Кіріспе

Батыс Африкадағы Гвинея (/audio=En us Гвинея.ogg/'/ɡ//ɪ//n//i/ GHINee), ресми атауы Гвинея Республикасы, Батыс Африкадағы жағалау мемлекеті. Ол батысында Атлант мұхитымен, солтүстік-батысында Гвинея-Бисаумен, солтүстігінде Сенегалмен, солтүстік-шығысында Малимен, оңтүстік-шығысында Кот-д'Ивуармен, оңтүстігінде Сьерра-Леонемен және Либериямен шектеседі. Кейде оны Гвинея-Бисау және Экваторлық Гвинея сияқты осы аттас аймақтағы басқа аумақтардан ажырату үшін, астанасы Конакри есімімен Гвинея Конакри деп атайды. Гвинеяның халқы 14 миллион адамды құрайды және ауданы ... құрайды. Бұрынғы Француз Гвинеясы, ол 1958 жылы тәуелсіздікке ие болды. Гвинеяда әскери төңкерістердің тарихы бар. Он жылдан астам авторитарлық билікке соңғы нүкте қойылғаннан кейін, 2010 жылы елде алғашқы демократиялық сайлау өтті. Көппартиялық сайлаулар өткізіліп тұрғанымен, ел этникалық қақтығыстарға, жемқорлыққа және әскери және полиция қызметкерлерінің зәбірлеушілігіне тап болды. 2011 жылы АҚШ үкіметі қауіпсіздік күштерінің жасаған азаптаулары мен әйелдер мен балаларды зорлауы (әсіресе әйелдердің жыныс мүшелерін кесу) адам құқықтарының бұзылуы екенін мәлімдеді. 2021 жылы әскери топ президент Альфа Кондеді құлатып, конституцияны тоқтатты. Ел төрт географиялық аймаққа бөлінеді: Атлант мұхитының жағалауындағы Теңіз Гвинеясы, Фута Джалон немесе Орта Гвинеяның таулы аймағы, солтүстік-шығыстағы Жоғарғы Гвинея саваннасы және тропикалық орманды аймақ – Гвинея Форстиер. Француз тілі Гвинеяның ресми тілі болып табылады және мектептерде, мемлекеттік басқаруда және БАҚ-та қолданылады. 24-тен астам абориген тілдері бар, олардың ішіндегі ең ірілері – Сусу, Пулар және Манинка тілдері, олар Теңіз Гвинеясы, Фута Джалон және Жоғарғы Гвинеяда басымды, ал Гвинея Форстиер этнолингвистикалық тұрғыдан алуан түрлі. Гвинея экономикасы көбінесе ауыл шаруашылығы мен минералдық өндіріске байланысты. Бұл әлемде боксит өндірушілердің екінші ірі өндірушісі және алмаз бен алтын кен орындарына ие. 2014 жылғы Эбола індетінің ошағы осы ел болды.

Атауы

Гвинея Гвинея шығанағының жағалауындағы Гвинея аймағының атымен аталған. Ол солтүстікке қарай орманды тропикалық аймақтар арқылы созылып, Сахельде аяқталады. "Гвинея" деген ағылшын термині тікелей португал тіліндегі "Guiné" сөзінен шыққан, ол 15 ғасырдың ортасында Сенегал өзенінің оңтүстігінде тұратын қара африкалық халықтарды белгілеу үшін пайдаланылды. Бұл халықтарды жалпылама "Гвинеялықтар" деп атады, ал өзеннің үстінде тұратын "көктемгі түсті" Зенега берберлерін "Азенгу" немесе "Мор" деп атады. 1978 жылы елдің ресми атауы Гвинея Халықтық-революциялық Республикасы болып өзгерді. 1984 жылы бірінші президент Ахмет Секу Туре қайтыс болғаннан кейін ел Гвинея Республикасы деп қайта аталды.

Тарих

Қазіргі Гвинея жері 1890 жылдары француздар келгенге дейін бірнеше тарихи африкалық империялармен шектесіп жатқан немесе олардың құрамында болған. Француздар келген соң бұл жерді колониялық Француз Батыс Африкасының бір бөлігі деп жариялады. Гвинея 1958 жылғы 2 қазанда Франциядан тәуелсіздігін жариялады. Тәуелсіздік алғаннан бастап 2010 жылғы президент сайлауына дейін Гвинеяны бірнеше автократтық үкімшілер басқарды.

Батыс Африка империялары мен патшалықтары

Қазіргі Гвинея Батыс Африканың түрлі империяларының шетінде орналасқан. Ең алғашқысы – Гана империясы, сауда арқылы өсіп, ақырында Альморавидтердің қайта-қайта шабуылдарынан кейін құлдырады. Осы кезеңде Солтүстік Африка саудагерлері арқылы Ислам діні алғаш рет аймаққа келді. Сосо империясы (12-13 ғасырлар) пайда болған бос орында гүлденді, ал Мали империясы Сондьята Кеитаның 1235 жылғы Кирина шайқасында Сосо билеушісі Сумангуру Кантені жеңген кезде маңызға ие болды. Мали империясын Манса (Императорлар) басқарды, оның ішінде 1324 жылы Меккеге хаж жасаған Канку Муса да бар. Оның билігінен кейін Мали империясы құлдырауға бет бұрып, 15 ғасырда вассалдық мемлекеттерімен ауыстырылды. Соңхай империясы шамамен 1460 жылдан бастап күшін кеңейтіп, территориясы мен байлығы жағынан Мали империясын басып өтті. 1582 жылы Аския Даудтың өлімінен кейін туған мұрагерлік дауынан соң азаматтық соғысқа дейін гүлденуін жалғастырды. 1591 жылы Мароккодан келген жаулап алушылар империяны басып алды. Марокколықтар патшалықты тиімді басқара алмады және ол кішігірім патшалықтарға бөлінді. Батыс Африка империяларының құлауынан кейін, қазіргі Гвинеяда әртүрлі патшалықтар құрылды. Фулани мұсылмандары Орталық Гвинеядағы Фута-Жаллонға көшіп, 1727 жылдан 1896 жылға дейін жазбаша конституциясы және кезекпен билеушілері бар ислам мемлекетін құрды. Васулу немесе Васулу империясы (1878–1898) Самори Туре басқарды, ол қазіргі Жоғарғы Гвинея мен Оңтүстік-Батыс Малидегі (Васулу) негізінен Малинке аймағында орналасқан. Француздар басып алғанға дейін ол Пил Сызығына көшті.

Колония

Еуропалық саудагерлер 17 ғасырдан бастап кейп саудасы үшін бәсекелестікке түсіп, одан бұрын да еніп кірген. Құлдар басқа жерде жұмыс істеу үшін экспортталды. Саудагерлер аймақтық құлдық амалдарды пайдаланды. Гвинеяның отарлық кезеңі 19 ғасырдың ортасында француз әскерінің аймаққа енуімен басталды. Француз үстемдігі 1898 жылы Самори Туре әскерлерінің жеңілісімен бекітілді, ол Уассулу мемлекетінің мансасы (немесе императоры) және Малинке тегінің басшысы болды, бұл Францияға бүгінгі Гвинея мен іргелес аймақтарды бақылауға мүмкіндік берді. Франция Гвинеяның қазіргі шекаралары үшін 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Ұлыбританиямен (Сьерра-Леоне үшін), Португалиямен (Гвинея колониясы, қазіргі Гвинея-Бисау үшін) және Либериямен келіссөздер жүргізді. Француз билігі кезінде ел Француз Батыс Африкасының Гвинея территориясын құрады, оны Дакарда тұратын генерал-губернатор басқарды. Жеке колонияларды, соның ішінде Гвинеяны, губернатор-лейтенанттар басқарды. 1958 жылы саяси тұрақсыздық пен отарларымен, әсіресе Индокитай мен Алжирмен қарым-қатынастағы сәтсіздіктер салдарынан Францияның Төртінші Республикасы құлады. Француз Бесінші Республикасы отарларға 1958 жылғы 28 қыркүйектегі референдумда жаңа француз қауымдастығында автономияны немесе дереу тәуелсіздікті таңдау мүмкіндігін берді. Көптеген басқа отарлардан айырмашылығы, Гвинея көбінесе тәуелсіздікке дауыс берді. Оған Ахмет Секу Туре жетекшілік етті, оның Гвинеяның Демократиялық партиясы – Африкалық Демократиялық Жиналысы (PDG) 1957 жылғы аумақтық сайлауда 60 орынның 56-сын жеңіп алды. Француздар шығып кетті, ал 1958 жылғы 2 қазанда Гвинея өзін президенті Секу Туре басқаратын егеменді және тәуелсіз республика деп жариялады. «Вашингтон Пост» газеті француздардың Гвинеяға салған үлестері деп санайтын барлық нәрсені қиратып тастағанын байқады: «Жауап ретінде және басқа француз тілді аумақтарға ескерту ретінде француздар Гвинеядан екі ай ішінде шығып, өздерімен бірге алатын барлық нәрсені алып кетті. Олар шамдарды бұрап алып, астанасы Конакридегі кәріз құбырларының жоспарларын алып тастады, тіпті дәрі-дәрмектерді гинейліктерге қалдырудың орнына өртеп жіберді».

Колониядан кейінгі кезең

Кейін Гвинея Кеңес Одағымен одақтасып, социалистік саясат қабылдады. Содан кейін ол қытайлық социализм үлгісіне көшті. АҚШ сияқты капиталистік елдерден инвестициялар алуын жалғастырды. 1960 жылы Туре PDG-ді елдің жалғыз заңды саяси партиясы деп жариялады, ал келесі 24 жыл бойы үкімет пен PDG біртұтас болды. Туре 7 жылдық мерзімге 4 рет қайта сайланды, ал әр 5 жыл сайын сайлаушыларға Ұлттық Ассамблеяға PDG кандидаттарының жалғыз тізімі ұсынылды. Ішкі және сыртқы Африка социализмін жақтаған Туре поляризациялайтын көшбасшыға айналды, оның үкіметі қарсы пікірлерге төзбеді, мыңдаған адамды түрмеге қамады және баспасөзді шектеді. 1960 жылдары Гвинея үкіметі жерді мемлекеттік меншікке алды, француздық тағайындалған және дәстүрлі басшыларды биліктен шеттетуге тырысты, француз үкіметімен және француз компанияларымен қарым-қатынас нашарлады. Туренің үкіметі инфрақұрылымдық көмек және даму үшін Кеңес Одағы мен Қытайға сүйенді, алайда оның көп бөлігі экономикалық емес, саяси мақсаттарға жұмсалды, мысалы, саяси митингтер өткізу үшін стадиондар салынды. 1970 жылдың 22 қарашасында көршілес Португалия Гвинеясынан келген португалиялық күштер Конакриге шабуыл жасады, бұл Гвинеялық қуғын-сүргінші оппозициялық күштердің "Жасыл теңіз" операциясын жүзеге асырды. Португалия әскері Секу Турені, оның PAIGC-ге (Португалия Гвинеясындағы тәуелсіздік қозғалысы және бүлікші топ) қолдауы үшін өлтіруді немесе тұтқындауды мақсат етті. Шайқасқаннан кейін португалиялықтар шегінді, PAIGC-нің Конакриде ұстап тұрған бірнеше ондаған португалиялық соғыс тұтқындарын босатып, Турені құлатуға қол жеткізбеді. Рейдтен кейінгі жылдары Туре үкіметі тазалау шараларын жүргізді, кем дегенде 50 мың адам қаза тапты. Басқалары түрмеге қамалып, азапталды. Кейбір шетелдіктер Гвинеялық жұбайларын тұтқындап, балаларын мемлекеттік қамқорлыққа бергеннен кейін елден кетуге мәжбүр болды. Гвинея 1972-1973 жылдары БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшесі болып сайланды. 1977 жылы экономиканың құлдырауы, жаппай өлтірулер, саяси ахуалдың қысылуы және жеке экономикалық операцияларға тыйым салу "Сауда әйелдерінің көтерілісіне" әкелді, бұл Конакридің Мадина базарында жұмыс істейтін әйелдер бастаған үкіметке қарсы көтерілістердің сериясы болды. Бұл Турені маңызды реформалар жасауға итермеледі. Туре Кеңес Одағын қолдаудан АҚШ-қа қолдау көрсетуге көшті. 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында кейбір экономикалық реформалар жүргізілді, бірақ Туре мемлекеттің орталықтандырылған бақылауын сақтап қалды. Франциямен қарым-қатынасына қатысты, Валери Жискар д'Эстен Франция президенті болып сайланғаннан кейін сауда көлемі артты және екі ел дипломатиялық сапарлар алмасты. Секу Туре 1984 жылдың 26 наурызында АҚШ-та жүрек операциясынан кейін қайтыс болды, оның орнына жаңа сайлаулар өткізілгенге дейін аралық президенттік міндетін атқарушы премьер-министр Луи Лансана Бивоги тағайындалды. PDG 1984 жылдың 3 сәуірінде жаңа басшыны сайлауға тиіс болды. Конституция бойынша, ол адам президенттікке жалғыз үміткер болар еді. Осы кездесуден бірнеше сағат бұрын полковниктер Лансана Конте мен Диарра Траоре қан төгілмейтін төңкеріс жасап, билікті басып алды. Конте президенттік рөлді, ал Траоре желтоқсанға дейін премьер-министр қызметін атқарды. Конте бұрынғы режимнің адам құқықтары бойынша жазбасын айыптады, 250 саяси тұтқынды босатып, шамамен 200 мың адамды жер аударылудан оралуға шақырды. Ол социализмнен бас тартуды анық білдірді. 1992 жылы Конте 1993 жылы президент сайлауы, содан кейін 1995 жылы парламент сайлауы (оның партиясы – Бірлік және прогресс партиясы 114 орынның 71-ін жеңіп алды) арқылы азаматтық билікке қайта оралуды жариялады. 2001 жылдың қыркүйегінде оппозиция жетекшісі Альфа Конде мемлекеттік қауіпсіздікке қауіп төндіргені үшін түрмеге қамалды және 8 айдан кейін кешірілді. Кейін ол Францияда сүргінде өмір сүрді. 2001 жылы Конте президенттік мерзімін ұзарту үшін референдум ұйымдастырды және жеңіп алды, ал 2003 жылы оппозиция сайлауға бойкот жасағаннан кейін үшінші мерзімге кірісті. 2005 жылдың қаңтарында Конте астанасы Конакриде көпшілік алдында сөз сөйлеген кезде, оны өлтіруге тырысқан күдікті адамнан аман қалды. Оның қарсыластары оны "шаршаған диктатор" деп атады, оның кетуі сөзсіз болды, ал оның жақтастары ол қарсыластармен шайқаста жеңіске жетіп жатыр деп сенді. "Foreign Policy" басылымының хабарлауынша, Гвинея құлдырау қаупімен күресіп отыр. 2000 жылы Гвинея Батыс Африканың қалған бөлігін қиратып кеткен тұрақсыздықтан зардап шекті, өйткені Либерия мен Сьерра-Леонеден бүлікшілер шекараны кесіп өтті. Ел азаматтық соғысқа бет бұрып бара жатқандай болды. Конте Гвинеяның табиғи ресурстарын қызықтырған көршілес елдердің басшыларын айыптады, бірақ бұл талаптар жоққа шығарылды. 2003 жылы Гвинея көршілерімен бүлікшілермен күресу жоспарларына келісті. 2007 жылғы Гвинеяның жалпы ереуілі жаңа премьер-министрдің тағайындалуына әкелді. Конте 2008 жылдың 23 желтоқсанында қайтыс болғанға дейін билікте қалды. Оның қайтысынан бірнеше сағат өткен соң Мусса Дадис Камара төңкеріс жасап, билікті басып алып, әскери хунта басшысы деп жариялады. Төңкеріске қарсы наразылықтар зорлыққа ұшырады, Камара президент болуға тырысқан 2009 жылдың 28 қыркүйегінде хунта әскерлеріне наразылыққа жиналған адамдарға шабуыл жасауға бұйрық берген кезде 157 адам қаза тапты. Әскерлер зорлау, мүгедектікке келтіру және кісі өлтіруге ұшырады, бұл кейбір шетелдік үкіметтерді жаңа режимге қолдауын кері тартып алуға мәжбүр етті. 2009 жылдың 3 желтоқсанында Камараның көмекшісі қыркүйектегі зорлық-зомбылық туралы дау кезінде оны атқылады. Камара медициналық көмек алу үшін Мароккоға кетті. Вице-президент (және қорғаныс министрі) Секуба Конате елді басқару үшін Ливаннан ұшып келді. 2010 жылдың 13 және 14 қаңтарында Уагадугуде өткен кездесуде Камара, Конате және Буркина-Фасо президенті Блез Компаоре Гвинеяны 6 ай ішінде азаматтық билікке қайтаруға уәде беретін 12 қағидадан тұратын ресми мәлімдеме жасады. 2010 жылдың 27 маусымында өткен президент сайлауында әртүрлі тәртіпсіздіктер болды, ал екінші сайлау 2010 жылдың 7 қарашасында өтті. Дауыс беруге қатысу "жоғары" болды, сайлау "сәтті" өтті. Оппозициялық "Гвинея халқының жиналысы" (RGP) партиясының жетекшісі Альфа Конде қауіпсіздік секторын реформалауға және кен келісімдерін қарап шығуға уәде беріп, сайлауды жеңіп алды. 2013 жылдың ақпанында мамыр сайлауларының ашықтығына қатысты көшедегі наразылықтардан кейін саяси зорлық-зомбылық жандарды тудырды. Наразылықтар оппозициялық коалицияның сайлауға дайындық кезіндегі ашықтық жоқ екенін айтып, сайлаудан бас тартуынан туды. Наразылықтар кезінде 9 адам қаза тауып, шамамен 220 адам жарақат алды. Кейбір қазалар мен жарақаттар наразылық көтерілісшілерге қарсы тірі оқтарды қолданған қауіпсіздік күштерінің салдарынан болды. Зорлық-зомбылық Президент Кондені қолдаған Малинке және оған қарсы болған Фула тайпалары арасында этникалық қақтығыстарға әкелді. 2013 жылдың 26 наурызында оппозициялық партия үкіметпен сайлау бойынша келіссөздерден бас тартты, өйткені үкімет оларға құрмет көрсетпегенін және барлық келісімдерді бұзғанын айтты. 2014 жылдың 25 наурызында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы Гвинеядағы Эбола қызбасының ошағы туралы хабарлады. Бастапқы ошақта 86 жағдай тіркелді, оның ішінде 59 өлім болды. 2014 жылдың 28 мамырына қарай 281 жағдай тіркелді, оның ішінде 186 өлім болды. Бірінші жағдайдың құрбаны 2 жасар Эмиль Уамуно болды. Ол 2013 жылдың 2 желтоқсанында ауырған және 6 желтоқсанда қайтыс болды. 2014 жылдың 18 қыркүйегінде Уомей қаласында Эбола туралы ақпарат таратумен айналысқан денсаулық сақтау тобының 8 мүшесі ауыл тұрғындары тарапынан өлтірілді. 2015 жылдың 1 қарашанына қарай Гвинеяда 3810 жағдай тіркелді, оның ішінде 2536 өлім болды. 2019 жылдың 14 қазанында Альфа Конденің билігіне қарсы конституциялық өзгерістерге қарсы жаппай наразылықтар және зорлық-зомбылық оқиғалары болды. Қақтығыстарда 800-ден астам адам қаза тапты. 2020 жылғы Гвинея президент сайлауынан кейін Альфа Конденің үшінші мерзімге сайлануын оппозиция қарсы шықты, олар оны әртүрлі тәртіпсіздіктерге айыптады.

География

Гвинея солтүстік-батыста Гвинея-Бисаумен, солтүстікте Сенегалмен, солтүстік-шығыста Малимен, шығыста Кот-д’Ивуармен, оңтүстік-батыста Сьерра-Леонемен және оңтүстікте Либериямен шектеседі. Ел оңтүстік-шығыс аймағынан солтүстікке және батысқа қарай иіліп, Гвинея-Бисаумен солтүстік-батыс шекарасына және Атлант мұхитындағы оңтүстік-батыс жағалауына дейін созылады. Нигер, Гамбия және Сенегал өзендерінің бастаулары Гвинеяның жоталарында орналасқан. Гвинеяның аумағы шамамен Ұлыбритания аумағымен тең. Жағалау сызығының ұзындығы және жалпы құрлық шекарасы 7° және 13° солтүстік ендік, 7° және 15° батыс бойлық арасында орналасқан, ал 15° батысқа қарай шағын аумақ созылады. Гвинея 4 аймаққа бөлінеді: Теңіз Гвинеясы, сондай-ақ Төменгі Гвинея немесе Бас-Котэ жазықтары, негізінен сусу тайпасымен қоныстанған; елдің ортасынан солтүстікке қарай созылатын, салқынырақ, таулы Фута-Джаллон, фула тайпасымен қоныстанған; солтүстік-шығыстағы Сахельдік Жоғарғы Гвинея, малинке тайпасымен қоныстанған; және оңтүстік-шығыстағы орманды джунглилер, бірнеше тайпалармен қоныстанған. Гвинея таулары Нигер, Гамбия және Сенегал өзендерінің, сондай-ақ Сьерра-Леоне мен Кот-д’Ивуардың батыс жағында теңізге құятын өзендердің бастауы болып табылады. Гвинеядағы ең биік нүкте – Нимба тауы, биктігі шамамен . Нимба массивінің Гвинея және Кот-д’Ивуар жақтары ЮНЕСКО-ның қатаң табиғи қорығы болып табылады, ал «Гвинея арқасы» деп аталатын бөлігі Либерияға дейін созылады, онда ондаған жылдар бойы кен қазылып келген; зақым Нзерекоре аймағында көрінеді. Гвинеяда 5 экологиялық аймақ бар: Гвинея таулы ормандары, Батыс Гвинея жазық ормандары, Гвинея орман-саванна мозаикасы, Батыс Судан саваннасы және Гвинея мангроулары. 2019 жылғы Орман ландшафтының тұтастығы индексі бойынша орташа көрсеткіші 4.9/10, бұл 172 елдің ішінде 114-орынды иеленді.

Саясат

Гвинея – республика. Президент халықпен тікелей сайланады және мемлекет басшысы мен үкімет басшысы болып табылады. Ұлттық ассамблея – елдің заң шығарушы органы, оның мүшелері халықпен тікелей сайланады. Сот жүйесін елдің жоғарғы және соңғы апелляциялық соты – Cour suprême (Гвинея) басқарады. Гвинеяның Ұлттық ассамблеясы, елдің заң шығарушы органы, 2008 жылдан 2013 жылға дейін отырыс өткізбеді, ол желтоқсандағы әскери төңкерістен кейін таратылды. 2007 жылдан бері сайлау бірнеше рет кейінге жылдырылды. 2012 жылдың сәуір айында президент Конде сайлаудың «ашық және демократиялық» болуын қамтамасыз ету қажеттігін айтып, оны мерзімі белгісіз кешіктірді. 2013 жылғы Гвинея парламенттік сайлауы 24 қыркүйекте өтті. Президент Альфа Конде партиясы – Гвинея халқының біріккен лигасы (РПГ) Ұлттық ассамблеяда 114 орынның 53-ін жеңіп алды. Оппозициялық партиялар барлығы 53 орынға ие болды, ал оппозиция жетекшілері ресми нәтижелерді жалған деп айыптады. Гвинея президенті әдетте 5 жылдық мерзімге халықтың тікелей дауысымен сайланады; жеңімпаз президент болу үшін берілген дауыстардың көпшілігін алуы керек. Президент Гвинеяны басқарады, оған өзі тағайындаған 25 азаматтық министрден тұратын кеңес көмектеседі. Үкімет елді 8 аймақ, 33 префектура, 100-ден астам субпрефектура және аудандар (Конакриде және басқа қалалар мен ауылдарда коммуналар, ал елдің ішкі аймақтарында – квартальдер деп аталады) арқылы басқарады. Аудандық деңгейдегі басшылар сайланады, ал президент орталықтандырылған басқарудың барлық деңгейлеріне лауазымды тұлғаларды тағайындайды. Бұрынғы президент Альфа Конде Гвинеяның екінші ірі этникалық тобы – малинкелерден қолдау алды. Гвинея оппозициясын фула этносы қолдады, олар халықтың шамамен 33,4% құрайды.

Сыртқы қатынастар

Гвинея Африка одағының, Француз тілді қауымдастықтың агенттігінің, Африка даму банкінің, Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қоғамдастығының, Дүниежүзілік банктің, Ислам даму банкінің, ХВҚ-ның және Біріккен Ұлттар Ұйымының мүшесі. 2009 жылдың ақпан айында АҚШ Мемлекеттік департаментінің мәлімдемесіне сәйкес, Гвинеяның сыртқы қатынастары, оның ішінде Батыс Африкадағы көршілерімен қарым-қатынастары 1985 жылдан бері тұрақты түрде жақсарды. Департаменттің 2018 жылғы қазандағы мәлімдемесінде «АҚШ Гвинеяның 2008 жылғы әскери төңкерісін айыптай отырса да», АҚШ Гвинеямен төңкерістен бұрын «жақын қарым-қатынаста болды» және «2010 жылғы Гвинея президенттік сайлауынан кейін АҚШ үкіметпен тығыз дипломатиялық қарым-қатынас орнатқан» деп көрсетілген. Баяндамада «демократиялық реформаның белгілері» ретінде «2013 жылғы заңнамалық сайлауға және 2015 жылғы екінші президенттік сайлауға» қолдау көрсетілді. 2021 жылдың наурыз айында АҚШ Мемлекеттік департаментінің баяндамасында Гвинеядағы үкімет, қауіпсіздік күштері мен бизнестің адам құқықтарын кеңінен бұзғаны туралы айтылды. Баяндамада «президент Альфа Конде (даулы нәтижелерге қарамастан) конституцияны өзгерту туралы наурызда өткен даулы референдумнан кейін үшінші мерзімге сайлауға мүмкіндік бергені» туралы халықаралық сын айтылды. Департамент 2021 жылғы төңкерісті айыптап, «Зорлық-зомбылық пен кез келген конституциялық емес шаралар Гвинеяның бейбітшілік, тұрақтылық және өркендеу перспективаларын ғана құлатады, [және] АҚШ пен Гвинеяның басқа халықаралық серіктестерінің елді қолдауға мүмкіндіктерін шектей алады» деп ескертті. Президент Конденің билікке қайта оралуын нақты талап етпесе де, АҚШ «Гвинея үшін бейбіт және демократиялық жолды қамтамасыз ету үшін алаңдаушылықтарды тұрақты және ашық түрде шешу үшін ұлттық диалогқа» шақырды. Біріккен Ұлттар Ұйымы 2021 жылғы төңкерісті дереу айыптап, Гвинеяның кейбір одақтастары төңкерісті айыптап отырды. Африка одағы мен Батыс Африканың аймақтық блогы (ЭКОУАС) санкциялар салуы мүмкін, бірақ кейбір сарапшылар бұл қауіптердің шектеулі әсер етеді деп күтеді, өйткені Гвинея Батыс Африка валюталық одағының мүшесі емес және теңізге шығу мүмкіндігі жоқ ел емес. Премьер-министр 2010 жылы жыныстық бағдарды заңды адам құқығы деп санамайтынын мәлімдеді. 2009 жылға дейін Гвинеядағы әйелдердің 98% -ден астамы қыздар мүшелерін кесуге ұшырады. Гвинеяда «барлық мәдениеттер, діндер мен ұлттардың» басым көпшілігі қыздар мүшелерін кесуді практикалайды. Топырақ, су және климаттық жағдайлар суармалы егіншілік пен агроөнеркәсіпке мүмкіндік береді. Басқа салалар: сыра, шырындар, газдалған сусындар және темекі өңдеу өсімдіктері.

Табиғи ресурстар

Гвинея әлемдегі белгілі боксит қорының 25 пайызына немесе одан да көп мөлшерге ие. Онда алмаз, алтын және басқа да металдар кездеседі. Боксит және алюминий ең маңызды экспорт тауарлары болып табылады.

Тау-кен өндірісі

Гвинеяда 25 миллиард тоннадан астам боксит бар – және мүмкін, әлемдік қордың жартысына дейін. Оның минералдық байлығы 4 миллиард тоннадан астам жоғары сапалы темір кенін, алмаз, алтын кен орындарын және уранды қамтиды. Осы салалардың барлығында инвестиция және коммерциялық қызмет үшін мүмкіндіктер бар, бірақ Гвинеяның «нашар дамыған инфрақұрылымы және кең таралған сыбайлас жемқорлық ірі инвестициялық жобаларға кедергі келтіруде». Гвинеяның солтүстік-батысындағы боксит және алюмина тау-кені жөніндегі бірлескен кәсіпорын Гвинеяның шетелдік валюта резервтерінің шамамен 80% -ын қамтамасыз етеді. Бокситтен алюмина жасалады, кейін ол алюминийге айналдырылады. Compagnie des Bauxites de Guinée (CBG) компаниясы жылына шамамен 14 миллион тонна жоғары сапалы бокситті экспорттайды. CBG – 49%-ы Гвинея үкіметіне, ал 51%-ы Halco Mining Inc. деп аталатын халықаралық консорциумға тиесілі бірлескен кәсіпорын, ол өз кезегінде алюминий өндіруші Alcoa (AA), әлемдік кен өндіруші Rio Tinto Group және Dadco Investments компаниялары бақылайтын бірлескен кәсіпорын. CBG-нің Гвинеяның солтүстік-батысындағы боксит қорлары мен ресурстарына 2038 жылға дейін эксклюзивті құқығы бар. 2008 жылы нашар электрмен жабдырылуға наразылық білдірген наразылар CBG пайдаланатын теміржолдарды тоқтатып тастады. Гвинея халықаралық мұнай компанияларымен келісімдерде, өз серіктестерінен жақын жердегі қауымдарға қуат беруді талап етеді. Гвинея үкіметі мен RUSAL компаниясының бірлескен кәсіпорны Compagnie des Bauxites de Kindia (CBK) жылына шамамен 2,5 миллион тонна өндіреді, оның көбі Ресей мен Шығыс Еуропаға экспортталады. Гвинеялық-украиндық боксит бірлескен кәсіпорны Dian Dian жобалық өндіріс деңгейі жылына белгілі бір көлемді құрайды және бірнеше жылға соңғы операцияларын бастау күтілуде. Бұрынғы Friguia консорциумын қабылдаған Alumina Compagnie de Guinée (ACG) 2004 жылы алюмина зауыты үшін шикізат ретінде шамамен 2,4 миллион тонна өндірді. Зауыт шамамен 750 000 тонна алюмина экспорттайды. Global Alumina және Alcoa Alcan компаниялары Гвинея үкіметімен жылына шамамен 4 миллион тонналық қуаттылыққа ие үлкен алюмина зауыттарын салу туралы келісімдерге қол қойды. Simandou кені – темір кен қоры. 2010 жылдың наурыз айында Англо-Австралиялық Rio Tinto Group корпорациясы және оның ең ірі акционері Aluminum Corporation of China Limited (Chinalco) Rio Tinto темір кен жобасын дамыту туралы алдын ала келісімге келді. 2017 жылы Ұлыбританияның алаяқтыққа қарсы күрес басқармасы (SFO) Гвинеядағы Rio Tinto компаниясының бизнес және тау-кен өндірісін ресми тергеуді бастады. Бұрынғы модель Тиги Камара – Гвинеяда әлеуметтік кәсіпорын ретінде жұмыс істейтін алғашқы тау-кен компаниясының иесі.

Мұнай

2006 жылы Гвинея Хьюстон қаласындағы Hyperdynamics Corporation компаниясымен теңіз үсті трактіні зерттеу жөніндегі өндірісті бөлісу келісіміне қол қойды, содан кейін Dana Petroleum PLC (Абердин, Ұлыбритания) компаниясымен серіктестік құрды. Алғашқы Сабу 1 ұңғымасы 2011 жылдың қазанында шамамен 700 метр тереңдікте бұрғылауды бастау жоспарланған. Сабу 1 жоғары кредалық құмдарға ие 4 жақты антиклиналды перспективаны нысанаға алды және жалпы тереңдігі 3600 метрге дейін бұрғылануы күтілді. 2012 жылы барлау бұрғылау аяқталғаннан кейін Сабу 1 ұңғымасы коммерциялық жағынан тиімді емес деп танылды. 2012 жылдың қарашасында Hyperdynamics еншілес компаниясы SCS, концессияның 40% -ын Tullow Oil компаниясына сату туралы келісімге келді, нәтижесінде Гвинеяның теңіз үсті трактісіндегі үлестер: 37% Hyperdynamics, 40% Tullow Oil және 23% Dana Petroleum компанияларына тиесілі болды. Ағымдағы келісімге сәйкес, Hyperdynamics компаниясы 2016 жылдың қыркүйегіне дейін өзі таңдаған келесі учаскеде, Fatala Cenomanian turbidite fan prospect бұрғылауды бастауға құқылы.

Туризм

Гвинеяның көрікті жерлерінің ішінде, негізінен Төменгі Гвинея (Түсіні Гвинея) және Орта Гвинея (Орталық Гвинея) аймақтарында орналасқан сарқырамалар бар. Киндиадағы Какулима тауының етегіндегі Сумба сарқырамасы, Дубрекадағы «Келіншектің шашы» (Voile de la Mariée), Пита префектурасындағы Кокула өзені бойындағы, шамамен биіктікте орналасқан Кинкон сарқырамалары, жаңбырлы маусымда сол өзенде деңгейге жететін Камбадага сарқырамасы, Далабадағы Дитинн және Митти сарқырамалары, сондай-ақ Лаб аймағындағы Феторе сарқырамасы мен тас көпір – сумен байланысты туристік орындардың қатарында.

Ғылым мен технология

Гвинея 2023 жылы Жаһандық инновациялар индексінде 132 елдің арасында 128-ші орынға ие болды.

Көлік

Ахмед Секу Туре халықаралық әуежайы – елдегі ең ірі әуежай, Африканың басқа қалаларына және Еуропаға рейстер бар. 1904-1910 жылдар аралығында салынған темір жол бір кезде Конакриді Курусса арқылы Канканмен байланыстырды, бірақ ол 1995 жылы жұмысын тоқтатты және 2007 жылға қарай толығымен бұзылып, рельстері көбінесе ұрланды немесе металл тескісі ретінде сатылды. Бір кезде жолаушылар тасымалы желісін темір кенін дамыту жоспарының бөлігі ретінде қайта жаңарту туралы ұсыныстар болған. 2010 жылы жұмыс басталатыны туралы хабарланғанмен, сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптаулар жоспарды тоқтата тұрғызды және желі 105 шақырымдық минералды темір жол ретінде қайта құрылды. Сангареди боксит кенішін Камсар портына (137 км) және 1960 жылдардағы Ресейдің «Русал» алюминий өндірушісіне тиесілі Фрия кеніштеріне (143 км) тар жол желісімен байланыстыратын мемлекеттік минералды темір жол бар. Симанду 1 және 2 кеніштерінде темір кенін қайта өндіру жоспары аясында 2019 жылы жаңа консорциум Атлант мұхитының жағалауындағы Матаконгқа ауыр стандартты темір жол құрылысын қаржыландыруға уәде берді, онда олар терең су портын дамытуға шамамен 20 миллиард АҚШ доллары инвестициялауды жоспарлап отыр. 650 шақырымдық маршрут Либерияның Букана портына оңтүстікке қарай батуға қарағанда ұзын, бұл балама нұсқасы 2019 жылдың қазан айындағы техникалық-экономикалық зерттеуде қарастырылған. Алайда, Матаконг маршруты толығымен Гвинея аумағында болады және маршрут бойындағы азаматтар үшін ауыл шаруашылығын дамытуға арналған дәлізбен байланыстырылады. Гвинеядағы кейбір көлік құралдары 20 жылдан асып кеткен, ал таксилер – иесі жалға берген кез келген төрт есікті автомобиль. Көбінесе өз көліктері жоқ жергілікті тұрғындар осы таксилерге (орын бағасымен) және шағын автобустарға жүк тасымалы үшін және елді аралау үшін сенеді. Олар сондай-ақ такси қызметі ретінде жұмыс істейтін мотоциклдерге де сенеді. Аттар мен есектер көбінесе құрылыс материалдарын тасымалдау үшін арбаларды сүйреп жүреді.

Демография

Гвинея халқыЖылМиллион1950 3.02000 8.8 2021 жылы Гвинея халқының саны миллионға жуық деп есептелді. Конакри, елдің астанасы және ең көп халқы бар қаласы, экономика, сауда, білім және мәдениет орталығы болып табылады. 2014 жылы Гвинеяның жалпы туу көрсеткіші (TFR) әрбір әйелге шаққанда 4,93 бала деп бағаланды. Гвинеяда көптеген тілдерде сөйлейді. Ресми тіл – француз тілі. 2018 жылы халықтың 33,9% Пулар тілінде сөйледі, ал 29,4% Мандинго тілінде сөйледі. Үшінші ең көп таралған ана тілі – Сусу, ол 2018 жылы халықтың 21,2% үшін туған тіл болды. Халықтың қалған бөлігі Кисси және Кпелле сияқты басқа ана тілдерінде сөйлейді. Олар халықтың көп бөлігін құрайды және негізінен Канкан және Киссидугу облыстарында шоғырланған.

Дін

2023 жылы Діндер датасы мұрағаттары қауымдастығы (ARDA) халықтың 86,8% мұсылмандардан, 3,52% христиандардан және 9,42% анимистерден тұратындығын көрсетті. Бұрын мұсылмандар мен христиандар өз көзқарастарына африкалық жергілікті сенімдерді қосты. Гвинеялық мұсылмандардың көпшілігі суфизмнің ықпалындағы Малики мектебінің сунниттік исламын ұстанады. Христиандық топтарға католиктер, англикандықтар, баптисттер, жетінші күндік адвентистер және евангелистік топтар кіреді. Ехоба куәгерлері елде белсенді және үкімет тарапынан мойындалған. Бахаи дінінің қауымы бар. Көшпенділер арасында индуистер, буддистер және дәстүрлі қытай діни топтары кездеседі. 2013 жылдың шілде айында Нзерекоре қаласында үш күндік этникалық-діни қақтығыс болды. Христиан немесе анимист Кпеле тайпасы мен мұсылман Конянке тайпасы арасындағы қақтығыста кем дегенде 54 адам қаза тапты, ал Конянке тайпасы ірі Малинке тайпасына жақын.

Білім

2010 жылы ересектердің 41% сауатты (52% ерлер және 30% әйелдер) екені бағаланды. Бастауыш білім 6 жыл міндетті. 1999 жылы бастауыш мектепке қатысу 40% құрады, және балалар, әсіресе қыздар, ата-аналарына шаруашылық жұмысына немесе егіншілікке көмектесу үшін, немесе ерте үйленуге мәжбүр болып мектепке бармады. 2015 жылы Гвинеяда әлемдегі балалардың ерте некеге тұру көрсеткіштері ең жоғарыларының бірі болды.

Эбола

2014 жылы Гвинеяда Эбола вирусының жақсыруы тіркелді. Осыған жауап ретінде денсаулық сақтау министрлігі аурудың таратушылары деп саналатын жартастардың сатылуы мен тұтынуына тыйым салды. Вирус ауылдық аймақтардан Конакриге тарады, ал 2014 жылдың маусым айына қарай көршілес елдер – Сьерра-Леоне мен Либерияға жетті. 2014 жылдың тамызында Гвинея вирустың таралуын тоқтату мақсатында Сьерра-Леоне мен Либерияға шекарасын жапты, себебі бұл елдерде Гвинеяға қарағанда аурудың жаңа жағдайлары көбірек тіркелді. Жұққандардың алғашқы жағдайы желтоқсан айында Либерия мен Сьерра-Леоне шекарасына жақын, Гвинеяның оңтүстік-шығысындағы Мелианду ауылында тіркелді. Бірінші рет анықталған жағдай 6 желтоқсанда 2 жастағы баланың қызбадан, құсудан және қара нәжістен кейін қайтыс болуымен байланысты болды. Бір аптадан соң баланың анасы, содан кейін әпкесі мен әжесі қайтыс болды, олардың барлығында қызба, құсу және диарея сияқты белгілер байқалды. Содан кейін, күтім көрсету немесе қосылу арқылы, жұқпа басқа ауылдарға тарады. "Қауіпсіз жерлеу рәсімдерін ұстамау" – аурудың таралуына себеп болатын фактор. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) жергілікті қауымдастықтармен байланыс орнату мүмкіндігінің болмауы денсаулық сақтау қызметкерлерінің вирустың тегі мен штамдарын анықтауын қиындатқанын хабарлады. ДДҰ 2016 жылдың 29 наурызында Халықаралық денсаулық сақтау саласындағы төтенше жағдайды (PHEIC) тоқтатса да, 30 наурызда жарияланған Эбола жағдайы туралы есепте алдыңғы 2 аптада тағы 5 жағдай тіркелді, ал вирустың генетикалық тізбегі 1 жағдайдың 2014 жылдың қарашасындағы жақсырумен байланысты екенін көрсетті. Эбола эпидемиясы Гвинеядағы басқа аурулардың емделуіне әсер етті. Халықтың медициналық мекемелерге баруы инфекцияға ұғатын қорқыныш пен денсаулық сақтау жүйесіне сенімсіздік себепті азайды, сондай-ақ Эбола індеті салдарынан жүйелі медициналық көмек көрсету және ВИЧ/СПИД-ті емдеу мүмкіндігі төмендеді. Эбола 2021 жылдың қаңтар-ақпан айларында Гвинеяда қайта пайда болды.

Ана мен бала денсаулығын сақтау

2021 жылы Гвинеядағы 100 000 тууға шаққандағы ана өлімі 576-ны құрайды. Бұл көрсеткіш 2010 жылы 680, 2008 жылы 859,9, ал 1990 жылы 964,7 болған. Бес жасқа дейінгі балалардың өлім-жітімі 1000 туған балада 146 адамды құрайды, ал бес жасқа дейінгі нәрестелердің өлімі осы көрсеткіштің 29 пайызын білдіреді. Гвинеяда 1000 тірі туған балада 1 акушерлік қызметкер жұмыс істейді, жүкті әйелдердің өмір бойы өлімге ұшырау қаупі 26 әйелдің біріне тең. Гвинея әлемде әйелдердің жыныс мүшелерін кесуінің таралуы бойынша екінші орында тұр.

АИТВ/ЖИТС

2004 жылдың соңында шамамен 170 000 ересек және бала жұқтырды. 2001 және 2002 жылдары жүргізілген қадағалау сараптамалары қалалық аймақтардағы ВИЧ жұқтыру деңгейінің ауылдық аймақтарға қарағанда жоғары екенін көрсетті. Конакриде (5%) және Кот-д'Ивуар, Либерия және Сьерра-Леонемен шектес Орман Гвинея аймағының қалаларында (7%) таралу ең жоғары болды. ВИЧ негізінен бірнеше серікпен жыныстық қатынас арқылы таралады. Ерлер мен әйелдер ВИЧ жұқтыру қаупіне шамамен тең, ал 15-24 жас аралығындағы адамдар ең осал. 2001-2002 жылдар аралығындағы қадағалау деректері коммерциялық секс-қызметкерлердің (42%), әскери қызметшілердің (6,6%), жүк көліктері мен бұтақ такси жүргізушілерінің (7,3%), кеншілердің (4,7%) және туберкулезбен ауыратын ересектердің (8,6%) арасында таралуын көрсетті.

Малярия

Малярия жыл бойы жұғады, шілдеден қазанға дейін таралуы ең жоғары деңгейге жетеді. Гвинеяда мүгедектікке себеп болатын аурулардың бірі.

COVID-19 пандемиясы

COVID-19 вирусының алғашқы жағдайы Гвинеяда 2020 жылдың 13 наурызында тіркелді. 2020 жылдың соңына дейін расталған жағдайлардың жалпы саны 13 722 болды. Олардың 13 141-і жазылып шықты, 500-і әлі де аурумен күресіп жатыр, ал 81 адам қайтыс болды.

Спорт

Гвинеяда футбол баскетболмен қатар "ең танымал спорт түрі" болып табылады. Футбол мәселелерін Гвинея Футбол Федерациясы басқарады. Ассоциация ұлттық футбол құрамасын және ұлттық лиганы басқарады, сондай-ақ 1963 жылдан бері Африка Футбол Конфедерациясымен ынтымақтастық етеді. Гвинея ұлттық футбол құрамасы, "Сили национал" (Ұлттық пілдер) деген лақап атымен белгілі, 1962 жылдан бері халықаралық футбол ойнап келеді. "Хоройа" АС кем дегенде 16 титулға ие және 2017–2018 жылғы чемпион атанды. "Хафия" ФК (1960 жылдары "Конакри II" деп белгілі болған) 1960 және 70 жылдарда үстемдік құрған, кем дегенде 15 титул жеңіп алды. "AS Kaloum Star" (1960 жылдары "Конакри I" деп белгілі болған) кем дегенде 13 титулға ие. Бұл үш команданың барлығы ел астанасы Конакриде орналасқан. "Хафия" ФК 1972, 1975 және 1977 жылдары Африка чемпиондары клубының кубогын 3 рет жеңіп алды, ал "Хоройа" АС 1978 жылы Африка кубогының иегерлері кубогын жеңіп алды.

Көп әйел алу

Гвинеяда көп әйел алу заңмен тыйым салынған, бірақ ерекше жағдайлар бар. 2020 жылы некелердің шамамен 26 пайызы көп әйелділік некелер екені есептелді (мұсылмандардың арасында 29 пайыз, христиандардың арасында 10 пайыз).

Ас мәзірі

Гвинея асханасы аймақтарға қарай әртүрлі, күріш – негізгі тағам. Маниок та тұтынылады. Гвинея тағамдары Батыс Африка асханасының бір бөлігі болып табылады, оларға йетиссе, жержаңғақ соусы, бамия соусы және тапалапа наны кіреді. Ауылдық жерлерде тамақ "үлкен ортақ ыдыстан" желінеді және үйден тыс жерде қолмен желінеді.