Кіріспе
Қалдық суларды қарапайым тазарту әдісі (орнында)
септик бак
Шламның (немесе септедж, фекальдық шлам) жиналу қарқыны, оның ыдырау қарқынынан тез болады.
a septic tank
The rate of accumulation of sludge—also called septage or fecal sludge—is faster than the rate of decomposition.
Сипаттама
Қалған қоспалар топыраққа сіңіріліп, жойылады, ал артық су топыраққа сіңу, булану арқылы, сондай-ақ өсімдіктердің тамыр жүйесімен сіңіріліп, одан кейін транспирация арқылы немесе жер асты немесе жер үсті суларына өту арқылы жойылады. Көбінесе тасқа толы траншеяға орнатылған (көзіне жас тақтаға қараңыз) құбыр желісі, ағынды суды бүкіл алаңға таратады, ал желіде көптеген дренаждық тесіктер болады. Дренаждық алаңның мөлшері ағынды судың көлеміне пропорционалды және дренаждық алаңның кеуектілігіне кері пропорционалды. Тұтас септик жүйе тек гравитация күшімен немесе топографиялық жағдайлар талап еткен жағдайда, көтеру сорғысымен жұмыс істей алады. Кейбір септик резервуарларының конструкцияларында дренаждық алаңқа ағып келетін судың көлемін және жылдамдығын арттыру үшін сифондар немесе басқа да құрылғылар қарастырылған. Бұл дренаждық құбырларды біркелкі толтыруға және ерте бітелудің немесе биожабынудың алдын алып, дренаждық алаңның қызмет ету мерзімін ұзартуға көмектеседі. Имхофф резервуары – бұл екі сатылы септик жүйе, онда шлам бөлек резервуарда ыдырайды. Бұл ыдыраған шламды кіретін ағынды сумен араластырудан сақтайды. Сондай-ақ, кейбір септик резервуарларының конструкцияларында бірінші анаэробтық сатыдан шыққан ағынды су сіңу алаңына құйылар алдында ауамен қанықтырылады. Дұрыс жобаланған және қалыпты жұмыс істейтін септик жүйеде жағымсыз иіс болмайды. Мерзімік тексерулер мен тазалаудан басқа, септик резервуары минималды күтіммен ондаған жылдар бойы қызмет етеді, бетон, шыны талшық немесе пластик резервуарлар шамамен 50 жылға дейін тозуы мүмкін.
The remaining impurities are trapped and eliminated in the soil, with the excess water eliminated through percolation into the soil, through evaporation, and by uptake through the root system of plants and eventual transpiration or entering groundwater or surface water. A piping network, often laid in a stone filled trench (see weeping tile), distributes the wastewater throughout the field with multiple drainage holes in the network. The size of the drain field is proportional to the volume of wastewater and inversely proportional to the porosity of the drainage field. The entire septic system can operate by gravity alone or, where topographic considerations require, with inclusion of a lift pump. Certain septic tank designs include siphons or other devices to increase the volume and velocity of outflow to the drainage field. These help to fill the drainage pipe more evenly and extend the drainage field life by preventing premature clogging or bioclogging. An Imhoff tank is a two stage septic system where the sludge is digested in a separate tank. This avoids mixing digested sludge with incoming sewage. Also, some septic tank designs have a second stage where the effluent from the anaerobic first stage is aerated before it drains into the seepage field. A properly designed and normally operating septic system is odour free. Besides periodic inspection and emptying, a septic tank should last for decades with minimal maintenance, with concrete, fibreglass, or plastic tanks lasting about 50 years.
Сақтау
Септикалық жүйені күтіп ұстау көбінесе тұрғынның немесе мүліктің иесінің жауапкершілігі болып табылады. Зиян келтірудің немесе немқұрайлылықтың кейбір түрлері мыналарды қамтиды:
Пайдаланушының әрекеттері
Тамақ пісіру майы мен майды шамадан тыс тастау кіретін саңылауларды бітелуіне әкелуі мүмкін. Майлар мен майлар көбінесе ыдырау қиын және жағымсыз иіс пен мерзімді босатуда қиындықтар тудыруы мүмкін. Темекі тастағыштары, мақта тамыршалары/бұйымдары, гигиеналық өнімдер мен презервативтер сияқты биологиялық түрде ыдырамайтын қалдықтарды унитазға тастау септик резервуардың бітелуіне және тез толуына себеп болуы мүмкін, сондықтан осы материалдарды осылай тастауға болмайды. Бұл септик резервуарға емес, кәрізге қосылған жағдайда да қатысты. Тамақ қалдықтарын унитазға тастау жүйеде қатты заттардың тез артуына және оның істен шығуына әкелуі мүмкін. Белгілі бір химиялық заттар септик резервуардың құрамдас бөліктерін зақымдауы немесе жүйенің дұрыс жұмыс істеуі үшін қажетті бактерияларды өлтіруі мүмкін, мысалы, пестицидтер, гербицидтер, жоғары концентрациядағы ағартқыш немесе каустикалық сода (көмірқышқылды натрий), немесе бояулар немесе еріткіштер сияқты басқа да бейорганикалық материалдар. Су жұмсартқыштарды пайдалану – су жұмсартқыштан шығатын тұзды су ағыны, қалдық суды ыдырататын бактерияларға зиян келтіруі мүмкін. Бірақ, көбінесе тұзды су басқа қалдық сулармен жеткілікті мөлшерде араласып, септик жүйесіне кері әсер етпейді.
Басқа факторлар
Ағаш пен бұталардың тамырлары, су қоймасы немесе дренаждық алаңнан жоғары шығып тұрса, оларды бітеп тастауы немесе бұзуы мүмкін. Бетон септик резервуардың тікелей жанындағы ағаштар, жүйе ескірген сайын бетонға жарықтар мен кішкентай тесіктер пайда болғанда, резервуарға өтіп кетуі мүмкін. Ағаш тамырлары дренаж құбырларының бітелуіне және тоқырауына байланысты су ағынымен мәселе тудыруы мүмкін, ал ағаштардың өзі септикалық жүйеден жеңіл қол жетімді қоректік заттардың арқасында өте жылдам өседі. Ойын алаңдары мен шаруашылық ғимараттар резервуар мен дренаждық алаңға зақым келтіруі мүмкін. Сонымен қатар, дренаждық алаңды су өткізбейтін жабынмен, мысалы, көлік жолымен немесе тұрақпен жабу, оның тиімділігін нашарлатып, резервуар мен сіңіру жүйесіне зиян келтіруі мүмкін. Жүйеге шамадан артық су түсуі оны жүктемелеп, істен шығаруы мүмкін. Көп жауын-шашын, қардың жылдам еруі және өзендердің немесе теңіздің тасқыны дренаждық алаңның жұмыс істеуін тоқтатып, су ағынының кері қарай жылжуына және резервуардың қалыпты жұмысына кедеріл тудыруы мүмкін. Қысқы су деңгейінің жоғарылауы жер асты суларының септик резервуарға кері ағып түсуіне әкелуі мүмкін. Уақыт өте келе дренаждық алаңның құбырларында биоплендер пайда болып, бітелуге себеп болуы мүмкін. Мұндай істен шығуды "биомат сәтсіздігі" деп атауға болады.
Септик резервуарға қосылатын қоспалар
Кейбір өндірушілер септик резервуарларынан шығатын судың сапасын жақсарту, шлам жиналуын азайту және иіссіздендіру мақсатында септик резервуарларына қоспалар қолдануды ұсынады. Көбінесе "тиімді микроорганизмдерге" негізделген бұл қоспалар ұзақ мерзімде қымбатқа түседі және күтілген нәтижені бермейді. 2011 жылы АҚШ-та нарықта 1200-ден астам септик жүйелеріне арналған қоспалар болған деген есеп бар.
Патогендер
Адамға өте қауіпті аурулар, мысалы, E. coli және басқа колиформды бактериялар, септикалық резервуарлардың бұзылуынан кейін жиі анықталады. Ал, дұрыс жұмыс істейтін септик жүйесі, керісінше, тікелей шығарылғаннан қарағанда патогендерді едәуір азайтады, себебі олар резервуарда шөгіп және дренаждық алапта топыраққа сіңіріледі. Колиформды бактериялар үшін 4-8 логаритмдік азайту, вирустар үшін 0-2 логаритмдік азайту нәтижесіне қол жеткізіледі. Паразиттік құрт жұмыртқалары да жойылады. Қосымша сүзгілерді орнату арқылы тазалау тиімділігін жақсартуға болады, бірақ оларды уақыт-уақыт ауыстыру қажет.
Жер асты суларының ластануы
Халық тығыздығы жоғары аймақтарда жер асты суларының ластануы қалыпты деңгейден асады. Осы мәселеге байланысты кейбір шағын қалалар өте қымбат орталықтандырылған сарқынды суларды тазарту жүйелерін салуға мәжбүр болады, себебі кеңейтілген жинау желілерінің құны жоғары. Қымбат орталықтандырылған кәріз жүйесін салу қажеттілігін арттыратын тұрғын үй құрылысын шектеу үшін, көбінесе құрылысқа мораторийлер мен жер участақтарын бөлуге шектеулер қойылады. Бар жердегі септик резервуарлардың жақсы жұмыс істеуін қамтамасыз ету белгілі бір мерзімге көмектесе алады, бірақ халық тығыздығы артқан сайын, бұл бастапқы түзету шарасы ретінде тиімділігін жоғалтады.
Жер бетіндегі судың ластануы
Адамдар тұтынуына арналған балық немесе моллюскалар бар су объектілеріне жақын аумақтарда нашар күтілген және істен шыққан септикалық жүйелер ластану деңгейін арттырып, осыған байланысты балық аулауға шектеулер салуға және/немесе коммерциялық немесе ойын-сауық мақсатындағы балық аулауды тоқтатуға әкелуі мүмкін.
Қолдану
АҚШ-та 2008 жылғы Америка тұрғын үй сараптамасы көрсеткендей, барлық шаруашылықтың шамамен 20 пайызы септик резервуарларын пайдаланады, ал жүйелердің көп бөлігі ауылдық (50%) және қала маңындағы (47%) аймақтарда орналасқан. Еуропада септик жүйелері көбінесе ауылдық жерлермен шектеледі.
Еуропалық Одақ
Еуропалық Одақта EN 12566 стандарты тұрмыстық сарғыш суларды тазартуға арналған жинақталған және орналасқан жерде құрастырылатын тазарту қондырғыларына қойылатын жалпы талаптарды қамтиды. 1-бөлім (EN 12566 1) полиэтилен, шынымен күшейтілген полиэстер, полипропилен, ПВХ-U, болат немесе бетоннан жасалған, алдын ала дайындалған немесе зауытта өндірілген септикалық резервуарларға арналған. 4-бөлім (EN 12566 4) әдетте бетоннан құрастырылған, алдын ала дайындалған жиынтықтардан орналасқан жерде құрастырылатын септикалық резервуарларды реттейді. Екі типтегі сертификатталған септиктер де жүйедегі тоқылған қатты бөлшектерді ұстап тұру қабілетін бағалау үшін стандартталған гидравликалық сынақтан өтуі тиіс. Сонымен қатар, олардың тиісті топырақ жағдайындағы құрылымдық сәйкестігі су өткізбеу қасиеттері, тазарту тиімділігі және құрылымдық мінез-құлқы тұрғысынан бағаланады.
Франция
Францияда шамамен 4 миллион үй шаруалығы (немесе халықтың 20 пайызы) жеке ағынды суларды кәдеге жарату жүйелерін (l’assainissement non collectif) пайдаланады, оның ішінде септиктер (fosse septique) де бар. Септик жүйелерін салу және күтіп ұстауды реттеудің заңдық негізі 1992 жылы қабылданды және 2009 және 2012 жылдары, жеке кәріз жүйелеріне қолданылатын техникалық талаптарды белгілеу мақсатында жаңартылды. Франциядағы септик резервуарлар кем дегенде төрт жыл сайын SPANC (Service Public d’Assainissement Non Collectif) – тиісті жергілікті билік органдары тағайындаған, ағынды суларды жинау заңдарын сақтауды қамтамасыз ететін кәсіби мекемелермен тексеріледі. EN 12566 стандарты енгізілгеннен кейін, егер ағынды сулар белгіленген нормаларға сай келмесе, оларды тікелей арықтарға немесе су арналарына құюға тыйым салынады.
Ирландия
Ирландияның 2011 жылғы халық санауына сәйкес, ирландиялық үй шаруашылықтарының 27,5% (яғни шамамен 440 000 үй шаруашылығы), олардың көп бөлігі ауылдық жерлерде, жеке септик танктерін пайдаланады. 2009 жылы Еуропалық соттың Ирландияға қатысты шешімі елдің ауылдық жерлерге төгілетін тұрмыстық сарсу суларына қатысты Ағынды сулар жөніндегі негізгі директиваны бұзғанын анықтағаннан кейін, мемлекеттік кәріз желісіне қосылмаған тұрмыстық көздерден сарсу суларын шығаруды реттеу және қолданыстағы жеке тұрмыстық сарсу суларын тазарту жүйелерін тіркеу және тексеру шараларын енгізу мақсатында 2012 жылғы Су қызметтері (өзгерістер) заңы қабылданды. Бұған қоса, жаңа септик танктерін, екінші деңгейдегі тазарту жүйелерін, септик дренаждық алаңдарын және сүзгі жүйелерін жоспарлау және құрылысын реттеу үшін Қоршаған ортаны қорғау агенттігімен тәжірибе кодексі әзірленді. Ирландияда септик танктерінен шығатын сарсу суларын жер асты суларына тікелей төгуге тыйым салынған, бірақ толыққан жер қабаты арқылы жер асты суларына, мысалы, септик дренаждық алаңдары арқылы, немесе су ластану туралы заңға сәйкес жер бетіндегі суларға тікелей төгуге рұқсат етіледі. Белгілі бір уақыт ішінде белгілі бір көлемнен артық сарсу суын шығаратын немесе сарсу суын сезімтал аймақтарға (мысалы, кейбір жер асты суларын қорғау аймақтарына) тікелей шығаратын жүйелерге рұқсат алу қажет. Жалпы алғанда, жер бетіндегі суларға тікелей төгілетін жаңа септик танктеріне рұқсат берілмейді. Су арнасына сарсу суын төгетін септик танктері 2020 жылдың 1 қаңтарына дейін Сарысу суларды тазарту қондырғысына (жергілікті сарысу суларды тазарту қондырғысы деп те аталады) ауыстырылуы немесе жаңартылуы керек, немесе егер мүлік осы мерзімге дейін сатылса немесе Қоршаған орта агенттігі (EA) оның ластануға себеп болатынын анықтаса, одан ертерек. Солтүстік Ирландияда, ағынды сулар су арнасына немесе топыраққа сіңіру жүйесіне жіберілсе, барлық сарсу суларын шығаруға рұқсат беруге Қоршаған ортаны қорғау департаменті міндетті. Шығаруға рұқсатта, сарсу суларын қабылдайтын су арнасының немесе жер асты сулы қабатының сарсу суларын сіңіре алуын қамтамасыз ету үшін шығарылатын судың сапасы мен мөлшеріне қатысты талаптар көрсетілуі керек. 2011 жылғы Су ортасы туралы ереже Шотландияда септик танктерін тіркеуді реттейді. Жаңа мүліктер салынып жатқанда немесе қолданыстағы мүліктер меншігі ауысқанда тіркеу туралы куәлік ұсыну қажет.
Австралия
Австралияда септик танктарды жобалау және орнату талаптары Денсаулық сақтау және қоршаған ортаны қорғау департаменттері арқылы штаттық үкіметтермен реттеледі. Регламентта Әдеп кодекстері мен заңнама болуы мүмкін. Септик танктарды жобалау және орнату жөніндегі нормативтік талаптар көбінесе Австралия стандарттарына (1547 және 1546) сілтеме жасайды. Септик танктардың сыйымдылық талаптары Әдеп кодекстерінде көрсетілуі мүмкін және штаттар арасында өзгеше болуы мүмкін. Көптеген жақын орналасқан септикалық жүйелердің ағынды суларынан судың сіңіп кетуіне байланысты, көптеген аудандық кеңестер (мысалы, Саншайн-Кост, Квинсленд) септик жүйелерін тыйым салған және оларды танкқа белсенді түрде ауа сорғылайтын, аэробты орта жасайтын, әлдеқайда қымбат шағын көлемді сарқырама су тазарту жүйелерімен алмастыруды талап етеді. Ескі жүйе қаншалықты жақсы жұмыс істегеніне қарамастан, кез келген жаңа құрылыс жобасының бөлігі ретінде септик жүйелерін ауыстыру қажет.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-тың қоршаған ортаны қорғау агенттігінің мәліметінше, АҚШ-та үй иелері өздерінің септик жүйелерін күтіп ұстауға жауапты. Бұл талапты орындамаған адам, қатты заттар резервуардан шығып, тазартылған ағынды суларды тарату жүйесін бітеп тастағанда, әрі қарай қымбат жөндеу жұмыстарына түсуіне келеді. Мысалы, Вашингтонда "моллюскілерді қорғау ауданы" немесе "таза су ауданы" – бұл су сапасы мен жағалау ресурстарын қорғау үшін округ белгілеген географиялық қызмет аймағы. Аудан, нүктелік емес ластану көздерін, мысалы септик жүйелерін күтіп ұстау сияқты су сапасы қызметтерін қаржыландыру үшін жергілікті қаражат жинау механизмін ұсынады. Сондай-ақ, аудан білім беру ресурсы ретінде қызмет етеді, моллюскілер өсетін суларға қауіп төндіретін ластану көздеріне назар аударады.
Слэнг қолдануы
"Септик" немесе көбінесе "септик" деген сөз Ұлыбританияның кейбір аймақтарында американдықтарды білдіретін сленг ретінде қолданылады. Бұл, кокни ұйқас сленгінде "септиктенк" сөзі "янк" сөзімен ұйқасқандықтан туындаған. Австралиялықтар кейде оны "сеппо" деп одан да қысқартады.