Кіріспе

Агроэкология (IPA: ) – ауыл шаруашылығы өндіріс жүйелеріне қатысты экологиялық процестерді зерттейтін академиялық ғылым. Экологиялық принциптерді пайдалану агроэкожүйелерді басқарудың жаңа жолдарын ұсынады. Бұл термин ғылым, қозғалыс немесе ауыл шаруашылығы тәжірибесін білдіруі мүмкін. Агроэкологтар түрлі агроэкожүйелерді зерттейді. Агроэкология саласы органикалық, жаңартушы, интеграцияланған немесе индустриалдық, қарқынды немесе кеңейтілген шаруашылық әдістерінің ешқайсысына тікелей байланысты емес, бірақ кейбір мамандар бұл атауды баламалы ауыл шаруашылығы үшін қолданады.

Анықтама

Агроэкологияны ЭЫДҰ «ауыл шаруашылығы дақылдары мен қоршаған ортаның қарым-қатынасын зерттеу» деп анықтайды. Dalgaard және авторлар агроэкологияны өсімдіктер, жануарлар, адамдар және қоршаған ортаның арасындағы ауыл шаруашылығы жүйелеріндегі өзара әрекеттесуді зерттеу деп қарастырады. Francis және авторлар да осы анықтаманы ұқсас түрде қолданады, бірақ оны тек тағамдық дақылдар өсірумен шектеуге болатынын айтады. Агроэкология – бұл ауыл шаруашылығы мен жергілікті қоғамдарды табиғат пен тіршілік көрісі үшін табиғи процестермен үйлестіруге бағытталған кешенді тәсіл. Агроэкология өздігінен көп салалы ғылым, оған агрономия, экология, экологиялық ғылым, социология, экономика, тарих және басқа да ғылымдар кіреді. Агроэкологияның ауқымы шектеулі емес; ол жеке геннен бүкіл популяцияға дейін, немесе бір шаруашылықтағы бір даладан бастап жаһандық жүйелерге дейін жете алады. Wojtkowski 2002 жылы жарық көрген кітабында агроэкологияны ауыл шаруашылығында, орман шаруашылығында және агроорман шаруашылығында қолдануды талқылайды. Dalgaard және авторлар әртүрлі көзқарастарды бөліп көрсетеді: олар ертедегі «интегративті» агроэкологияны, мысалы Генри Глисон мен Фредерик Клементстің зерттеулерін айтады. Олар Хехттың (1995) «қатаң» агроэкология терминін енгізгенін де көрсетеді, ол қоршаған орта саясатына жауап ретінде пайда болған, бірақ өлшенетін бірліктер мен технологияға негізделген. Ал өздері агроэкологияны мәдениет немесе тәжірибе сияқты «жұмсақ капитал» тұрғысынан өлшеуге тырысатын «жұмсақ» агроэкологияны анықтайды. 1990-шы жылдары, әсіресе Америкада, агроэкологияны қозғалыс ретінде қолдану жиіледі. Мигель Альтиериді, Бюттель «саяси» агроэкологтармен, баламалы ауыл шаруашылығымен және дәстүрлі біліммен байланыстырады.

Шолу

Агроэкология тарихы оны ой жүйесі ретінде немесе қолданыс әдісі ретінде қарастыруға байланысты, себебі әлемдегі көптеген ежелгі мәдениеттер тарихи түрде де, қазіргі уақытта да біз агроэкология білімін пайдалануды қарастыратын тәжірибелерді қолданып келген. Мысалы, маори, науатль және тағы да көптеген ежелгі халықтар. Американы отарлауға дейін Теночтитланды мекендеген мексикалықтар "чинампалар" деп аталатын әдіс қолданған, ол бүгінгі таңдағы тұрақты егіншілікте компосты пайдалануға ұқсас. Қоректік заттардың айналымы және аралас егін сияқты агроэкологиялық тәжірибелердің қолданылуы жүздеген жылдар бойы, көптеген мәдениеттерде кездеседі. Ежелгі халықтар қазіргі уақытта да агроэкологиялық тәжірибелерді қолданушылардың көп бөлігін құрайды, сондай-ақ егін шаруашылығын агроэкологиялық үлгіге көшіруге бағытталған қозғалысқа белсенді қатысады.

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі академиялық ой

Глиссман мен Фрэнсис және тағы басқалардың айтуынша, агрономия мен экология алғаш рет 1928 жылы Клагестің егін өсімдігінің экологиясын зерттеуімен байланыстырылды. Бұл жұмыс егін қай жерде ең жақсы өседі деген сұраққа жауап іздеуге арналған зерттеу. Wezel және тағы басқалар агроэкология терминінің алғаш рет 1928 жылы Базиль Бенсиннің жариялануымен айтылғанын, ал 1939 жылы американдық өсімдік физиологы Хансен осы терминді ауыл шаруашылығында экологияны қолдану мағынасында қолданғанын хабарлайды. Глиссманның сөзіне сәйкес, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін экологтар табиғи ортадағы тәжірибелерге көбірек назар бөлсе, агрономдар ауыл шаруашылығындағы өсірілген жүйелерге ден қойды. Бірақ 1970-ші жылдары агрономдар экологияның маңыздылығын түсініп, экологтар ауыл шаруашылығы жүйелерін зерттеу үшін пайдалана бастады, нәтижесінде агроэкология бойынша зерттеулер қарқынды дамыды. Агроэкология фермерлер тарапынан да жасыл революциямен байланысты жаһандық ауыл шаруашылығы даму үлгілеріне қарсы тұру үшін қолданылды. 2011 жылы Зимбабведе агроэкология оқытушыларының алғашқы жиыны өтіп, Шаше декларациясы қабылданды.

Еуропа

Еуропалық комиссия "Жасыл келісім" және "Фермадан тосқағазға" стратегиясы арқылы дәлдікпен егіс шаруашылығы, органикалық егіншілік, агроэкология, агроорман шаруашылығы сияқты тұрақты тәжірибелерді, сондай-ақ жануарлардың әл-ауқатын жақсартудың қатаң стандарттарын қолдайды.

Талқылау

Агрономия, ветеринария ғылымдары, экологиялық ғылымдар және басқалар сияқты ауыл шаруашылығы немесе экология саласына қатысты академиялық зерттеулерде, қандай ауыл шаруашылығы моделі немесе агроэкология саясат арқылы қолдауға ие болуы керек деген мәселе бойынша көптеген пікірталас жүріп жатыр. Әртүрлі елдердің ауыл шаруашылығы министрліктері агроэкологияны әртүрлі деңгейде қолдайды, ал БҰҰ оның ең ірі жақтаушысы болуы мүмкін.