Жер этикасы: адам мен табиғат арақатынасының философиясы
Land ethic
Жер этикасы – А.Леопольд ұсынған, адам мен табиғат арақатынасын, өсімдіктер мен жануарлар әлемін қорғау философиясы. Экологиялық көзқарас, тұрақты даму.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жер этикасы – адамның жерге қатысты этикалық қағидаларын анықтайтын философиялық немесе теориялық тұжырымдама. Бұл терминді Альдо Леопольд (1887–1948) өзінің «Артық округтің альманахы» (1949) атты классикалық экологиялық еңбегінде енгізген. Онда ол «жаңа этикаға» зор қажеттілік бар екенін айтады, ол – «адамның жермен, сондай-ақ оның үстінде өсетін жануарлар мен өсімдіктермен қарым-қатынасын реттейтін этика». Леопольд экологиялық негіздемеге құрылған жер этикасын ұсынады, ол қоршаған ортаны тек адамның мүддесі тұрғысынан қарастырмайды және дені сау, өзін-өзі жаңартатын экожүйелерді сақтауға баса назар аударады. «Артық округтің альманахы» қоршаған ортаға холистикалық немесе экоцентрикалық көзқарас тұжырымдаған алғашқы жүйелі жұмыс болды. Леопольд «жер этикасы» терминін енгізгенімен, адамның жерге қатысты болуы туралы көптеген философиялық теориялар бар. Ең танымал жер этикаларының қатарында экономикалық, утилитаристік, либертариандық, эгалитаристік және экологиялық теориялар бар.
A land ethic is a philosophy or theoretical framework about how, ethically, humans should regard the land. The term was coined by Aldo Leopold (1887–1948) in his A Sand County Almanac (1949), a classic text of the environmental movement. There he argues that there is a critical need for a "new ethic", an "ethic dealing with human's relation to land and to the animals and plants which grow upon it". Leopold offers an ecologically based land ethic that rejects strictly human centered views of the environment and focuses on the preservation of healthy, self renewing ecosystems. A Sand County Almanac was the first systematic presentation of a holistic or ecocentric approach to the environment. Although Leopold is credited with coining the term "land ethic", there are many philosophical theories that speak to how humans should treat the land. Some of the most prominent land ethics include those rooted in economics, utilitarianism, libertarianism, egalitarianism, and ecology.
Экономикаға негізделген жер этикасы
Бұл таза экономикалық пайдаға негізделген жер этикасы.
This is a land ethic based wholly upon economic self interest.
Пайдалылық негіздегі жер этикасы
Утилитаризмді ең көрнекті түрде британдық философтар Джереми Бентам мен Джон Стюарт Милл қорғады. Утилитаризмнің көптеген түрлері болғанымен, жалпы алғанда, моральдық тұрғыдан дұрыс әрекет – адамдар үшін ең көп пайда әкелетін әрекет болып есептеледі. Утилитаризм жерді қалай пайдалануға қатысты шешімдер қабылдауда жиі қолданылады және ол экономикалық негізделген этикамен тығыз байланысты. Мысалы, ол өнеркәсіптік шаруашылықтың негізін құрайды; өнімділіктің артуы, яғни шаруашылық жерінен тауар алатын адамдар санының көбеюі, осы көзқарас бойынша жақсы әрекет немесе тәсіл деп саналады. Шындығында, өнеркәсіптік ауыл шаруашылығын қолдайтын кең таралған аргумент – ол адамдарға тиесілі пайданы арттыратындықтан, азық-түлік молдығы мен бағасының төмендеуі сияқты артықшылықтар әкелетін жақсы тәжірибе болып табылады. Дегенмен, утилитаризмге негізделген жерді пайдалану этикасы таза экономикалық этикадан өзгеше, себебі ол адамның пайда табу құқығын шектеуді негіздеу үшін қолданылуы мүмкін. Мысалы, егер шаруа көлбеу беткейге егін ексе, топырақтың қоғамдық арнаға шайылуы көршілердің мүлкіне зиян келтірсе, онда жеке шаруаның мүддесі көршілеріне тигізген зияннан төмен тұрады. Осылайша, утилитаризмге негізделген жерді пайдалану этикасы экономикалық белсенділікті қолдау үшін де, сонымен қатар оны сынау үшін де пайдаланылуы мүмкін.
Utilitarianism was most prominently defended by British philosophers Jeremy Bentham and John Stuart Mill. Though there are many varieties of utilitarianism, generally it is the view that a morally right action is an action that produces the maximum good for people. Utilitarianism has often been used when deciding how to use land and it is closely connected with an economic based ethic. For example, it forms the foundation for industrial farming; an increase in yield, which would increase the number of people able to receive goods from farmed land, is judged from this view to be a good action or approach. In fact, a common argument in favor of industrial agriculture is that it is a good practice because it increases the benefits for humans; benefits such as food abundance and a drop in food prices. However, a utilitarian based land ethic is different from a purely economic one as it could be used to justify the limiting of a person's rights to make a profit. For example, in the case of the farmer planting crops on a slope, if the runoff of soil into the community creek led to the damage of several neighbor's properties, then the good of the individual farmer would be overridden by the damage caused to his neighbors. Thus, while a utilitarian based land ethic can be used to support economic activity, it can also be used to challenge this activity.
Еркіндікке негізделген жер этикасы
Жерге өзгерістер енгізу (немесе енгізбеу) кезінде іс-әрекеттерді бағыттау үшін жиі қолданылатын тағы бір философиялық көзқарас – либертариандық. Либертариандық – агенттер өздеріне ие және олардың нақты моральдық құқықтары бар, соның ішінде мүлікті иелену құқығы бар деген этикалық ұстаным. Көбінесе либертариандық – әрбір жеке адамның максималды еркіндікке немесе бостандыққа құқығы бар деген сеніммен байланысты, егер бұл еркіндік басқа адамдардың бостандығына кедергі келтірмесе. Белгілі либертариандық теоретик – Джон Хосперс. Оңшыл либертариандар үшін меншік құқығы – табиғи құқық. Сондықтан, егер бұл әрекет көршілерінің еркіндігін шектемесе, жоғарыда аталған фермердің беткейге егуі қалыпты жағдай. Бұл көзқарас утилитаризммен тығыз байланысты. Либертариандар өздерінің пікірлерін қолдау үшін көбінесе утилитариандық аргументтерді пайдаланады. Мысалы, 1968 жылы Гаррет Хардин осы философияны жер мәселелеріне қатысты қолданғанда, ол «Ортақ мүліктің трагедиясы» үшін жалғыз шешім – топырақ және су ресурстарын жеке азаматтардың қолына беру екенін айтты. Хардин өз пікірін негіздеу үшін утилитаристік дәлелдер келтірді. Алайда, бұл либертариандық негізделген жер этикасын экономикалық тәсілдерге қарсы жоғарыда айтылған сынға ұшыратуы мүмкін. Тіпті осыны ескермегенмен, либертариандық көзқарасқа көптеген адамдардың жеке мүдделерін ойлай отырып қабылдаған шешімдері үлкен экологиялық апаттарға, мысалы, Құрғақ дала апатына әкеп соғуы мүмкін деген сын айтылады. Дегенмен, либертариандық – АҚШ-та, әсіресе АҚШ-тың мал және шаруашылық фермерлері арасында кең таралған философиялық көзқарас.
Another philosophical approach often used to guide actions when making (or not making) changes to the land is libertarianism. Roughly, libertarianism is the ethical view that agents own themselves and have particular moral rights, including the right to acquire the property. In a looser sense, libertarianism is commonly identified with the belief that each individual person has a right to a maximum amount of freedom or liberty when this freedom does not interfere with other people's freedom. A well known libertarian theorist is John Hospers. For right libertarians, property rights are natural rights. Thus, it would be acceptable for the above farmer to plant on a slope as long as this action does not limit the freedom of his or her neighbors. This view is closely connected to utilitarianism. Libertarians often use utilitarian arguments to support their own arguments. For example, in 1968, Garrett Hardin applied this philosophy to land issues when he argued that the only solution to the "Tragedy of the Commons" was to place soil and water resources into the hands of private citizens. Hardin supplied utilitarian justifications to support his argument. However, it can be argued that this leaves libertarian based land ethics open to the above critique lodged against economic based approaches. Even excepting this, the libertarian view has been challenged by the critique that numerous people making self interested decisions often cause large ecological disasters, such as the Dust Bowl disaster. Even so, libertarianism is a philosophical view commonly held within the United States and, especially, held by U. S. ranchers and farmers.
Теңдікке негізделген жер этикасы
Теңдікке негізделген жер этикасы көбінесе либертариандыққа жауап ретінде дамытылады. Себебі либертариандық адам еркіндігінің ең жоғары деңгейін қамтамасыз етеді, бірақ адамдардың басқаларға көмектесуін міндеттейді деп талап етпейді. Бұл сонымен қатар байлықтың тең емес таралуына әкеледі. Белгілі теңдік философы – Джон Роулз. Жерді пайдалануға назар аударғанда, теңдік этикасы оның тең емес бөлінуін және осы жердің өнімдерінің тең емес таралуын бағалайды. Дегенмен, теңдікке негізделген этиканы ұстанатын болсақ, теріс құқықтар мәселесі де туындайды. Яғни, егер адамның бір нәрсеге құқығы бар екені мойндалса, онда біреудің осы мүмкіндікті немесе затты қамтамасыз етуге жауапкершілігі болады – ол жеке адам немесе үкімет болуы мүмкін. Осылайша, теңдікке негізделген жер этикасы топырақтың құнарлылығын және суды сақтауға күшті дәлел келтіре алады, себебі ол жер мен суды тағамға, адам популяциясының өсуіне және топырақ пен су ресурстарының азаюына байланыстырады. Теңдікке негізделген жер этикасы сияқты, жоғарыда аталған жер этикасы да утилитаризм және либертариандық көзқарастарға балама ретінде жасалды. Леопольдтың этикасы – 21-ші ғасырдың басындағы ең танымал экологиялық көзқарастардың бірі. Осы пікірді бөлісетін басқа жазушылар мен теоретиктерге Венделл Берри (1934 ж.т.), Н. Скотт Момадей, Дж. Бэрд Калликотт, Пол Б. Томпсон және Барбара Кингсолвер жатады.
Egalitarian based land ethics are often developed as a response to libertarianism. This is because, while libertarianism ensures the maximum amount of human liberty, it does not require that people help others. It also leads to the uneven distribution of wealth. A well known egalitarian philosopher is John Rawls. When focusing on land use, egalitarianism evaluates its uneven distribution and the uneven distribution of the fruits of that land. However, there is also the question of negative rights when holding to an egalitarian based ethic. In other words, if it is recognized that a person has a right to something, then someone has the responsibility to supply this opportunity or item; whether that be an individual person or the government. Thus, an egalitarian based land ethic could provide a strong argument for the preservation of soil fertility and water because it links land and water with the right to food, the growth of human populations, and the decline of soil and water resources. Similar to egalitarian based land ethics, the above land ethics were also developed as alternatives to utilitarian and libertarian based approaches. Leopold's ethic is one of the most popular ecological approaches in the early 21st century. Other writers and theorists who hold this view include Wendell Berry (b. 1934), N. Scott Momaday, J. Baird Callicott, Paul B. Thompson, and Barbara Kingsolver.
Алдо Леопольдтың жер этикасы
"Жер этикасы" атты классикалық эссесінде Леопольд этика эволюциясының келесі қадамы – биотикалық қауымдастықтың адам емес мүшелерін де қамту үшін этиканы кеңейту екенін айтады. Дегенмен, Роберта Миллштейн бұл түсіндірмеге қарсы шығып, Дарвиннің Леопольдқа тигізген әсері Дарвиннің моральдық сезімдерге қатысты көзқарастарымен емес, керісінше, тіршілік үшін күрестегі өзара байланыс туралы ойларымен байланысты екенін дәлелдеді.
In his classic essay, "The Land Ethic," published posthumously in A Sand County Almanac (1949), Leopold proposes that the next step in the evolution of ethics is the expansion of ethics to include nonhuman members of the biotic community, However, this interpretation has recently been challenged by Roberta Millstein, who has offered evidence that Darwin's influence on Leopold was not related to Darwin's views about moral sentiments, but rather to Darwin's views about interdependence in the struggle for existence.
Леопольдтың жер этикасының көріністері
Леопольдтың экоцентрикалық жер этикасы бірқатар себептермен бүгінде бағытталған экологиялық қозғалыстың өкілдері арасында кең таралған. Терең экология немесе биоцентризм сияқты радикалды экологиялық көзқарастардан өзгеше, ол адам мүдделерінен үлкен құрбандықтар талап етпейді. Мысалы, Леопольд адамдардың тамақ ішуді, аң аулауды немесе жануарлар үстінде тәжірибелер жасауды тоқтатуы керек деп санай қоймайды. Ол сондай-ақ, адам санының күрт азаюын немесе адамдарға тек өмірлік қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін (экономикалық немесе басқа да адамдық шығындарға қарамастан) табиғатқа араласуға рұқсат беруді қажет етпейді. Экологиялық этика ретінде Леопольдтың жер этикасы – адам мүдделері мен дені сау, биоалуантүрлі табиғи орта арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етуге ұмтылатын салыстырмалы орташа көзқарас. Бағытталған экологиялық қозғалыстың өкілдері қолдайтын көптеген нәрселер – жергілікті өсімдіктер мен жануарларды инвазивті түрлерге басымдық етуі, қоршаған ортаға зиян келтіретін, көбейіп кеткен түрлерді бақылау үшін аң аулау немесе іріктеп жою, және адамның пайдасы үшін де, өздерінің ішкі құндылығы үшін де дені сау, өзін-өзі жаңарта алатын табиғи экожүйелерді сақтауға баса назар аудару – Леопольдтың экоцентрикалық жер этикасымен үйлеседі. Бұл тұжырымға байланысты жаһандық жер жалпыға ортақ мүлік ретінде қарастырылады. Осы көзқарас бойынша, биоалуантүрлілік және жер бетіндегі көміртегінің сақталуы – климаттың өзгеруімен күресудің бір бөлігі болып табылады және бұл – жаһандық қоғамдық игіліктер. Сондықтан, жерді жалпыға ортақ мүлік ретінде басқару қажет, бұл табиғатты қорғау жөніндегі халықаралық ынтымақтастықты күшейтуді талап етеді.
Leopold's ecocentric land ethic is popular today with mainstream environmentalists for a number of reasons. Unlike more radical environmental approaches, such as deep ecology or biocentrism, it does not require huge sacrifices of human interests. Leopold does not, for example, believe that humans should stop eating or hunting, or experimenting on animals. Nor does he call for a massive reduction in the human population, or for permitting humans to interfere with nature only to satisfy vital human needs (regardless of economic or other human costs). As an environmental ethic, Leopold's land ethic is a comparatively moderate view that seeks to strike a balance between human interests and a healthy and biotically diverse natural environment. Many of the things mainstream environmentalists favor—preference for native plants and animals over invasive species, hunting or selective culling to control overpopulated species that are damaging to the environment, and a focus on preserving healthy, self regenerating natural ecosystems both for human benefit and for their own intrinsic value—jibe with Leopold's ecocentric land ethic. A related understanding has been framed as global land as a commons. In this view biodiversity and terrestrial carbon storage an element of climate change mitigation are global public goods. Hence, land should be governed on a global scale as a commons, requiring increased international cooperation on nature preservation.
Сын
Кейбір сыншылар Леопольдты жер этикасының не екенін және оның адамдар қоршаған орта туралы қалай ойлануға тиіс екенін нақты айтпағаны үшін кінәлайды. Леопольдтің өзінің негізгі нормативтік принципін ("Бір нәрсе биотикалық қауымдастықтың тұтастығын, тұрақтылығын және сұлулығын сақтауға көмектесетін болса, сонда дұрыс") этикалық абсолют ретінде қарастыруды ол қаламағаны анық. Егер осылай түсіндірілсе, ол үйлер, мектептер немесе шаруашылықтар салу үшін жерді тазалауға тыйым салатын болар еді, және Леопольдтің қарамаған "табиғатқа қол тигізбеу" тәсілін қажет ететін еді. Сондықтан оның бұл сөзін табиғи экожүйелерді бағалау және ол "адам мен жер арасындағы үйлесім" деп атаған тұрақты жағдайға жету үшін жалпы нұсқау ретінде қарастыру керек. Бірақ бұл бұлыңғыр және, кейбір сыншылардың пікірінше, аса пайдалы емес. Леопольдке тағы бір жиі айтылатын сын – ол жер этикасын неге қабылдауымыз керектігін нақты түсіндірмегендігі. Ол көбінесе табиғатқа деген дәстүрлі, "басқыншыл" көзқарас салдарынан туындайтын қоршаған ортаға келтірілген зиянның мысалдары келтіреді (мысалы, топырақ эрозиясы, ластану және орманды жою). Бірақ осы мысалдар жер этикасын, биоцентризмді немесе басқа да табиғатты жақсы көретін экологиялық этиканы қолдауға неге себеп болатыны түсініксіз. Леопольд сондай-ақ жер этикасын қолдау үшін қазіргі заманғы экологияға, эволюциялық теорияға және басқа да ғылыми жаңалықтарға жиі сілтеме жасайды. Кейбір сыншылар мұндай сілтемелер фактілерден құндылықтарға заңсыз көшуді білдіреді деп санайды. Олардың пікірінше, біз мұндай толық көзқарасты адамдардың ісінде дұрыс деп қабылдамаймыз. Олар: "Неге біз оны адам емес жануарларға қатысты қолдануымыз керек?" дейді. Соңында, кейбір сыншылар Леопольдтің жер этикасы қазіргі, бірақ уақытша экологиялық тепе-теңдікті сақтау үшін табиғатқа қабылдамас араласуды талап етуі мүмкін бе деп күмәнданады. Егер қоршаған ортаны сақтаудың басты міндеті табиғи экожүйелердің тұтастығы мен тұрақтылығын сақтау болса, онда табиғи ортаның табиғи түрде өзгеруін болдырмау үшін жиі және қымбатқа түсетін адамның араласуы қажет емес пе? Табиғатта экожүйелердің "тұрақтылығы мен тұтастығы" құрғақшылық, өрт, дауыл, зиянкестер, жаңадан келген жыртқыштар және т.б. сияқты факторлардың салдарынан үнемі бұзылады немесе жойылады. Адамдар осындай экологиялық өзгерістерді болдырмау үшін әрекет етуі керек пе, және егер солай болса, қандай құнға? Неге біз қазіргі экологиялық тепе-теңдікке соншалықты жоғары баға беруіміз керек? Неге біздің рөліміз табиғаттың күзетшісі немесе полицияшысы болу деп ойлаймыз? Осы сыншылардың пікірінше, Леопольдтің экологиялық тепе-теңдікті сақтауға баса назар аударуы тым антропоцентристік және табиғатқа лайықты құрмет көрсетпейді.
Some critics fault Leopold for lack of clarity in spelling out exactly what the land ethic is and its specific implications for how humans should think about the environment. It is clear that Leopold did not intend his basic normative principle ("A thing is right when it tends to preserve the integrity, stability, and beauty of the biotic community") to be regarded as an ethical absolute. Thus construed, it would prohibit clearing land to build homes, schools, or farms, and generally require a "hands off" approach to nature that Leopold plainly did not favor. Presumably, therefore, his maxim should be seen as a general guideline for valuing natural ecosystems and striving to achieve what he terms a sustainable state of "harmony between men and land." But this is vague and, according to some critics, not terribly helpful. A second common criticism of Leopold is that he fails to state clearly why we should adopt the land ethic. He often cites examples of environmental damage (e. g., soil erosion, pollution, and deforestation) that result from traditional human centered, "conqueror" attitudes towards nature. But it is unclear why such examples support the land ethic specifically, as opposed to biocentrism or some other nature friendly environmental ethic. Leopold also frequently appeals to modern ecology, evolutionary theory, and other scientific discoveries to support his land ethic. Some critics have suggested that such appeals may involve an illicit move from facts to values. According to these critics, we rightly reject such holistic approaches in human affairs. Why, they ask, should we adopt them in our treatment of non human animals? Finally, some critics have questioned whether Leopold's land ethic might require unacceptable interferences with nature in order to protect current, but transient, ecological balances. If the fundamental environmental imperative is to preserve the integrity and stability of natural ecosystems, wouldn't this require frequent and costly human interventions to prevent naturally occurring changes to natural environments? In nature, the "stability and integrity" of ecosystems are disrupted or destroyed all the time by drought, fire, storms, pests, newly invasive predators, etc. Must humans act to prevent such ecological changes, and if so, at what cost? Why should we place such high value on current ecological balances? Why think it is our role to be nature's steward or policeman? According to these critics, Leopold's stress on preserving existing ecological balances is overly human centered and fails to treat nature with the respect it deserves.