Кіріспе

Үй шаруашылығындағы дәретхана ағынды суларын қоспағандағы ағынды судың түрі. Сұр су (немесе сұр су, sullage, АҚШ-та "gray water" деп те жазылады) – бұл фекалиялық ластануы жоқ үй шаруашылығындағы немесе кеңсе ғимараттарындағы ағынды сулар, яғни дәретханалардан бөлінген барлық ағынды сулар емес. Сұр судың көздеріне раковиналар, душ, ванна, кір жуу машинасы және ыдыс жуу машинасы жатады. Сұр су қара суға қарағанда аз патогендер қамтитындықтан, онымен жұмыс істеу, тазарту және оны орнында қайта пайдалану – дәретхананы шаю, ландшафтты немесе егістікті суару және басқа да ішуге жарамсыз мақсаттар үшін әдетте қауіпсіз және оңай. Кірлі киімдерді жуу немесе душ немесе ваннада гигиеналық процедуралар жасау кезінде сұр суда кейбір патогендер болуы мүмкін. Қалалық су жүйелерінде сұр суды қайта пайдалану сумен жабдықтау жүйесі үшін таза суға деген қажеттілікті азайту арқылы, сондай-ақ ағынды су жүйелері үшін тасымалданатын және тазартылатын ағынды су мөлшерін азайту арқылы маңызды пайда әкеледі. Тазартылған сұр суды дәретхананы шаю немесе суару сияқты көптеген мақсаттарда пайдалануға болады.

Сапасы

Қаңыр суда әдетте адам қалдықтарының іздері болады, сондықтан ол патогендерден толыққанды бос емес. Синтетикалық жеке күтім өнімдері (мысалы, тіс пастасы, бет жуғыш және душ гелі) қаңыр сумен шайылып кеткенде микрошашаларды, микропластиктің бір түрін қамтуы мүмкін. Синтетикалық маталардан (мысалы, нейлоннан) жасалған киімдерді жуу нәтижесінде пайда болатын қаңыр су микроталшықтарды да қамтуы мүмкін. Душтан, раковинадан немесе кір жуғыш машинадан шығатын ағынды су арқылы қаңыр суға кіретін фекалиялардың шағын мөлшері, қаңыр су дұрыс пайдаланған жағдайда (мысалы, құрғақ ұңғыма арқылы сіңірілгенде немесе егістік суаруда дұрыс қолданылғанда) қалыпты жағдайларда ешқандай қауіп тудырмайды.

Қайта пайдалану

Су ресурстарының әлемдік қоры қысқарып барады. Біріккен Ұлттар Ұйымының мәліметіне сәйкес, 2025 жылға қарай 2,7 миллиард адам су тапшылығына тап болады, яғни әлемдегі әр үшінші адам осы мәселені сезінеді. Сұйық қалдық суды қайта пайдалану бұл мәселені шешудің тиімді жолы болып табылады, ал қалдық суды қайта пайдалануды тазартылған немесе қайта өңделген су деп те атайды.

Қауіпсіздік

Сұр суды суару үшін пайдалану қауіпсіз практика болып көрінеді. 2015 жылғы эпидемиологиялық зерттеуде құрғақ аймақтарды суарған сұр суды пайдаланушылар арасында аурудың қосымша түктемесі анықталған жоқ. Сұр суды ішуге жарамды су ретінде қайта пайдаланудың қауіпсіздігі де зерттелді. Сұр суда бензол сияқты бірнеше органикалық микроластаушы заттар айтарлықтай концентрацияда табылды, бірақ көптеген ластаушылардың концентрациясы өте төмен болды. Сұр судағы патогендердің үш негізгі көзі – фекалиялық ластану, перифериялық патогендер (мысалы, тері және шырыш қабықшалары) және тағамдық патогендер. Сұр суды қайта пайдалану, унитазды шаю және бақшаны суару аэрозольдердің пайда болуына әкелуі мүмкін. Бұл аэрозольдер легионелла ауруын таратуы және адамдардың денсаулығына қауіп тудыруы мүмкін. Дегенмен, зерттеу нәтижелері көрсеткендей, сұр суды бақшаны суару немесе унитазды шаю үшін қайта пайдаланудың денсаулыққа қауіптілігі дәл осы мақсаттар үшін таза суды пайдаланумен байланысты қауіптен айтарлықтай жоғары емес.

Суландыру

Көбінесе сұр судың қара су сияқты компоненттері, соның ішінде патогендері бар деп есептелуі керек. Мүмкіндігінше сұр суды жер бетіне төменнен қолдану керек (мысалы, топырақ үстінде тамшылатып суару арқылы, мульчаның астында немесе мульча толтырылған траншеяларда), ал оны бүркіп тастауға болмайды, себебі су тамшыларының түрінде жұтылу қаупі бар. Кез келген сұр су жүйесінде улы заттардан – ағартқыштар, ванна тұздары, жасанды бояғыштар, хлорлы тазартқыштар, күшті қышқылдар/сілтілер, еріткіштер және өсімдіктерге жоғары концентрацияда зиянды борын қосылған өнімдерден аулақ болу қажет. Көптеген тазалау құралдарында топырақтың тым сілтілі болуына, тұқымның өніп шығуына кедергі келтіріп, сазды шашыратып топырақтың құрылымын бұзатын натрий тұздары бар. Сұр сумен суарылған топырақтың pH деңгейін төмендету үшін гипс (кальций сульфаты) қолдануға болады. Аммиак қосқан тазалау құралдарын пайдалану қауіпсіз, себебі өсімдіктер оны азот алу үшін пайдалана алады. 2010 жылғы сұр суды суаруға қатысты зерттеулер өсімдіктерге едәуір зиян келтірмейтінін көрсетті және натрийдің жиналуы сұр судың топырақ арқылы тік бойымен қозғалу деңгейіне байланысты екенін анықтады. Кейбір сұр суды раковинадан тікелей бақшаға немесе контейнерлік егістікке қолдануға болады, онда топырақ микроорганизмдері мен өсімдік тамырлары қосымша өңдеуден өткізеді. Сұр суды суару үшін қайта пайдаланғанда, өсімдіктерді қорғау үшін улы емес және аздаған натрийлі сабын мен жеке гигиена құралдарын пайдалану ұсынылады.

Жылуды қалпына келтіру

Қазіргі уақытта тұрғын үйлер мен өнеркәсіптік нысандардан шығатын сұр судан жылуды қалпына келтіруге арналған, сумен тазарту, сұр судың жылуын қайтару немесе ыстық судың жылуын қайта өңдеу процестерін пайдаланатын құрылғылар бар. Су жылытқышқа тікелей құйылудың орнына, кіретін суық су алдымен жылу алмастырғыштан өтеді, онда ыдыс-аяқ жуу немесе душ қабылдау сияқты әрекеттерден ағып шыққан сұр судың жылуымен алдын ала жылытылады. Душтан сұр суды қабылдайтын тұрмыстық құрылғылар, әйтпесе ысырап болатын жылудың 60%-на дейін қалпына келтіре алады.

Америка Құрама Штаттары

Үй шаруашылығындағы сұр суды ландшафтты суару үшін пайдалануды (қайта пайдалануға бағытту) реттейтін мемлекеттік ережелер әлі де дамып келе жатқан сала болып табылады және нақты тәуекелдер мен пайдаларын ескеріп, оларға ашық түсінік бергенде, оларға қолдау артып келеді. "Сұр су" (таза заңдық анықтама бойынша) кейбір юрисдикцияларда "қоқыс су" (сұр су мен дәретхана қалдықтарын қоса алғанда, барлық ағынды сулар) деп есептеледі, бірақ АҚШ-та Халықаралық сантехника кодексін қабылдаған штаттарда оны жер астына суару және унитазды шаю үшін пайдалануға болады, ал Бірыңғай сантехника кодексін қабылдаған штаттарда оны жер астындағы сіңдіру алаңдарында, шамалы тереңдіктегі қоқыс су сіңдіру алаңдарына ұқсас жерлерде пайдалануға болады. Вайоминг штаты 2010 жылдың наурызында қабылданған Қоршаған ортаны қорғау департаментінің саясаты бойынша сұр суды жер үсті және жер асты суаруға, сондай-ақ басқа да арнайы емес мақсаттарда пайдалануға рұқсат береді. Калифорния, Юта, Нью-Мексико және басқа да штаттарда нағыз жер асты тамшылатып суаруға сұр суды пайдалануға рұқсат етіледі. Егер сұр су қоқыс су ретінде қарастырылса, онда оған дұрыс жасалған септик резервуарлар мен ағынды суларды жою жүйелерінің ұзақ қызмет ету мерзімін қамтамасыз ету және аурулар мен ластанудың таралуын бақылау үшін қабылданған бірдей ережелер қолданылады. Мұндай реттеуші юрисдикцияларда бұл көбінесе ландшафтты суару үшін үй шаруашылығындағы сұр суды пайдалануға рұқсат берілмеуіне немесе қымбат және күрделі кәріз жүйесін бекіту талаптарымен қиындықтар тудыруына әкеп соқты. Ландшафтты суару үшін сұр суды заңды түрде пайдалану мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, оны қайта пайдалану көбінесе үй иелері тарапынан заңдық емес жолмен, заңдық мүмкіндіктерден гөрі көбірек таңдалады. Алайда, суды үнемдеудің қажеттілігі артып келе жатқандықтан, бизнес, саяси және қоғамдық қысым реттеушілерді нақты пайдаға қарсы нақты тәуекелдерді қайта қарастыруға итермеледі. Көбінесе, тұрғындары осы сұр суды жақсы білетін бір үйдің деңгейінде сұр суды қайта пайдаланудың микробиологиялық тәуекелдері, дұрыс басқарылса, аса қауіпті емес екені қазіргі уақытта көбінесе реттеушілер тарапынан мойндалып, қабылдануда, және осы үшін қатаң мақұлдау процестері қажет емес. Бұл Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметінің Су және энергетика департаментінің жаңадан жарияланған сұр суды пайдалану ережелерінде және Монтана штатында жақында қабылданған сұр су заңнамасында көрініс тапқан. 2009 жылғы заң шығару сессиясында Монтана штаты көппәтерлі және коммерциялық ғимараттарда сұр суды пайдалануды кеңейтетін заң жобасын қабылдады. Қоршаған ортаны қорғау департаменті осы барлық салаларда сұр суды қайта пайдалану жүйелері үшін ережелер мен жобалау нұсқауларын әзірледі. Қазіргі қызметкерлер жаңа бөлімшелер үшін ұсынылған жүйелерді барлық басқа ағынды су жүйелерінің компоненттерін тексерумен бірге қарастыратын болады. Техас штатының Остин қаласында 2010 жылдан бері тек бір тұрғын үйге ғана сұр суға рұқсат берілді, себебі қатаң талаптар қойылды. Рұқсат беру процесін жеңілдету үшін жұмыс тобы құрылды, ал 2013 жылы қала талаптарды жеңілдеткен жаңа кодекс жасады, нәтижесінде тағы төрт рұқсат берілді. Калифорнияда соңғы жылдары штаттың парниктік газдарды азайту мақсаттарымен байланысты сұр су мәселесін шешуге күш-жігер жұмсалды (ҚР 32 қараңыз). Штат ішінде ауыз суды сорғылау, өңдеу және тасымалдау үшін көп мөлшерде энергия (электр энергиясы) пайдаланылатындықтан, суды сақтау Калифорнияның парниктік газдар шығарындыларын азайтудың бірнеше тәсілдерінің бірі ретінде анықталды. 2009 жылдың шілдесінде Калифорнияның құрылыс стандарттары жөніндегі комиссиясы (CBSC) 2007 жылғы Калифорнияның сантехника кодексіне 16А тарауды "Ауыз суды қайта пайдалану жүйелері" қосуды мақұлдады. Кейін сұр суды қайта пайдалану жүйелеріне рұқсат беретін төтенше ережелер Калифорнияның Мемлекеттік хатшысына 2009 жылдың тамызында тапсырылды және тапсырылғаннан кейін бірден күшіне енді. 371 (Goldberg 2006) және 283 (DeSaulnier 2009) заң жобалары Калифорнияның су ресурстары департаментіне (DWR) Мемлекеттік денсаулық сақтау қызметі департаментімен келісіп, Бірыңғай сантехника кодексінің J қосымшасының мемлекеттік нұсқасын (атауы 16-бөлім 2-бөлім деп өзгертілді) қабылдау және CBSC ережелерін қабылдауды және қайта өңделген су жүйелері бар ғимараттарды қауіпсіз сантехникаға арналған жобалау стандарттарын ұсынуды тапсырды. 2009 жылдың қарашасында CBSC Калифорнияның қос сантехникалық кодексін мақұлдады, ол коммерциялық, бөлшек сауда және кеңсе ғимараттарында, театрларда, аудиторияларда, кондоминиумдарда, мектептерде, қонақүйлерде, пәтерлерде, казармаларда, жатақханаларда, түрмелерде және түзету орындарында ауыз су және қайта өңделген су жүйелері үшін штаттық стандарттарды белгілейді. Сонымен қатар, Калифорнияның тұрғын үй және қоғамдық даму департаменті сұр су стандарттарына ие, ал DWR сондай-ақ қос сантехникалық жобалау стандарттарын ұсынды. Аризона штатында сұр су BOD5 көрсеткіші 380 мг/л-ден аз, TSS<430 және май, май және май (FOG) құрамы 75 мг/л-ден аз су ретінде анықталады. Аризонаның су департаменті адамдардың сұр сумен тікелей байланыстан аулақ болуын ұсынады. Көбінесе сұр суды пайдалану жер асты тамшылатып суару арқылы жүзеге асырылады, себебі жер үсті суаруға рұқсат берілмейді. Аризонада үш түрлі пайдалану бар: әрбір отбасыға тәулігіне 400 галлонға (шамамен 1500 литрге) дейін квота белгіленген, сұр суды пайдалануға рұқсат алу қажет емес, 400 мен 3000 галлон арасында (1500 мен 11,355 литрге дейін) рұқсат алу қажет, ал 3000 галлоннан астам (>11,355 литр) жағдайда ол дәстүрлі қоқыс су кәсіпорны ретінде қарастырылады. Басқа шектеулерге байланыс табуға тыйым салу, шөптесін тағамдық өсімдіктерде пайдалануға тыйым салу, қауіпті материалдарды шығарып тастау және жер бетіне ағып түсетін судан тиімді оқшаулау кіреді. Кейбір АҚШ юрисдикцияларында қабылданған Бірыңғай сантехника кодексі үй ішінде сұр суды пайдалануға тыйым салады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда сұр суды қайта пайдалану салыстырмалы түрде сирек кездеседі, себебі негізгі су құбыры суының бағасы және қоршаған ортаға тигізетін әсері өте төмен. Сұр су жүйелері денсаулыққа қауіп тудырмау үшін BS8525 стандартына және Сумен жабдықтау (Су құралдары) ережелеріне сәйкес болуы тиіс. Бір кәріз жүйесі бар жеке тұрғын үйлерден шыққан сұр суды әсемдік үшін, бақша және газонды суаруға, сондай-ақ унитазды шаюға қайта пайдалануға болады. Қайта пайдалану опцияларына көлденең ағынды қамыстың жатығы (HFRB), тік ағынды қамыстың жатығы (VFRB), жасыл шатыр суын қайта өңдеу жүйесі (GROW), мембраналық биореактор (MBR) және мембраналық химиялық реактор (MCR) кіреді.

Канада

Канада суға бай ел болғанымен, елдің орталық бөлігі қыста қатып мұзданады және кейбір жазда құрғақшылық болады. Құрғақ маусымда суару шектеулері салынған жерлер бар, кейбір суды сырттан тасымалдау қажет, немесе учаске ішіндегі шығындар жоғары. Қазіргі таңда, басқа елдермен салыстырғанда, сұр суды қайта пайдалану стандарттары жеткілікті қатаң емес. Health Canada сұр суды унитазды шаю үшін қолдану бойынша нұсқаулық жариялаған, ал Британдық Колумбияның құрылыс кодексіне сұр суды қолданып, жер астына суару кіреді. Альбертада "Кез келген көзден алынған қайта пайдаланған су, жергілікті муниципалитеттің су сапасын тексеруі мен бақылауына сәйкес келмесе, тұрмыстық мақсатта қолдануға болмайды". Саскачеван да сұр суды канализация суы ретінде қарастырады.

Австралия

Бір ғана ластанған жерден шыққан үй шаруашылығындағы сұр су, сұр судың түріне және тазарту деңгейіне байланысты, орнаментті бақ пен көгалды суаруға, унитазды шаюға және кір жууға арналған жерінде қайта пайдаланылуы мүмкін. Кейбір адамдар оны ақылмен пайдаланады, бірақ басқалары оны одан да нашар пайдаланады (ешқандай тазартусыз), мысалы, ваннада шомылу немесе балалар мен үй жануарлары тікелей қауіпке ұшырауы мүмкін газонға кір жуу суын құю. Денсаулық сақтау және қоғамдық қызметтер департаменті (DHCS) халық денсаулығын қорғауға баса назар аударады және сұр суды қайта пайдаланумен байланысты денсаулыққа қауіптерді бақылау және азайту бойынша шаралар қабылдайды.

Кипр

Кипр үкіметі суды үнемдеу үшін төрт түрлі субсидия енгізді: бұрғылау орналымдары, унитазбен бірге бұрғылау, ыстық су айналым жүйелерін орнату және жаңылған суды қайта пайдалану жүйелерін орнату.

Иордания

Иорданияда сұр суды пайдаланудың екі негізгі мақсаты бар: суды сақтау және әлеуметтік-экономикалық жағдайлар. Иорданиядағы Амман ислам суды дамыту және басқару желісі (INWRDAM) Иорданияда сұр суды қайта пайдалану туралы зерттеулерді ынталандырды. Қазіргі таңда Иорданиядағы сұр суға қатысты зерттеулерді негізінен Канаданың Оттава қаласындағы Халықаралық даму зерттеу орталығы (IDRC) қаржыландырып, жеке үйлерде шағын батпақты жүйелер құру арқылы сұр су жүйелерін орнатуға және пайдалануға бағытталған. Бұл жүйенің құны бір үйге шамамен 500 АҚШ доллары.