Кіріспе

Жер этикасы – адамның жерге қатысты этикалық қағидаларын анықтайтын философиялық немесе теориялық тұжырымдама. Бұл терминді Альдо Леопольд (1887–1948) өзінің «Артық округтің альманахы» (1949) атты классикалық экологиялық еңбегінде енгізген. Онда ол «жаңа этикаға» зор қажеттілік бар екенін айтады, ол – «адамның жермен, сондай-ақ оның үстінде өсетін жануарлар мен өсімдіктермен қарым-қатынасын реттейтін этика». Леопольд экологиялық негіздемеге құрылған жер этикасын ұсынады, ол қоршаған ортаны тек адамның мүддесі тұрғысынан қарастырмайды және дені сау, өзін-өзі жаңартатын экожүйелерді сақтауға баса назар аударады. «Артық округтің альманахы» қоршаған ортаға холистикалық немесе экоцентрикалық көзқарас тұжырымдаған алғашқы жүйелі жұмыс болды. Леопольд «жер этикасы» терминін енгізгенімен, адамның жерге қатысты болуы туралы көптеген философиялық теориялар бар. Ең танымал жер этикаларының қатарында экономикалық, утилитаристік, либертариандық, эгалитаристік және экологиялық теориялар бар.

Экономикаға негізделген жер этикасы

Бұл таза экономикалық пайдаға негізделген жер этикасы.

Пайдалылық негіздегі жер этикасы

Утилитаризмді ең көрнекті түрде британдық философтар Джереми Бентам мен Джон Стюарт Милл қорғады. Утилитаризмнің көптеген түрлері болғанымен, жалпы алғанда, моральдық тұрғыдан дұрыс әрекет – адамдар үшін ең көп пайда әкелетін әрекет болып есептеледі. Утилитаризм жерді қалай пайдалануға қатысты шешімдер қабылдауда жиі қолданылады және ол экономикалық негізделген этикамен тығыз байланысты. Мысалы, ол өнеркәсіптік шаруашылықтың негізін құрайды; өнімділіктің артуы, яғни шаруашылық жерінен тауар алатын адамдар санының көбеюі, осы көзқарас бойынша жақсы әрекет немесе тәсіл деп саналады. Шындығында, өнеркәсіптік ауыл шаруашылығын қолдайтын кең таралған аргумент – ол адамдарға тиесілі пайданы арттыратындықтан, азық-түлік молдығы мен бағасының төмендеуі сияқты артықшылықтар әкелетін жақсы тәжірибе болып табылады. Дегенмен, утилитаризмге негізделген жерді пайдалану этикасы таза экономикалық этикадан өзгеше, себебі ол адамның пайда табу құқығын шектеуді негіздеу үшін қолданылуы мүмкін. Мысалы, егер шаруа көлбеу беткейге егін ексе, топырақтың қоғамдық арнаға шайылуы көршілердің мүлкіне зиян келтірсе, онда жеке шаруаның мүддесі көршілеріне тигізген зияннан төмен тұрады. Осылайша, утилитаризмге негізделген жерді пайдалану этикасы экономикалық белсенділікті қолдау үшін де, сонымен қатар оны сынау үшін де пайдаланылуы мүмкін.

Еркіндікке негізделген жер этикасы

Жерге өзгерістер енгізу (немесе енгізбеу) кезінде іс-әрекеттерді бағыттау үшін жиі қолданылатын тағы бір философиялық көзқарас – либертариандық. Либертариандық – агенттер өздеріне ие және олардың нақты моральдық құқықтары бар, соның ішінде мүлікті иелену құқығы бар деген этикалық ұстаным. Көбінесе либертариандық – әрбір жеке адамның максималды еркіндікке немесе бостандыққа құқығы бар деген сеніммен байланысты, егер бұл еркіндік басқа адамдардың бостандығына кедергі келтірмесе. Белгілі либертариандық теоретик – Джон Хосперс. Оңшыл либертариандар үшін меншік құқығы – табиғи құқық. Сондықтан, егер бұл әрекет көршілерінің еркіндігін шектемесе, жоғарыда аталған фермердің беткейге егуі қалыпты жағдай. Бұл көзқарас утилитаризммен тығыз байланысты. Либертариандар өздерінің пікірлерін қолдау үшін көбінесе утилитариандық аргументтерді пайдаланады. Мысалы, 1968 жылы Гаррет Хардин осы философияны жер мәселелеріне қатысты қолданғанда, ол «Ортақ мүліктің трагедиясы» үшін жалғыз шешім – топырақ және су ресурстарын жеке азаматтардың қолына беру екенін айтты. Хардин өз пікірін негіздеу үшін утилитаристік дәлелдер келтірді. Алайда, бұл либертариандық негізделген жер этикасын экономикалық тәсілдерге қарсы жоғарыда айтылған сынға ұшыратуы мүмкін. Тіпті осыны ескермегенмен, либертариандық көзқарасқа көптеген адамдардың жеке мүдделерін ойлай отырып қабылдаған шешімдері үлкен экологиялық апаттарға, мысалы, Құрғақ дала апатына әкеп соғуы мүмкін деген сын айтылады. Дегенмен, либертариандық – АҚШ-та, әсіресе АҚШ-тың мал және шаруашылық фермерлері арасында кең таралған философиялық көзқарас.

Теңдікке негізделген жер этикасы

Теңдікке негізделген жер этикасы көбінесе либертариандыққа жауап ретінде дамытылады. Себебі либертариандық адам еркіндігінің ең жоғары деңгейін қамтамасыз етеді, бірақ адамдардың басқаларға көмектесуін міндеттейді деп талап етпейді. Бұл сонымен қатар байлықтың тең емес таралуына әкеледі. Белгілі теңдік философы – Джон Роулз. Жерді пайдалануға назар аударғанда, теңдік этикасы оның тең емес бөлінуін және осы жердің өнімдерінің тең емес таралуын бағалайды. Дегенмен, теңдікке негізделген этиканы ұстанатын болсақ, теріс құқықтар мәселесі де туындайды. Яғни, егер адамның бір нәрсеге құқығы бар екені мойндалса, онда біреудің осы мүмкіндікті немесе затты қамтамасыз етуге жауапкершілігі болады – ол жеке адам немесе үкімет болуы мүмкін. Осылайша, теңдікке негізделген жер этикасы топырақтың құнарлылығын және суды сақтауға күшті дәлел келтіре алады, себебі ол жер мен суды тағамға, адам популяциясының өсуіне және топырақ пен су ресурстарының азаюына байланыстырады. Теңдікке негізделген жер этикасы сияқты, жоғарыда аталған жер этикасы да утилитаризм және либертариандық көзқарастарға балама ретінде жасалды. Леопольдтың этикасы – 21-ші ғасырдың басындағы ең танымал экологиялық көзқарастардың бірі. Осы пікірді бөлісетін басқа жазушылар мен теоретиктерге Венделл Берри (1934 ж.т.), Н. Скотт Момадей, Дж. Бэрд Калликотт, Пол Б. Томпсон және Барбара Кингсолвер жатады.

Алдо Леопольдтың жер этикасы

"Жер этикасы" атты классикалық эссесінде Леопольд этика эволюциясының келесі қадамы – биотикалық қауымдастықтың адам емес мүшелерін де қамту үшін этиканы кеңейту екенін айтады. Дегенмен, Роберта Миллштейн бұл түсіндірмеге қарсы шығып, Дарвиннің Леопольдқа тигізген әсері Дарвиннің моральдық сезімдерге қатысты көзқарастарымен емес, керісінше, тіршілік үшін күрестегі өзара байланыс туралы ойларымен байланысты екенін дәлелдеді.

Леопольдтың жер этикасының көріністері

Леопольдтың экоцентрикалық жер этикасы бірқатар себептермен бүгінде бағытталған экологиялық қозғалыстың өкілдері арасында кең таралған. Терең экология немесе биоцентризм сияқты радикалды экологиялық көзқарастардан өзгеше, ол адам мүдделерінен үлкен құрбандықтар талап етпейді. Мысалы, Леопольд адамдардың тамақ ішуді, аң аулауды немесе жануарлар үстінде тәжірибелер жасауды тоқтатуы керек деп санай қоймайды. Ол сондай-ақ, адам санының күрт азаюын немесе адамдарға тек өмірлік қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін (экономикалық немесе басқа да адамдық шығындарға қарамастан) табиғатқа араласуға рұқсат беруді қажет етпейді. Экологиялық этика ретінде Леопольдтың жер этикасы – адам мүдделері мен дені сау, биоалуантүрлі табиғи орта арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етуге ұмтылатын салыстырмалы орташа көзқарас. Бағытталған экологиялық қозғалыстың өкілдері қолдайтын көптеген нәрселер – жергілікті өсімдіктер мен жануарларды инвазивті түрлерге басымдық етуі, қоршаған ортаға зиян келтіретін, көбейіп кеткен түрлерді бақылау үшін аң аулау немесе іріктеп жою, және адамның пайдасы үшін де, өздерінің ішкі құндылығы үшін де дені сау, өзін-өзі жаңарта алатын табиғи экожүйелерді сақтауға баса назар аудару – Леопольдтың экоцентрикалық жер этикасымен үйлеседі. Бұл тұжырымға байланысты жаһандық жер жалпыға ортақ мүлік ретінде қарастырылады. Осы көзқарас бойынша, биоалуантүрлілік және жер бетіндегі көміртегінің сақталуы – климаттың өзгеруімен күресудің бір бөлігі болып табылады және бұл – жаһандық қоғамдық игіліктер. Сондықтан, жерді жалпыға ортақ мүлік ретінде басқару қажет, бұл табиғатты қорғау жөніндегі халықаралық ынтымақтастықты күшейтуді талап етеді.

Сын

Кейбір сыншылар Леопольдты жер этикасының не екенін және оның адамдар қоршаған орта туралы қалай ойлануға тиіс екенін нақты айтпағаны үшін кінәлайды. Леопольдтің өзінің негізгі нормативтік принципін ("Бір нәрсе биотикалық қауымдастықтың тұтастығын, тұрақтылығын және сұлулығын сақтауға көмектесетін болса, сонда дұрыс") этикалық абсолют ретінде қарастыруды ол қаламағаны анық. Егер осылай түсіндірілсе, ол үйлер, мектептер немесе шаруашылықтар салу үшін жерді тазалауға тыйым салатын болар еді, және Леопольдтің қарамаған "табиғатқа қол тигізбеу" тәсілін қажет ететін еді. Сондықтан оның бұл сөзін табиғи экожүйелерді бағалау және ол "адам мен жер арасындағы үйлесім" деп атаған тұрақты жағдайға жету үшін жалпы нұсқау ретінде қарастыру керек. Бірақ бұл бұлыңғыр және, кейбір сыншылардың пікірінше, аса пайдалы емес. Леопольдке тағы бір жиі айтылатын сын – ол жер этикасын неге қабылдауымыз керектігін нақты түсіндірмегендігі. Ол көбінесе табиғатқа деген дәстүрлі, "басқыншыл" көзқарас салдарынан туындайтын қоршаған ортаға келтірілген зиянның мысалдары келтіреді (мысалы, топырақ эрозиясы, ластану және орманды жою). Бірақ осы мысалдар жер этикасын, биоцентризмді немесе басқа да табиғатты жақсы көретін экологиялық этиканы қолдауға неге себеп болатыны түсініксіз. Леопольд сондай-ақ жер этикасын қолдау үшін қазіргі заманғы экологияға, эволюциялық теорияға және басқа да ғылыми жаңалықтарға жиі сілтеме жасайды. Кейбір сыншылар мұндай сілтемелер фактілерден құндылықтарға заңсыз көшуді білдіреді деп санайды. Олардың пікірінше, біз мұндай толық көзқарасты адамдардың ісінде дұрыс деп қабылдамаймыз. Олар: "Неге біз оны адам емес жануарларға қатысты қолдануымыз керек?" дейді. Соңында, кейбір сыншылар Леопольдтің жер этикасы қазіргі, бірақ уақытша экологиялық тепе-теңдікті сақтау үшін табиғатқа қабылдамас араласуды талап етуі мүмкін бе деп күмәнданады. Егер қоршаған ортаны сақтаудың басты міндеті табиғи экожүйелердің тұтастығы мен тұрақтылығын сақтау болса, онда табиғи ортаның табиғи түрде өзгеруін болдырмау үшін жиі және қымбатқа түсетін адамның араласуы қажет емес пе? Табиғатта экожүйелердің "тұрақтылығы мен тұтастығы" құрғақшылық, өрт, дауыл, зиянкестер, жаңадан келген жыртқыштар және т.б. сияқты факторлардың салдарынан үнемі бұзылады немесе жойылады. Адамдар осындай экологиялық өзгерістерді болдырмау үшін әрекет етуі керек пе, және егер солай болса, қандай құнға? Неге біз қазіргі экологиялық тепе-теңдікке соншалықты жоғары баға беруіміз керек? Неге біздің рөліміз табиғаттың күзетшісі немесе полицияшысы болу деп ойлаймыз? Осы сыншылардың пікірінше, Леопольдтің экологиялық тепе-теңдікті сақтауға баса назар аударуы тым антропоцентристік және табиғатқа лайықты құрмет көрсетпейді.