған президенті болды. Бірақ ол әскерде көп ұзамай беделсіз болып қалды, нәтижесінде 1996-1997 жылдары наразылықтар болды. 2001 жылдың мамырында Колингбаның сәтсіз төңкеріс талпынысы болды, содан кейін Патассе тағы да шет елдерден қолдау сұрауға мәжбүр болды, бұл жолы Ливия мен Конго Демократиялық Республикасынан. Бірнеше айдан кейін, қазан айының соңында Патассе өзінің армия штабының бастығы Франсуа Бозизені қызметтен босатып, оны тұтқындауға тырысты. Бозизе Чадқа қашып, көтерілісшілер тобын жинады. 2002 жылы ол Бангиді қысқа мерзімге басып алды, ал 2003 жылдың наурыз айында төңкеріс жасап билікті басып алды.
Ұлттың маңызы
1981 жылы генерал Колингба президент болғанда, ол әкімшілік құрамына ұлттық белгісі бойынша іріктеу саясатын енгізді. Колингба елдің оңтүстігіндегі якума тайпасының өкілі болды, ол ел халқының шамамен 5% құрады. Оның билігі тұсында якума тайпасының мүшелері әкімшіліктегі барлық маңызды лауазымдарға тағайындалды және әскердің басым бөлігін құрады. Бұл кейіннен Колингбаны солтүстік тайпасының өкілі Анж Феликс Патассе алмастырғанда, апатты салдарға әкелді.
1996-1997 жылдардағы әскери көтерілістер
1993 жылғы сайлаудан кейін көп ұзамай Патассэ әскерде беделсіздікке ұшырады, себебі олардың жалақысын төлей алмады (экономиканы тиімсіз басқарғандықтан және Франция әскерлердің жалақысына экономикалық қолдауды күрт тоқтатқандықтан). Жағдайды ушықтырған тағы бір фактор – FACA-ның басым бөлігі Колингбаның этникалық тобы – якомадан құралған еді. Патассэ билікке келгеннен кейін олар шеттетіліп, ол өзінің Гбая тайпасын, сондай-ақ көршілес Сара және Каба тайпаларын қолдайтын жасақтар құрды. Бұл 1996-1997 жылдары әскери бүліктерге әкеп соқты, онда әскери бөлімдер президенттік күзетпен, Unité de sécurité présidentielle (USP) және Патассэге адал жасақтармен қақтығысты. 1996 жылдың 18 сәуірінде 200-300 сарбаз 1992-1993 жылдардан бері жалақы алмағанын айтып, бүлік көтерді. Әскерлер мен президенттік күзет арасындағы қақтығыстарда 9 адам қаза тауып, 40 адам жарақат алды. Француз әскерлері қолдау көрсетті (Альмандин I операциясы) және келіссөзшілер рөлін атқарды. Тұрақсыздық Франция сарбаздарға жалақысын төлегеннен кейін және президент оларға қарсы сот процесін бастамауға келіскеннен кейін аяқталды. 1996 жылдың 18 мамырында 500 сарбаз қаруын тапсырудан бас тартып, сәуірдегі келісімді сынға алды. Француз әскерлері тағы да Бангиге шақырылды (Альмандин II операциясы), оған Чад және Габон әскерлері де көмектесті. Қақтығыс кезінде 3500 шетелдік эвакуацияланды, нәтижесінде 43 адам қаза тауып, 238 адам жарақат алды. 26 мамырда Франция мен бүлікшілер арасында бейбіт келісімге қол қойылды. Бүлікшілерге рақымшылық жарияланды және олар қаруларын сақтап қалуға рұқсат етілді. Олардың қауіпсіздігін француз әскері қамтамасыз етті. 1996 жылдың 15 қарашасында үшінші бүлік болды, және шетелдіктердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін 1500 француз сарбазы жеткізілді. Бүлікшілер президенттің отставкаға кетуін талап етті. 6 желтоқсанда Габон, Буркина-Фасо, Чад және Малидің көмегімен келіссөздер басталды. Оппозициялық партиялардың қолдауымен әскерилер Патассэнің отставкаға кетуін талап етті. Алайда 1997 жылдың қаңтарында Банги келісімдеріне қол қойылды және француз EFAO әскерлері 1350 сарбаздық Mission interafricaine de surveillance des Accords de Bangui (MISAB) миссиясымен ауыстырылды. Наурыз айында барлық бүлікшілерге рақымшылық жарияланды. MISAB пен бүлікшілер арасындағы шайқас маусым айында кең ауқымды шабуылмен жалғасты, нәтижесінде 200-ге дейін адам қаза тапты. Осы соңғы қақтығыстан кейін бүлікшілер тынышталды. Осы кезеңде Патассэнің жасақтары мен конголық сарбаздар жасаған қылмыстарды Халықаралық қылмыстық сот тергеп жатыр, сот "сексуалдық зорлық-зомбылық қақтығыстың басты ерекшелігі болған" деп мәлімдеді және 600-дан астам зорлау құрбанын анықтады.
Қазіргі жағдай
FACA-да Колингба заманынан бері Якома этносының әскері үстемдік құрды. Сондықтан, ол екі солтүстік президенті – Патасе мен Бозизе үшін сенімсіз деп есептелді, олар екеуі де FACA-дан тыс өздерінің қарулы жасақтарын құрып, басқарды. Әскерилер 1996–1997 жылдардағы бүліктер кезінде де адал емес екенін көрсетті. Франсуа Бозизе өзінің бұрын FACA-да қызмет еткенімен (1997 жылдан 2001 жылға дейін бас штаб бастығы болған), қорғаныс министрлігін өз өзінде сақтап, сондай-ақ ұлы Жан Франсис Бозизені қорғаныс министрлігін басқаруға жауапты кабинет директоры етіп тағайындады. Ол өзінің ескі досы генерал Антуан Гамбиді бас штаб бастығы лауазымында қалдырды. Елдің солтүстік бөлігіндегі наразылықты тоқтатуға сәтсіздікке ұшырағандықтан, Гамби 2006 жылдың шілдесінде Бозизенің әскери академиядағы ескі досы Жюль Бернард Уандемен ауыстырылды.
Әскерилердің қоғаммен қарым-қатынасы
2003 жылы Бозизе билікті басып алуға көмектескен күштерге уәделенген сыйақы төленбеді, соның салдарынан олар қарапайым азаматтарды тонауға, қорқытуға және өлтіруге кірісті. Өкіметтің тікелей қатысуымен сотсыз жазалаулар орын алды. 2006 жылдың басынан бері жағдай нашарлап, әскер мен президенттік күзетшілер үнемі қорқыту, азаптау, кісі өлтіру және басқа да адам құқықтарын бұзуға қатысты. Ұлттық сот жүйесінің мұндай оқиғаларды тергеуге мүмкіндігі жоқ. 2006 жылдың соңында Орталық Африка Республикасында шамамен 150 000 адам ішкі көшкінге айналды. 2006 жылдың қараша айында елдің солтүстік бөлігіне жасалған БҰҰ миссиясы барысында миссия префектпен кездесті, ол әскерилер мен президенттік күзетшілердің үстемдігіне басып, заң мен тәртіпті сақтай алмайтынын мәлімдеді. FACA қазіргі таңда сотсыз жазалаулар жүргізіп, үйлерді өртеп жатыр. Кага Бандоро мен Уандаго арасындағы жол бойында 2000-ға жуық үй өртеніп, шамамен 10 000 адам үйсіз қалды.
Әскер реформасы
Орталық Африка Республикасындағы көпұлтты күш (FOMUC) және Франция қазіргі армия реформасына көмектесуде. Әскери реформаның басты мақсаттарының бірі – оны этникалық тұрғыдан әртараптандыру. Сондай-ақ, Бозизеге қарасты бұрынғы көтерісшілер тобын (көбінесе оның Gbaya тайпасының мүшелерінен құралған) интеграциялау қажет. 1996–1997 жылдардағы бүліктерден кейін елден кеткен көптеген Якома сарбаздары енді елге оралды және оларды да әскерге қайта қабылдау керек. Осы ретте, BONUCA әскери және азаматтық қоғам арасындағы қарым-қатынас сияқты тақырыптар бойынша семинарлар өткізеді. 2018 жылы Ресей Орталық Африка Республикасының әскериін оқытуға және жарақтандыруға көмектесетін жалдамалы әскерлерді жіберді, ал 2020 жылға қарай Ресей аймақтағы ықпалын күшейтті.
Әскери жабдықтар
2012–2014 жылдардағы азаматтық соғыста армияның ауыр қару-жарағы мен жабдықтарының көп бөлігі Селека жасақтары тарапынан жойылды немесе тартып алынды. Соғыс аяқталғаннан кейін армияда бар болғаны 70 мылтық қалды. 2014 жылға дейін армиядағы қару-жарақ пен оқ-дәрінің көп бөлігі француз, кеңес және қытай жасалған еді.
Кіші қару
Атауы Сурет Калибры Түрі Шығуы Ескермелер Пистолеттер MAC 50 9×19 мм Жартылай автоматты тапанша Walther PP 9×19 мм Автоматты мылтық Carl Gustaf m/45 9×19 мм Автоматты мылтық Швеция Sten 9×19 мм Автоматты мылтық MAS 38 7.65×20 мм Автоматты мылтық MAT 49 7.62×39 мм Жартылай автоматты мылтық AKM 7.62×39 мм Шабуыл мылтығы PM md. 63 IMI Galil 5.56×45 мм Шабуыл мылтығы 2004 жылға дейін қолданыста болды; Зайр мен Чадтан алынған болуы мүмкін. 5.56×45 мм Шабуыл мылтығы M14 5.56×45 мм Bullpup Шабуыл мылтығы FN FAL 7.62×51 мм Ұрыс мылтығы MAS 36 7.5×54 мм Болттық мылтық Lee Enfield .303 British Болттық мылтық Снайперлік мылтықтар SVD Type 85 7.62×54 ммР Белгіленген мерген мылтығы Снайперлік мылтық Машиналық қарулар SG 43 Goryunov 7.62×54 ммR Орташа машиналық қару RP 46 7.62×54 ммR Жалпы мақсаттағы машиналық қару DShK 12.7×108 мм Ауыр машиналық қару Type 67 7.62×54 ммR Жалпы мақсаттағы машиналық қару FM 24/29 7.5×54 мм Жеңіл машиналық қару AA 52 7.62×54 ммR Жалпы мақсаттағы машиналық қару FN MAG 7.62×51 мм Жалпы мақсаттағы машиналық қару Browning M1919 7.62×51 мм Орташа машиналық қару Browning M2 .50 BMG Ауыр машиналық қару РПГ 7
Чад
Көпжақты күштерден өзге, ОАР басқа африкалық елдерден екіжақты қолдау алды, мысалы, Ливия мен Конгоның жоғарыда аталған Патассэге көрсеткен көмегі сияқты. Бозизе көп жағынан Чадтың қолдауына тәуелді. Чадтың Орталық Африка Республикасына мүддесі бар, себебі ол мұнай өрістерінің және Камерун жағалауына баратын құбыр жолының жанындағы тыныштықты сақтауға мүкіндік беруі керек, ал ол ОАР-дың қиын солтүстік-батысына жақын орналасқан. Билікті басып алуға дейін Бозизе Чадта көтерілісші күштерін құрды, оларды Чад әскері оқытып, нығайтты. Чад президенті Деби 2003 жылдың наурыз айында билікті алуға белсенді көмектесті (оның көтерілісші күштерінде 100 Чад сарбазы болды). Төңкерістен кейін Чад тағы 400 сарбаз жіберді. Қазіргі тікелей қолдауға 150 FOMUC емес, Чад әскерлері кіреді, олар Горь маңындағы шекара аймағын, Бангидегі әскерлер контингентін және президенттік күзет құрамындағы әскерлерді күзетіп, қарауылдайды. Орталық Африка Республикасында Буар базасы мен Бангидегі Беаль лагері (сол кезде 1400 француз сарбазы орналасқан) жабылды, француздықтар Африкадағы өзінің күштерін Абиджанға, Дакарға, Джибутиге, Либревилге және Нджаменаға шоғырландырды, сондай-ақ Францияда орналасқан жылдам әрекет ететін күшті де орналастырды. Дегенмен, елдегі жағдайға байланысты Франция әскери қатысуын сақтап қалды. Көтерілістер кезінде Банги көшелерінде 2400 француз сарбазы патруілдеді. Олардың ресми міндеті – шетел азаматтарын эвакуациялау болды, бірақ бұл көтерілісшілермен тікелей қақтығыстарға әкеп соқты (соның салдарынан француз және көтерілісші сарбаздары қаза тапты). Француздардың араласу деңгейі Орталық Африка халқының наразылығын тудырды, себебі көптеген адамдар көтерілісшілердің жағына шығып, Францияны халықтың еркіне қарсы диктаторды қорғауда айыптады. Францияда да сын естілді, кейбіреулер өз елін билікті жүзеге асыруға және елді басқаруға мүлдем қабілетсіз, беделсіз билеушіні қорғағаны үшін кінәлады. 1997 жылғы көтерілістен кейін MISAB көпжақты күшке айналды, бірақ оған қару-жарақ, жабдық, оқыту және басқару Франция тарапынан жүзеге асырылды. Қазіргі уақытта елдегі Force multinationale en Centrafrique (FOMUC) миссиясының Чад, Габон және Конго әскерлері француз сарбаздарынан логистикалық қолдау алады. АҚШ Конгресінің зерттеу қызметі жүргізген зерттеуде Франция Африкаға қару сатуды қайтадан арттырғаны және 1998-2005 жылдар аралығында континентке қару жеткізуде жетекші ел болғаны анықталды.
Garde républicaine (GR) (Республикалық күзет)
Президент гвардиясы (garde présidentielle) немесе Республика гвардиясы ресми түрде FACA құрамына кіреді, бірақ ол көбінесе президенттің тікелей бағынысындағы дербес құрылым ретінде қарастырылады. 2010 жылдан бері Гвардия Оңтүстік Африка және Суданнан оқу өтеді, ал Бельгия мен Германия қолдау көрсетеді. GR 2003 жылы Бозизе билікті басып алған кезде (көбінесе Гбая тайпасынан) шайқасқан, сондай-ақ Чадтан келген әскерлермен бірге «патриоттар» деп аталады. Олар азаматтық халыққа қарсы көптеген шабуылдарға, қорқытуға, агрессияға, жыныстық зорлық-зомбылыққа кінәлі. Бозизе билікті басып алғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, 2003 жылдың мамырында такси және жүк көліктерінің жүргізушілері осы қиындықтарға наразылық білдіріп ереуілге шықты. Өзендегі күзет жасағы шамамен жүз адамнан тұрады және жеті күзет қайығын пайдаланады.
Ардагерлер
Қазіргі уақытта ардагерлердің қарусыздануы және қайта интеграциясы бағдарламасы жүргізілуде. 2004 жылдың қыркүйегінде қарусыздандыру, демобилизация және қайта интеграция жөніндегі ұлттық комиссия құрылды. Комиссия шамамен 7500 ардагер әскери қызметшіні азаматтық өмірге қайта интеграциялап, білім алу бағдарламасын іске асыруды жүзеге асырады. FORSIDIR: Президенттік күзет, Unité de sécurité présidentielle (USP), 1998 жылдың наурыз айында Force spéciale de défense des institutions républicaines (FORSDIR) болып трансформацияланды. Әскерден өзгеше – ол негізінен оңтүстік Якома мүшелерінен құралған және сол арқылы солтүстік президенті үшін сенімді болмаған – бұл бөлім президентке адал солтүстік азаматтарынан тұрды. 2000 жылдың қаңтарында таратылған бұл өте даулы топ өздерінің террорлық әрекеттерімен қорқыныш тудырып, Франция сияқты маңызды халықаралық серіктестермен Патассе арақатынастарын уландырды. Оның 1400 қызметкерінің 800-і кейіннен бас штаб бастығының басшылығымен FACA қатарына қайта қосылды. Қалған 400 адам (қайтадан бас штабтың басшылығымен) USP-ны қайта құрды. Unité de sécurité présidentielle (USP): USP – FORSIDIR-ден бұрын және кейін Патассенің президенттік күзеті болды. 2003 жылы Бозизе оны құлатып, USP таратылды. Кейбір сарбаздар FACA-ға сіңірілді, ал қалғандары елдің солтүстігінде FACA-ға қарсы күресіп жатқан Орталық Африка халқының Демократиялық майданына қосылған деп есептеледі. Патриоттар немесе бостандық күресушілері: 2003 жылдың наурыз айында Бозизе билікті басып алғанда онымен бірге болды. Олар қазір Бозизенің күзеті, Garde républicaine құрамына кіреді, сонымен қатар Чадтан келген сарбаздар да бар. Office central de répression du banditisme (OCRB): OCRB – 1996 және 1997 жылдардағы әскери бүліктерден кейін тонаушылыққа қарсы күрес үшін құрылған полицияның арнайы бөлімшесі. OCRB көптеген жазасыз өлім жазаларын және еріксіз ұстауларды жасады, олар үшін ешқашан сотқа тартылмады. MLPC ополченнясы: Le Mouvement de libération du peuple centrafricain (MLPC) – бұрынғы президент Патассенің саяси партиясының қарулы бөлігі. MLPC ополченнясы 1993 жылғы сайлау кезінде белсенді болды, бірақ 1996 және 1997 жылдардағы бүліктер кезінде, әсіресе оның Карако жасағы арқылы күшейді. Оның негізгі құрамында Чад және Орталық Африка Республикасынан келген сара тайпаларының өкілдері болды, бірақ бүліктер кезінде Бангидегі көптеген жастарды жұмыға алды. DRC ополченнясы: Rassemblement démocratique centrafricain (RDC) – 1980-ші жылдары елді басқарған генерал Колингба партиясының ополченнясы. RDC ополченнясының Мобайда лагерьтері бар және Конго Демократиялық Республикасында Колингбаның "туысы" Мобуту Сесе Секоның бұрынғы шенеуніктерімен байланысы бар делінеді.