Кіріспе

Белоктардың құраушы аминқышқылдары мен қосылыстарына ыдырауы

Молекулалық биологияда белок катаболизмі – белоктардың кішкентай пептидтерге, содан кейін аминқышқылдарына ыдырауы. Белок катаболизмі – ас қорыту процесінің маңызды функциясы. Белок катаболизмі көбінесе белокты полипептидтерге айналдыратын пепсин ферментінен басталады. Бұл полипептидтер одан әрі ыдырайды. Адам организміндегі ұйқы без протеаздары трипсин, химотрипсин және басқа ферменттерді қамтиды. Ішекте кішкентай пептидтер аминқышқылдарына бөлінеді, олар қан ағынына сіңіріледі. Сіңірілген аминқышқылдар аминқышқылдары катаболизміне түседі, онда олар энергия көзі ретінде немесе жаңа белоктардың алдындағы заттары ретінде қолданылады. Катаболизм нәтижесінде түзілген аминқышқылдар жаңа белоктарды құру үшін тікелей қайта пайдаланылуы мүмкін, басқа аминқышқылдарына айналуы мүмкін немесе Кребс циклы арқылы басқа қосылыстарға айналу үшін аминқышқылдары катаболизміне түсуі мүмкін.

Басқа метаболистік және құтқару жолдарымен байланыс

Ақуыз катаболизмі аминқышқылдарын өндіреді, олар басқа ақуыздарды құруға немесе жасушаның энергиялық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін тотығуға қолданылады. Ақуыз катаболизмі нәтижесінде түзілген аминқышқылдары аминқышқыл катаболизмінде одан әрі ыдырайды. Аминқышқылдардың бірнеше ыдырау процестерінің ішінде деаминация (амин тобын алу), трансаминация (амин тобын беру), декарбоксилдау (карбоксил тобын алу) және дегидрогенация (сутегін алу) бар. Аминқышқылдардың ыдырауы жаңа аминқышқылдарды жасау үшін ыдыраған аминқышқылдардың бөліктері қолданылатын қайта құру жолының бөлігі ретінде немесе аминқышқылдардың ыдырауы химиялық энергияны босатуға немесе қайта жинауға мүмкіндік беретін метаболизмі жолының бөлігі ретінде жұмыс істей алады. Мысалы, дегидрогенация реакциясында тотығудан босатылған химиялық энергия NAD+-ты NADH-қа дейін тотығу үшін пайдаланылуы мүмкін, содан кейін ол тікелей Кребс/цитрин қышқылы (TCA) циклына жіберіледі. Убиквитиннің қосылуы (убиквитиляция) ақуызды протеасома арқылы ыдырауға белгілейді.

Амино қышқылдардың ыдырауы

Окистендіру деаминациясы – аминқышқылдарын ыдыратудың алғашқы қадамы, олардың қантқа айналуына мүмкіндік береді. Бұл процесс аминқышқылдарының аминотобын алып тастау арқылы басталады. Аминотоп жоғалғанда аммиакқа айналады, кейін бауырда мочевина циклына түсіп, мочевинаға айналады. Содан кейін ол қан ағынына бөлініп, бүйректерге жеткізіледі, онда мочевина несеп ретінде шығарылады. Аминқышқылдың қалған бөлігі тотығуға ұшырайды, нәтижесінде α-кетоқышқыл пайда болады. Альфа-кетоқышқыл энергия өндіру үшін ТСА циклына қатысады. Бұл қышқыл гликолизге де түсіп, соңында пируватқа айналады. Пируват ацетил-КоА-ға айналып, ТСА циклына еніп, бастапқы пируват молекулаларын АТФ-қа немесе организмге пайдалы энергияға айналдырады. Трансаминация деаминация сияқты бірдей нәтижеге әкеледі: қалған қышқыл гликолиз немесе ТСА циклына түсіп, организмнің әртүрлі қажеттіліктері үшін қолданылатын энергияны өндіреді. Бұл процесте аминотоп жоғалмай, α-кетоглутаратқа беріледі, ол глютаматқа айналады. Содан кейін глутамат аминотобын оксалоацетатқа ауыстырады, оксалоацетаттың аспартатқа немесе басқа аминқышқылдарына айналуына жағдай жасайды. Ақырында, бұл өнім тағы да окистендіру деаминациясына түсіп, α-кетоглутарат (ТСА циклына қатысатын α-кетоқышқыл) және аммиак (мочевина циклына түсетін) пайда болады. Трансаминазалар – трансаминация кезіндегі реакцияларды катализдеуге көмектесетін ферменттер. Олар аминотопты бастапқы аминқышқылдан, мысалы, глутаматтан α-кетоглутаратқа ауыстыру кезінде реакцияны катализдеуге көмектеседі және оны басқа α-кетоқышқылға беру үшін сақтап тұрады.