Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Жаңа Зеландиядағы қарулы қақтығыс
Armed conflict in New Zealand
Хатт аңғары науқаны – 1846 жылы Жаңа Зеландияның Солтүстік аралының оңтүстік бөлігінде жергілікті маорилер мен британдық қоныс аударушылар және әскери күштер арасындағы қарулы қақтығыс. Бұл науқан жер және егемендік мәселелеріне байланысты болған 19 ғасырғы Жаңа Зеландия соғыстарының ең алғашқыларының бірі болды. Оған 1843 жылғы маусымдағы Уайрау төңкерісі және 1847 жылғы сәуір-шілде айларындағы Вангануи науқаны алдын басты. Науқанға Жаңа Зеландия компаниясының бейсауат жер сатып алу практикасы, қоныс аударушылардың жер талаптарына қарулы үкіметтік қолдау және жергілікті маорилер арасындағы күрделі тайпалық шиеленістер себеп болды. Үш қақтығыста да көптеген жауынгерлер ортақ болды. Науқанның ең маңызды шайқастарының бірі – 1846 жылғы 16 мамырда Хатт аңғарындағы Булкотт фермасындағы императорлық бекініске маорилердің таңғы шабуылы, оның салдарынан сегіз британдық сарбаз және кем дегенде екі маори қаза тапты. Тағы бір маңызды шайқас – 6-13 тамыз аралығындағы Бэттл Хилл шайқасы, онда британдық әскерлер, жергілікті жасақтар және kūpapa маорилері басшысы Те Рангихаеата басқаратын Нгати Тоа жасағын тік және тығыз орманды жерлерде қуды. Науқан барысында Нгати Тоа басшысы Те Раупараха тұтқындалды және екі жыл бойы Оклендте айыпталусыз қамауда ұсталды. 2003 жылғы Уайтанги трибуналының баяндамасында Жаңа Зеландия компаниясының 1839 жылғы жер сатып алулары заңсыз деп танылды және Корольдің 1840 жылғы Уайтанги шартын бұзғаны анықталды.
The Hutt Valley campaign was an armed conflict in the lower North Island of New Zealand between indigenous Māori and British settlers and military forces in 1846. The campaign was among the earliest of the 19th century New Zealand Wars that were fought over issues of land and sovereignty. It was preceded by the Wairau affray (June 1843) and followed by the Wanganui campaign (April–July 1847) and was triggered by much the same pressures—the careless land purchasing practices of the New Zealand Company, armed government support for settler land claims, and complex intertribal tensions between local Māori. The three conflicts also shared many of the same combatants. The campaign's most notable clashes were the Māori dawn raid on an imperial stockade at Boulcott's Farm in the Hutt Valley on 16 May 1846 in which eight British soldiers and at least two Māori died, and the Battle of Battle Hill from 6–13 August as British troops, local militia and kūpapa Māori pursued a Ngāti Toa force led by chief Te Rangihaeata through steep and dense bushland. Ngāti Toa chief Te Rauparaha was taken into custody during the campaign; he was detained without charge in Auckland for two years. A 2003 report by the Waitangi Tribunal concluded the New Zealand Company's 1839 land purchases were invalid and that the Crown committed a number of breaches of the 1840 Treaty of Waitangi in subsequent dealings with Māori in the area.
Соғыс тарихы
1840 жылдардың ортасында шиеленіс күшейді, себебі отарлаушылар мен маорилер Жаңа Зеландия компаниясының ойсыз және көбінесе күмәнді жер сатып алуларының салдарымен айналысуға мәжбүр болды. Сатып алынған жерлер мен маори резерваттарының шекаралары көбінесе нашар көрсетілгендіктен, шатасу мен қақтығыстар туды. Компанияның сатып алу агенттері сатушылардың жерді сату құқығын сирек сұраққа тарды, тіпті маорилердің өзі жердің иелігін таласып-тартысқан, ал Хатт аңғарында дәстүрлі құқықтар бойынша тұрған маорилер үкімет тарапынан аз немесе ешқандай өтемақысыз күшпен шығарылды, үйлері мен кең егістіктерінен айырылды. Нгати Мутунга бұл аймақпен ұзақ тарихи байланыс орнатқандықтан, жерді сатуға құқылы болды, бірақ Жаңа Зеландия компаниясының «Тори» кемесі 1839 жылдың қыркүйегінде Порт-Николсонға қоныстану үшін жер сатып алу мақсатымен келген кезде, олар кетіп қалған еді. Осы күрделі жағдайды білмей, Те Раупараха Кук бұғазының айналасындағы барлық жерді бағындырды және жерде тұратындар оны соңғы иесі деп кеңінен мойындады деген кеңеске құлақ аспай, Жаңа Зеландия компаниясы Порт-Николсон (Веллингтон) айманындағы кең, бірақ дұрыс анықталмаған жерлер үшін алты басшыға төлем жасады. Төлем алғандардың арасында Нгати Тама басшысы Те Каеаа (сондай-ақ Таринга Кури, яки «Иттің құлағы» деп те аталады), ол Те Раупарахаға бағынышты болып Кайварахарада тұрды. Нгати Рангатай 1830 жылдардың басынан бері Гератунга ауданында маусымдық түрде болғанымен, оның аумағы сатып алынған жерге қосылған болатын, бірақ оған ештеңе ұсынылмады. Жаңа Зеландия компаниясының қоныс аударушылары 1840 жылдың қаңтарынан бастап Порт-Николсонға маорилерді қорқытып, көптеп келе бастады, олар көп ұзамай пакехалардың үйлерін, бақшаларын және зираттарын таптап жатқанын, ал кейбір жерлерде жерді зерттеуге арналған тіреулерді қадап жатқанын көрді.
Tensions rose in the mid 1840s as settlers and Māori were left to deal with the consequences of haphazard and often dubious land purchases by the New Zealand Company. The boundaries of purchased land and Māori reserves were often only vaguely indicated, creating confusion and conflict. The company's purchasing agents seldom questioned the right of vendors to sell the land, whose possession even Māori disputed among themselves and Māori who lived in the Hutt Valley under customary rights were forcefully evicted by the government with little or no compensation for their homes and extensive cultivations. Ngāti Mutunga had established ahi kā, or a long historical association with the area and was therefore in a position to sell land, but had departed by September 1839, when the New Zealand Company vessel Tory arrived at Port Nicholson to purchase land for its settlements. Unaware of these complexities, and disregarding advice that Te Rauparaha had conquered all the land around Cook Strait and was widely accepted by those who lived on the land as the final owner, the New Zealand Company distributed payment to six chiefs for vast, but poorly defined expanses of land in the Port Nicholson (Wellington) area. Among the recipients was Ngāti Tama chief Te Kaeaea (also known as Taringa Kuri, or "Dog's Ear"), then living at Kaiwharawhara in subservience to Te Rauparaha. Ngāti Rangatahi, although it had been in the Heretaunga district seasonally since the early 1830s, was offered nothing, although its territory was included in the purchase. New Zealand Company settlers began arriving at Port Nicholson from January 1840 in numbers that shocked Māori, who soon found Pākehā trampling over their homes, gardens and cemeteries, and in places sticking survey pegs in the ground.