Құйрықшылдар туысы

Кіріспе

Құстар туысы

Вагтейлдер – Мотациллидтер тұқымдасына жататын Мотацилла туысын құрайтын, қозғалмалы құстардың тобы. Олардың ерекше құйрық қозғалысынан туындаған ортақ және ғылыми атаулары бар. Ұзынқұйрықтар мен тырнақтылармен бірге Мотациллидтер тұқымдасын құрайды. Ормандық вагтейл Dendronanthus туысына жатады, бұл туыс Motacilla-ға тығыз байланысты және кейде оның құрамына кіреді. Австралиялық вилли вагтейл (Rhipidura leucophrys) – нағыз вагтейл емес; ол жапон вагтейліне ұқсас болғандықтан осылай аталған және фантайлдер деп аталатын құстар туысына жатады.

Таксономия

Мотацилла туысын 1758 жылы швед табиғаттанушысы Карл Линней өзінің «Systema Naturae» еңбегінің онінші басылымында енгізген. Түрдің үлгісі – ақ құйрықты торғай. Мотацилла – бұл аяқталған құйрықты торғайдың латынша атауы; шын мәнінде «motare» сөзінің кішіргіші болғанымен, орта ғасырлардан бастап «cilla» сөзінің «құйрық» деген қате түсініктемесіне әкелді. Бір қарағанда, торғайлар сары кеуделі және ақ кеуделі топтарға бөлінгендей көрінеді, немесе бірінің басы қара, ал екіншісінің әдетте сұр, бірақ зәйтүн, сары немесе басқа да түстерде болуы мүмкін. Дегенмен, бұл эволюциялық желілер емес; кеуде түсінің өзгеруі және меланиннің көбеюі торғайларда бірнеше рет тәуелсіз түрде орын алды, ал туыстықты нақты көрсететін түс үлгілері одан да нәзік. mtDNA цитохром b және NADH дегидрогеназа суббірлігі 2 тізбегінің деректері (Voelker, 2002) шектеулі пайдалы: үш ақ жамбас, қара мойынды торғайлардың супертүрі болуы күдігі расталды. Сонымен қатар, Сахара төменгі Африкасында тағы бір супертүр бар, үш ақ кеуделі түрдің қара кеуде жолағы бар. Қалған бес түр морфологиялық жағынан өте өзгермелі және олардың бір-бірімен және екі кладпен байланысы әлі де толыққанды түсіндірілмеген. Туыстың пайда болу ошағы Шығыс Сібір/Моңғолия аймағында деп есептеледі. Торғайлар Еуразияда жылдам таралып, Занклен (ерте плиоцен) кезеңінде Африкаға тарады, онда Сахара төменгі жақтағы ұрпақ кейіннен оқшауланды. Африкалық аяқталған құйрықты торғай (және, мүмкін, Меконг торғайы) ақ жамбас, қара мойынды және көптеген сары кеуделі түрлердің кең таралуынан бұрын бөлініп шықты, бұл оқиға соңғы Пьяценциан (ерте соңғы плиоцен), шамамен 3 миллион жыл бұрын болды. Үш түр қазіргі таксономиялық жіктемеде поли- немесе парафилетикалық болып табылады және түршелерді қайта жіктеу немесе түрлерді бөлу қажет. Көк басты торғай (сонымен қатар сары торғай және басқа да көптеген атаулар), әсіресе, оннан астам қазіргі уақытта қабылданған түршесімен және көптеген жарамсыз түршелерімен таксономиялық қиындық тудырады. Қалған екі «монохромды» түр – Меконг және Африкалық аяқталған құйрықты торғайлар жақын туыс болуы мүмкін немесе конвергентті эволюцияның ең керемет мысалы болуы мүмкін. Палеонтологиялық зерттеулердегі торғайлар: Motacilla humata және Motacilla major.

The genus Motacilla was introduced by the Swedish naturalist Carl Linnaeus in 1758 in the tenth edition of his Systema Naturae. The type species is the white wagtail. Motacilla is the Latin name for the pied wagtail; although actually a diminutive of motare, "to move about", from medieval times it led to the misunderstanding of cilla as "tail". At first glance, the wagtails appear to be divided into a yellow bellied group and a white bellied one, or one where the upper head is black and another where it is usually grey, but may be olive, yellow, or other colours. However, these are not evolutionary lineages; change of belly colour and increase of melanin have occurred independently several times in the wagtails, and the colour patterns which actually indicate relationships are more subtle. mtDNA cytochrome b and NADH dehydrogenase subunit 2 sequence data (Voelker, 2002) is of limited use: the suspicion that there is a superspecies of probably three white bellied, black throated wagtails is confirmed. Also, there is another superspecies in sub Saharan Africa, three white throated species with a black breast band. The remaining five species are highly variable morphologically and their relationships with each other and with the two clades have not yet been satisfactorily explained. The origin of the genus appears to be in the general area of Eastern Siberia/Mongolia. Wagtails spread rapidly across Eurasia and dispersed to Africa in the Zanclean (Early Pliocene)
where the sub Saharan lineage was later isolated. The African pied wagtail (and possibly the Mekong wagtail) diverged prior to the massive radiation of the white bellied black throated and most yellow bellied forms, all of which took place during the late Piacenzian (early Late Pliocene), c. 3 mya. Three species are poly or paraphyletic in the present taxonomical arrangement and either subspecies need to be reassigned and/or species split up. The blue headed wagtail (AKA yellow wagtail and many other names), especially, has always been a taxonomical nightmare with over a dozen currently accepted subspecies and many more invalid ones. The two remaining "monochrome" species, Mekong and African pied wagtail may be closely related, or a most striking example of convergent evolution. Prehistoric wagtails known from fossils are Motacilla humata and Motacilla major.

Сипаттамалары

Вагтейл – Ескі әлемдегі ашық кеңістіктерде кездесетін, жұқа, көбінесе түрлі-түсті, жердегі жәндіктермен қоректенетін құстар. Вагтейл түрлері Африка, Еуропа және Азияда көбейеді, олардың кейбіреулері толық немесе ішінара көшіп-қонып жүреді. Аляскада екі түрі де көбейеді, ал қыстауға кеткен құстар Австралияға дейін жете алады. Олар жерде ұя салады, бір ретте алтыға дейін дақты жұмыртқа туады. Олардың ең айқын мінез-құлқы – құйрықтарын үнемі шайқап отыруы, осы қасиетінен оларға осылай ат қойылған. Бұл мінез-құлқының кең таралғанына және оның байқалуына қарамастан, оның себептері толыққанды түсініксіз. Бұрын ол, олжаны қозғап шығаруға немесе басқа вагтейлдерге бағынуды білдіруге арналған деп есептелген. Бірақ соңғы зерттеулер бұл – сақтандыру белгісі, ол ықтимал жыртқыштарды қорқытуға көмектеседі деген жорамал ұсынады.

Түрлер тізімі

Бұл туысқа он үш түр жатады. Сурет Ғылыми атауы Жалпы атауы Таралуы Motacilla flava Батыс сары құйрық Температуралық Еуропа және Азия. Motacilla tschutschensis Шығыс сары құйрық Солтүстік Америкадағы Аляска, Азия және Австралия. Motacilla citreola Сары құйрық Оңтүстік Азия. Motacilla capensis Кап құйрық Оңтүстік Африка, Угандадан, Конго Демократиялық Республикасының шығысынан және Кениядан, Замбия мен Ангола арқылы Оңтүстік Африкаға дейін, оңтүстікке қарай Батыс Кап пен Жақсы Үміт мүйісіне дейін. Motacilla flaviventris Мадагаскар құйрық Мадагаскар. Motacilla cinerea Сұр құйрық Батыс Еуропа, соның ішінде Британ аралдары, Скандинавия және Жерорта теңізі аймағы. Motacilla clara Тау құйрық Гвинеядан Эфиопияға дейін Оңтүстік Африкаға дейін. Motacilla alba Ақ құйрық Бұл түр Еуразияда 75° солтүстік ендікке дейін көбейеді, тек Арктикада шілде айындағы изотерма 4°C-тан төмен болатын аймақтарда кездеспейді. Сондай-ақ, Марокко мен Батыс Аляска тауларында да көбейеді. Ол кең аумақта мекендейді, бірақ шөлдерде табылмайды. Motacilla aguimp Африкалық жолақты құйрық Сахара төменгі Африкасы, Шығыс Каптан солтүстікке Мысырдың оңтүстік шекарасына дейін және Гвинеядан батыс Эритрея мен Сомалиге дейін. Motacilla samveasnae Меконг құйрық Камбоджа мен Лаос, сондай-ақ Тайланд пен Вьетнамда көбеймейтін қонақ. Motacilla grandis Жапон құйрық Жапония мен Корея. Motacilla maderaspatensis Ақ қасты құйрық Үндістан. Motacilla bocagii (бұрын Amaurocichla bocagii) Сан-Томе қысқа құйрық Сан-Томе.