Кіріспе

Компьютерлік симуляция

Daisyworld – сәулелі энергиясы бірте-бірте арту немесе азаю үстіндегі жұлдызды айналып өтетін гипотетикалық әлем. Ол Жер-Күн жүйесінің маңызды элементтерін модельдеуге арналған. Джеймс Лавлок пен Эндрю Уотсон оны 1983 жылы жарияланған мақалада Гайя гипотезасының мүмкіндігін көрсету үшін ұсынды. 1983 жылғы бастапқы нұсқада Daisyworld-ке тек екі түрлі қызғалдақ өмір сүреді: қара қызғалдақтар мен ақ қызғалдақтар. Ақ гүл жапырақтары жарықты шағылыстырады, ал қара гүл жапырақтары жарықты сіңіреді. Симуляция екі қызғалдақ популяциясының және Күн сәулесі күшейген сайын Daisyworld-тің беткі температурасының өзгеруін қадағалайды. Daisyworld-тің беткі температурасы Күннің сәуле шығаруының кең диапазонында дерлік тұрақты болып қалады.

Гайя гипотезасын қолдауға арналған математикалық модель

Модельдің мақсаты – кері байланыс механизмдерінің классикалық топтық таңдау механизмдері арқылы емес, өзімшіл организмдердің іс-әрекеттері немесе қызметінен дамуы мүмкін екенін көрсету. Daisyworld планетаның энергиялық бюджетін екі түрлі өсімдік – қара және ақ қызғалдақтармен мекендегенде қарастырады. Қызғалдақтың түсі планетаның альбедосына әсер етеді, сондықтан қара қызғалдақ жарықты сіңіріп, планетаны жылытады, ал ақ қызғалдақ жарықты шағылыстырып, планетаны салқындатады. Қызғалдақтар арасындағы бәсекелестік (өсу жылдамдықтарына температураның әсеріне негізделген) популяциялардың тепе-теңдігіне алып келеді, бұл қызғалдақ өсуіне оңтайлы жақын планеталық температураны сақтауға бағытталған. Лавлок пен Уотсон Daisyworld-тің тұрақтылығын оның Күннің негізгі тізбегі бойымен эволюциялап, төменгі күн тұрақтысынан жоғарыға қарай жылжуы арқылы көрсетті. Daisyworld-тің күн сәулесін қабылдауының бұл өзгерісі қызғалдақтардың тепе-теңдігін біртіндеп қарадан аққа қарай ығыстырды, бірақ планеталық температура әрқашан осы оңтайлы деңгейге реттелді (Күн эволюциясының ең шекті жағдайларын қоспағанда). Бұл жағдай температураның реттелмейтін және күн шығысымен сызықты түрде өсетін абиотикалық әлемнен мүлдем өзгеше. Кейінгі Daisyworld нұсқалары сұр қызғалдақтарды, сондай-ақ жайылымдықтар мен жыртқыштар популяцияларын енгізді және олардың гомеостаздың тұрақтылығын одан әрі арттырғанын анықтады. Соңғы зерттеулер Жердің нақты биохимиялық циклдарын модельдеу және әртүрлі организмдерді (мысалы, фотосинтезшілер, ыдыраушылар, шөпқоректілер және біріншілік және екіншілік етқоректілер) пайдалану арқылы Daisyworld-қа ұқсас реттеу мен тұрақтылықты тудыратынын көрсетті, бұл планеталық биологиялық әртүрлілікті түсіндіруге көмектеседі. Бұл түрлер арасындағы табиғи іріктеу арқылы құрылған реттеуші аяда қоректік заттарды қайта өңдеуге мүмкіндік береді, онда бір түрдің зиянды қалдықтары басқа гильдия мүшелері үшін төмен энергиялы тағамға айналады. Азот пен фосфордың Редфилд қатынасы туралы бұл зерттеу жергілікті биотикалық процестердің жаһандық жүйелерді реттей алатынын көрсетеді (Кит Даунинг пен Питер Звиринскийдің «Биохимиялық гильдиялардың симуляцияланған эволюциясы: Гая теориясын табиғи іріктеумен үйлестіру» еңбегін қараңыз).

1983 жылғы түпнұсқалық симуляция тұжырымдамасы

Симуляцияның басында күн сәулесі әлсіз, ал Дейзиверлд тіршілікке жарамсыз, тым суық. Оның беті шөл және сұр түсті. Күн сәулесінің күші артқан сайын, қара маргариткалардың өнуі мүмкін болады. Қара маргариткалар күн сәулесінің көбін сіңіріп алатындықтан, олар Дейзиверлдтің әлі де салқын бетінде жеке температураларын денсаулыққа пайдалы деңгейге дейін көтере алады. Осының нәтижесінде, олар гүлдеп өседі және халық саны тез өсіп, Дейзиверлдтің орташа беткі температурасын арттыруға жетеді. Беттік температура жоғарылаған сайын, ақ маргариткалар үшін де өмір сүруге қолайлы жағдай туады, олардың бәсекелес популяциясы қара маргариткалармен шайқасады. Екі популяция тепе-теңдікке келгенде, Дейзиверлдтің беткі температурасы да тепе-теңдікке жетеді, екі популяцияға да ең ыңғайлы мәнге орналасады. Симуляцияның бірінші кезеңінде қара маргариткалар Дейзиверлдті жылытып, оны құр, сұр планетада мүмкін болмас еді, күн сәулесінің кең ауқымында тіршілікке жарамды ететінін көреміз. Бұл ақ маргариткалардың өсуіне мүмкіндік берді, ал маргариткалардың екі популяциясы қазір жер бетіндегі температураны реттеу үшін бірлесіп жұмыс істейді. Симуляцияның екінші кезеңі күн сәулесінің күшінің артуымен және Дейзиверлдтің бетін маргариткалар үшін ыңғайсыз температураға дейін қыздыруымен қамтылған. Бұл температураның өсуі, жоғары альбедосы немесе күн сәулесін шағылыстыру қабілетінің арқасында салқын күйде қалуға қабілетті ақ маргариткалардың қара маргариткаларға қарағанда таңдау артықшылығына ие болуына себеп болады. Ақ маргариткалар қара маргариткаларды ығыстыра бастайды, бұл Дейзиверлдті салқындату әсерін тигізеді. Нәтижесінде, Дейзиверлдтің беткі температурасы тіршілікке жарамды болып қалады, тіпті күннің күші артып келе жатқанда да, шамалы өзгеріске ұшырайды. Симуляцияның үшінші кезеңінде күн сәулесі соншалықты күшті болып келеді, тіпті ақ маргариткалар да тіршілікке жарамсыз болады. Белгілі бір күш деңгейінде олардың саны күрт төмендейді, ал Дейзиверлдтің құр, сұр беті, енді күн сәулесін шағылыстыра алмай, тез қызады. Осы сәтте симуляциядағы күн сәулесінің күші төмендеуге бағдарланады, бастапқы күйіне оралады. Үшінші кезеңде бұрын маргариткалардың көптеп өскен деңгейіне дейін төмендегенімен, шөл Дейзиверлдтің беті әлі де тым ыстық болғандықтан, ешқандай маргаритка өсе алмайды. Ақырында, күн сәулесінің күші төмендеп, қолайлы деңгейге жетеді, бұл планетаны салқындата бастайтын ақ маргариткалардың өсуіне мүмкіндік береді.

Жерге қатысты

Daisyworld өте қарапайым болғандықтан, мысалы, атмосферасы жоқ, жануарлар жоқ, өсімдіктердің бір ғана түрі бар, және халықтың өсуі мен өлімінің ең қарапайым модельдерін қамтиды, оны Жермен тікелей салыстыруға болмайды. Бұл туралы түпнұсқа авторлары нақты айтқан. Соған қарамастан, ол Жердің биосферасының, мысалы, адамның әрекеттеріне қалай жауап бере алатыны туралы бірнеше пайдалы болжамдар жасады. Кейінірек жасалған Daisyworld нұсқалары (төменде талқыланады), көптеген күрделілік деңгейлерін қосса да, бастапқы модельдің негізгі тенденцияларын сақтап қалды. Симуляцияның бір болжамы – биосфера климатты реттеуге жұмыс істейді, осылайша оны күннің сәулеленуінің кең диапазонында өмірге жарамды етеді. Мұндай реттеу жүйелерінің көптеген мысалдары Жерде табылды.

Бастапқы симуляцияға енгізілген өзгерістер

Daisyworld Гая гипотезасының Жер беті тірі организмдерге тән гомеостаздық және гомеоретикалық қасиеттерді көрсетеді деген идеяны жоққа шығару мақсатымен жасалды. Атап айтқанда, терморегуляция мәселесі қарастырылды. Гая гипотезасы Ричард Докинс сияқты ғалымдардан айтарлықтай сынға ұшырады, олар планеталық табиғи іріктеусіз планеталық деңгейде терморегуляцияның мүмкін емес екенін, ал мұндай терморегуляция жасай алмайтын өлген планеталардың болуын дәлелдеу қажет екенін айтты. Доктор У. Форд Дулиттл организмдер арасында "жасырын келісімге" ұласатын планеталық реттеу идеясын қабылдамады, демек планеталық масштабта түсіндірілмейтін мақсат бар екенін ұсынды. Қызығы, бұл неодарвинистердің ешқайсысы да Лавлоктың кітаптарында ұсынылған планеталық реттеудің кең ауқымды дәлелдерін жақыннан зерттемеді, оны эволюция процестері туралы соңғы көзқарастармен үйлесімсіздігіне байланысты теория ретінде қабылдады. Лавлоктың моделі планеталық реттеу үшін "жасырын келісімнің" қажеттігі туралы сынды жоққа шығарды, бұл модельде екі түрге пайдалы планетаның терморегуляциясы табиғи түрде қалай пайда болатынын көрсетті. Кейіннен Дейзиверлдтің өзіне жасалған сын, оның Жерге аналогия ретінде жиі қолданылуына қарамастан, бастапқы симуляцияда нақты Жер жүйесінің көптеген маңызды егжей-тегжейлері қалдырылған. Мысалы, жүйе гомеостазды сақтау үшін арнайы өлім көрсеткішіне (γ) мұқтаж, сондай-ақ түрлер деңгейіндегі және жеке деңгейдегі құбылыстар арасындағы айырмашылықты ескермейді. Симуляцияны сынға тартқандар осы мәліметтерді қосу оны тұрақсыз және осылайша жалған етеді деп сенді. Бұл мәселелердің көп бөлігі Тимоти Лентон мен Джеймс Лавлоктың 2001 жылғы мақаласында қарастырылды, онда осы факторларды қосу Дейзиверлдтің климатын реттеу қабілетін жақсартатыны көрсетілді.

Биологиялық әртүрлілік және экожүйелердің тұрақтылығы

Экожүйедегі түрлердің көптігінің маңыздылығы Гая теориясында экожүйелердің тұрақтылығындағы биологиялық әртүрліліктің рөлі туралы екі түрлі көзқарасқа алып келді. Австралиялық эколог Брайан Уокер ұсынған, "түрлердің артықшылығы" гипотезасы деп аталатын бір мектепте, көптеген түрлердің тұрақтылыққа жалпы алғанда аз үлес қосатыны айтылады, бұл ұшақтағы жолаушыларға ұқсас, олардың сәтті ұшудағы рөлі шамалы. Бұл гипотезаның салдары ретінде, дені сау экожүйе үшін тек бірнеше маңызды түрлер ғана қажет деген қорытындыға келінеді. Пауль Р. Эрлих пен оның әйелі Энн Х. Эрлих ұсынған "қаптаманы шешетін" гипотезасы, экожүйені құрайтын әр түрді ұшақтағы қаптамаға (экожүйемен бейнеленген) теңейді. Түрлердің біртіндеп жоғалуы, ұшақтан қаптамалардың біртіндеп алынуымен саякес, оның мықтылығын әлсіретіп, соңында құлауына әкеледі. Кейіннен, қоян, түлкі және басқа да түрлерді қамтитын Daisyworld симуляциясының кеңейтілген нұсқалары, түрлердің саны неғұрлым көп болса, бүкіл планетаға тигізетін жақсарту әсері де соғұрлым зор екенін (яғни температураны реттеу жақсарғанын) көрсетті. Сондай-ақ, жүйе тіпті сыртқы факторлардың әсеріне ұшырағанда да берік және тұрақты екені анықталды. Daisyworld симуляцияларында, ортаның тұрақты өзгерістері уақыт өте келе түрлердің әртүрлілігінің азаюына әкелді, ал жеңіл бұзылулар түрлердің байлығының өсуіне себеп болды. Бұл тұжырымдар биологиялық әртүрліліктің құндылығы туралы идеяны қолдады. Бұл пікірді 1994 жылы Дэвид Тилман мен Джон А. Даунинг жасаған, Миннесота штатындағы өсіп келе жатқан және табиғи шалғындардағы түрлердің құрамы, динамикасы және әртүрлілігіне қатысты зерттеу растады, олар "көп түрлі өсімдік қауымдастықтарындағы бастапқы өнімділік үлкен құрғақшылыққа төзімдірек және одан толыққанды қалпына келеді" деген қорытындыға келді. Олар былай деп жалғастырады: "Біздің нәтижелеріміз әртүрліліктің тұрақтылығы гипотезасын қолдайды, бірақ көптеген түрлердің функционалдық жағынан артық екендігі туралы баламалы гипотезаны қолдамайды".