Кіріспе
Өнімнің соңғы тұтынушысы тастаған қоқыс немесе қалдықтар – материал ағынының соңғы тұтынушысы шығарған қалдық түрі; яғни, қалдық тудырған қолдану басқа өнімнің өндірісімен байланысты болмаған жағдайда. ISO 14021 (1999) стандартында тұтыну алдындағы және тұтынудан кейінгі қайта өңделген материалдардың терминдері анықталмаған, бірақ тұтыну алдындағы және тұтынудан кейінгі материалдар анықталған. Бұл анықтамалар әлемдегі өндірушілер мен сатып алушылар тарапынан ең көп танылған және расталған анықтамалар болып табылады. Көбінесе, бұл жеке адамдар күнделікті тастайтын қалдықтар, олар қоқыс контейнеріне, қоқысқа тастау арқылы, өртеу, канализацияға құю немесе ағыс суға шаю арқылы шығарылады. Тұтынушы қолданғаннан кейін, тұрақты түрде жоюдың орнына қайта өңделетін заттар да тұтынудан кейінгі қалдықтар саналады, тіпті олар қайта қолдануға арналған болса да. [1]
Post consumer waste is a waste type produced by the end consumer of a material stream; that is, where the waste producing use did not involve the production of another product. The terms of pre consumer and post consumer recycled materials are not defined in ISO standard number 14021 (1999), but pre consumer and post consumer materials are. These definitions are the most widely recognized and verified definitions as used by manufacturers and procurement officers worldwide. Quite commonly, it is simply the waste that individuals routinely discard, either in a waste receptacle or a dump, or by littering, incinerating, pouring down the drain, or washing into the gutter. Things that are used by a consumer and then recycled instead of being permanently disposed of are also considered post consumer waste, even though they are meant to be repurposed. [1]
Post consumer waste is distinguished from pre consumer waste, which is the reintroduction of manufacturing scrap (such as trimmings from paper production, defective aluminum cans, etc.) back into the manufacturing process. Pre consumer waste is commonly used in manufacturing industries, and is often not considered recycling in the traditional sense. It should also be noted that post consumer waste should not be equated with post consumer material. Post consumer material is post consumer waste that is diverted from landfills and reprocessed into new material to reenter the production cycle. [2]
Post consumer waste is associated with a cradle to grave or linear cycle of production. In this system goods are created using standards of what is the easiest and most cost effective instead of using standards focused on creating recyclable and reusable materials. Instead of being sent back to the industrial sector to be repurposed into new products, the material is sent to the “grave” or landfills/open dumps. [3]
Тұтынудан кейінгі қалдықтар тұтыну алдындағы қалдықтардан ерекшеленеді, тұтыну алдындағы қалдықтар – өндіріс қалдықтарының (мысалы, қағаз өндірісінен қалған қиыршықтар, ақаулы алюминий банкалар және т.б.) қайта өндіріс процесіне қайта енгізілуі. Тұтыну алдындағы қалдықтар көбінесе өндіріс саласында қолданылады және дәстүрлі мағынада қайта өңдеу деп есептелмейді. Сондай-ақ, тұтынудан кейінгі қалдықтарды тұтынудан кейінгі материалмен шатастыруға болмайды. Тұтынудан кейінгі материал – бұл қоқыс полигондарынан алынып, қайта өңделіп, жаңа материалға айналдырылып, қайта өндіріс циклына кіретін тұтынудан кейінгі қалдықтар. [2]
Post consumer waste is a waste type produced by the end consumer of a material stream; that is, where the waste producing use did not involve the production of another product. The terms of pre consumer and post consumer recycled materials are not defined in ISO standard number 14021 (1999), but pre consumer and post consumer materials are. These definitions are the most widely recognized and verified definitions as used by manufacturers and procurement officers worldwide. Quite commonly, it is simply the waste that individuals routinely discard, either in a waste receptacle or a dump, or by littering, incinerating, pouring down the drain, or washing into the gutter. Things that are used by a consumer and then recycled instead of being permanently disposed of are also considered post consumer waste, even though they are meant to be repurposed. [1]
Post consumer waste is distinguished from pre consumer waste, which is the reintroduction of manufacturing scrap (such as trimmings from paper production, defective aluminum cans, etc.) back into the manufacturing process. Pre consumer waste is commonly used in manufacturing industries, and is often not considered recycling in the traditional sense. It should also be noted that post consumer waste should not be equated with post consumer material. Post consumer material is post consumer waste that is diverted from landfills and reprocessed into new material to reenter the production cycle. [2]
Post consumer waste is associated with a cradle to grave or linear cycle of production. In this system goods are created using standards of what is the easiest and most cost effective instead of using standards focused on creating recyclable and reusable materials. Instead of being sent back to the industrial sector to be repurposed into new products, the material is sent to the “grave” or landfills/open dumps. [3]
Тұтынудан кейінгі қалдықтар өндірістің бастапқыдан соңғы қабірге дейінгі немесе сызықтық циклымен байланысты. Бұл жүйеде тауарлар қайта өңделетін және қайта пайдалануға болатын материалдарды жасауға бағытталған стандарттарды қолданудың орнына, ең оңай және ең тиімді стандарттарды қолдану арқылы жасалады. Материал өндірістік секторға қайта жіберілмей, жаңа өнімдерге қайта мақсатталуының орнына, "қабірге" немесе қоқыс полигондарына/ашық қоқысқа жіберіледі. [3]
Post consumer waste is a waste type produced by the end consumer of a material stream; that is, where the waste producing use did not involve the production of another product. The terms of pre consumer and post consumer recycled materials are not defined in ISO standard number 14021 (1999), but pre consumer and post consumer materials are. These definitions are the most widely recognized and verified definitions as used by manufacturers and procurement officers worldwide. Quite commonly, it is simply the waste that individuals routinely discard, either in a waste receptacle or a dump, or by littering, incinerating, pouring down the drain, or washing into the gutter. Things that are used by a consumer and then recycled instead of being permanently disposed of are also considered post consumer waste, even though they are meant to be repurposed. [1]
Post consumer waste is distinguished from pre consumer waste, which is the reintroduction of manufacturing scrap (such as trimmings from paper production, defective aluminum cans, etc.) back into the manufacturing process. Pre consumer waste is commonly used in manufacturing industries, and is often not considered recycling in the traditional sense. It should also be noted that post consumer waste should not be equated with post consumer material. Post consumer material is post consumer waste that is diverted from landfills and reprocessed into new material to reenter the production cycle. [2]
Post consumer waste is associated with a cradle to grave or linear cycle of production. In this system goods are created using standards of what is the easiest and most cost effective instead of using standards focused on creating recyclable and reusable materials. Instead of being sent back to the industrial sector to be repurposed into new products, the material is sent to the “grave” or landfills/open dumps. [3]
Құқықтық мәселелер
Көптеген елдерде, мысалы АҚШ-та, тұтынушының үйінен шыққаннан кейін тұтынушы қалдықтарының құпиялылығына қатысты ақылға қонымды үміт болмайды. Кез келген адам, соның ішінде полиция да оны тексеруге құқылы, ал табылған қандай да бір қылмыстық дәлел сотта қолданылуы мүмкін. Бұл қағида Калифорния штаты мен Гринвуд ісінде белгіленді, онда АҚШ Жоғарғы Соты тасталған материалдарға қатысты жалпы құқықтық құпиялылық күтімі жоқ деп шешті. Бұл тұтынудан кейінгі қалдықтарды құтқару мақсатында иеленудің заңдылығын талқылауға әкелді. [4]
Сонымен қатар, осы заңдардың нәтижесінде көптеген адамдар заңсыз заттарды қолданғаны үшін тұтқындалғаны туралы да пікірталас туды. Калифорния штаты мен Гринвуд ісінен кейін көптеген адамдар заңсыз заттарды өсіру немесе өңдеуге байланысты қоқыстан табылған дәлелдер бойынша сотталды, көбінесе бұл марихуана болды. [5] Тұтынудан кейінгі қалдықтар кейбір жағдайларда есірткі құралдарынан бастап, тіпті марихуана өсімдіктеріне дейін ауысады. Бұл кейбіреулерді тұтынудан кейінгі қалдықтарға қатысты заңды жауапкершілік пен меншік кімге жүктеледі деген сұраққа жетеледі. Калифорния штаты мен Гринвуд ісіндегі шешімге сәйкес, тұтынушы өз қоқысына қатысты меншік құқығынан және жауапкершіліктен бас тартады. [6] Бұл үкім жоғарыда аталған сияқты жағдайларды реттеуге бағытталған. Бірақ ол сонымен қатар адамдар өз тұтынудан кейінгі қалдықтарына және оның салдарына жауапты ма деген мәселені де көтереді. Гринвуд ісінен кейін осы мәселеге қатысты бірнеше іс қозғалды, мысалы, қоқыс жинаушылардан басқа үшінші тараптар біреудің қоқысын иеленуі заңды ма, әлде біреу қоғамдық полигонға тасталғаннан кейін олар тастаған қауіпті тұтынудан кейінгі қалдықтарға жауапты ма. [7]
Өте көп қалдықтар
Әсіресе азық-түлік жүйесінде тұтынушылар тарапынан көп қалдықтар пайда болады. Тұтынушылардан кейінгі қалдықтар ысырап болатын азық-түліктің үлкен бөлігін құрайды. Мұның себептері көп, соның ішінде азық-түлік таңбалануы да бар. 2020 жылы жарияланған зерттеуге сәйкес, "қолдануға дейін", "тұтынуға дейін" немесе "сатуға дейін" деген мерзімдердің шатастыратын болуы, азық-түлік толығымен жеуге жарамды болған кезде, оның көп мөлшерде ысырап болуының басты себебі болып табылады. [8] Тағы бір себеп – азық-түлік тұтынушының үйіне жеткеннен кейін оны пайдалану әдеттері, көптеген факторларға байланысты, оның ішінде әлеуметтік, мінез-құлық және жеке сатып алу әдеттері. Бұл факторлардың әрқайсысы бір-біріне әсер етеді және әр адамның ысырап ететін азық-түлігінің мөлшеріне ықпал етеді. [9] Өндірістен бастап жер пайдаланудың өзгеруіне дейін азық-түлік қалдықтары әлемдік көміртегі ізіне 2000-3600 кг CO2 эквивалентін қосады. Назарды отбасылар ішінде алдын алуға аудару керек, себебі әр ұрпақ азық-түлікті ысырап етуді күшейтуде. Көптеген зерттеулер көрсеткендей, біздің азық-түлік қалдықтарынан туындайтын парниктік газдар кейде көмір электр станцияларынан да зиянды болуы мүмкін. Бұл – өндірушілер тұтынушылардан кейінгі қалдықтардың таралуына жауапты деген ұзақ жылдар бойы қалыптасқан сенімнің бір бөлігі. Көптеген адамдар өндірушілерді материалдарды қайта өңдеу немесе қайта пайдалануды ескере отырып жасалмағандықтан, осы мәселеге жауапты деп айыптайды. Сонымен қатар, өнімдер көбінесе маркетингтік мақсаттар үшін ғана қолданылатын, артық ораммен жабдықталады. [10] Соңғы жылдары бұл мәселеге қатысты реттеулер күшейді, мысалы, Еуроодақта жаңа ережелер қабылдануда, олар тұрақтырақ орамды қолдау және материал айналымын жақсартуға бағытталған. [11] Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (FAO) әлемдегі өндірілген азық-түліктің 1/3 бөлігі жыл сайын ысырапқа кететінін анықтады, бұл шамамен 1,3 миллиард тонна жеуге жарамды тамаққа тең.
Тұтынудан кейінгі қалдықтарды болдырмау
Жоғарыда айтылғандай, қазіргі тұтынушылық қалдықтар жүйелері қалдықтарды басқарудың «бесіктен қабірге» немесе сызықтық моделін қолданады. Бұл – өнімнің өмірлік циклының моделі, нәтижесінде өнім жойылғаннан гөрі қайтадан жеткізілім тізбегіне енгізіледі [14]. Бұл жүйе қалдықтарды қысқартуға мүмкіндік береді, себебі өндірілген қалдықтардың көп бөлігі жеткізу тізбегіне қосыла алады. Жеке тұлғалар тұтынудан кейінгі қалдықтарды азайту процесіне қатысудың көптеген жолдары бар, әсіресе жергілікті билік тұтынудан кейінгі қалдықтарды азайтатын және «бесіктен бесікке» құрылымын қолдайтын процестерді ынталандыратын қауымдастықтарда. Мұны істеудің ең тиімді жолдары – адамның иелігіндегі материалдарды тастаудың орнына қайта пайдалану, бұзылған материалдарды жөндеу және қайта қолдану әдістерін үйрену, ал заттарды сатып алу қажет болған жағдайда, аз пайдаланудан кейін бұзылмайтын немесе функционалдығын жоғалтпайтын заттарды сатып алу [16].
Бұл процесс көбінесе қиынға соғады, өйткені өнімдер қайта пайдалану үшін жасалмайды. Бұл көптеген адамдарды осы өнімдерді өндірушілерді тұтынудан кейінгі қалдықтардың артық мөлшері үшін кінәлауға алып келді. Бұл айыптау өндірушілерге қарсы көп жылдар бойы айтылып келеді, олар бөлшек саудагерлердің қысқа мерзімді пайданы қоршаған ортаның ұзақ мерзімді қауіпсіздігінен жоғары қойғанын мәлімдейді. Бір зерттеу көрсеткендей, 1990 жылдардың басынан бастап көптеген ірі саудагерлер қалдықтарды басқарудағы өз жауапкершілігін түсінетінін айтқан, бірақ тұтынушылардың шығаратын қалдықтарының көлемін азайтуға бағытталған ешқандай саясат немесе бастама ұсынбаған [13].
Бұған қарсы күресу үшін кейбір үкіметтер мен жеке мекемелер тұтынудан кейінгі қалдықтарды шамадан тыс азайтудың жаңа жолдарын табуға тырысты. Еуропалық Одақта ферменттерді пайдаланып пластик және картон қалдықтарын негізгі материалдарға айналдыратын, одан тұтынушыларға арналған жаңа өнімдер жасалатын жоба әзірленуде [15]. АҚШ-та Вермонт экологиялық құқық журналы сияқты ұйымдар бар, олар АҚШ-та тұтынудан кейінгі қалдықтар мәселесіне қарсы күресудің ең жақсы жолдарын талқылау үшін жыл сайын конференция өткізеді [12]. Мұндай стратегиялар жеткізілім тізбегін толығымен өзгертпей тұра, тұтынудан кейінгі қалдықтар мәселесін тиімді басқаруға мүмкіндік береді.