Жорж Псалманазар: Еуропаны алдаған тайвандық » деген аңыз
George Psalmanazar
Жорж Псалманазар (1679-1763) – Тайваннан деп жол тартқан француз жазушысы. Өмірі, алдауы, Сэмюэл Джонсонмен қарым-қатынасы туралы аңыз. Француздық шыққан тегі анықталды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз жазушысы (1679–1763)
French writer (1679–1763)
Жорж Псалманазар (1679 – 3 мамыр 1763) – Формозадан (қазіргі Тайвань) еуропалық елдерге алғаш келген адаммын деп мәлімдеген француз. Бірнеше жыл бойы ол Ұлыбританиядағы көптеген адамдарды осыған сендірді, бірақ кейін оның еуропалық текті екені анықталды. Содан кейін ол діни-теологиялық эсселер жазып, Сэмюэл Джонсонмен және 18 ғасырдағы Лондонның көрнекті әдеби тұлғаларымен дос болып, танысты.
George Psalmanazar ( 1679 – 3 May 1763) was a Frenchman who claimed to be the first native of Formosa (today Taiwan) to visit Europe. For some years, he convinced many in Britain; however, he was eventually revealed to be of European origin. He subsequently became a theological essayist, and a friend and acquaintance of Samuel Johnson and other noted figures in 18th century literary London.
Ерте өмір
Псалманазар өзінің ерте өмірінің көптеген егжей-тегжейін әдейі жасырып қойғанмен, ол 1679 және 1684 жылдар аралығында Францияның оңтүстігінде, әлде Лангедокта немесе Прованста туған деген болжам бар. Оның туған аты белгісіз. Өзінің айтуынша, Псалманазар өте дарынды бала болған. Ол жеті-сегіз жасында латын тілін еркін меңгеріп, өзінен екі есе үлкен балалармен бәсекелесіп жеңіске жеткенін мәлімдейді. Бірақ, кейін софистикалық философиядан сабақ алғаннан кейін академизмге көңілі тоймады және он бес немесе он алты жасында оқуын тоқтатты.
Although Psalmanazar intentionally obscured many details of his early life, it is believed that he was born in southern France, perhaps in Languedoc or Provence, some time between 1679 and 1684. His birth name is unknown. Indeed, by his own account Psalmanazar was something of a child prodigy. He claims that he attained fluency in Latin by the age of seven or eight, and excelled in competition with children twice his age. Later encounters with a sophistic philosophy tutor made him disenchanted with academicism, however, and he discontinued his education around the time he was fifteen or sixteen.
Еуропалық континент
Францияда қауіпсіз және үнемді саяхаттау үшін Псалманазар алдымен Римге бара жатқан ирландтық паломник болып әрекет етті. Ол ағылшын тілін үйреніп, жалған паспорт жасап, жергілікті шіркеудің қасиетті заттар сақталатын орнынан паломниктің плащын және таяғын ұрлап, жолға шықты. Бірақ көп ұзамай ол кездескен көптеген адамдардың Ирландияны жақсы білетінін және оның алдауын аңғара алатынын түсінді. Одан кейін, оған одан экзотикалық кейіп керек екенін түсініп, Псалманазар иезуит ұстаздарынан естіген Шығыс Азия туралы миссионерлік хабарламаларға сүйеніп, жапондық дінге өткен адам болып көрінуді шешті. Кейін ол өзінің жаңа бейнесін одан әрі дамытып, «жапондық бұтқа табынушы» болып көрсетіп, кардамонмен дәмделген шикі ет жеу және креслода тік отырып ұйықтау сияқты ерекше әдеттерді көрсетті. Римге жетпеген Псалманазар 1700-1702 жылдар аралығында түрлі неміс княздықтары арқылы саяхаттады. 1702 жылы ол Нидерландыға келді, онда ол кейде жалдамалы әскер және сарбаз болып қызмет етті. Осы кезде ол өзінің туған жерін Жапониядан одан да беймәлім Формозаға (Тайвань) ауыстырып, шетелдік күнтізбеге сәйкес болу, Күн мен Айға күрделі құрбандық рәсімдерімен табыну және тіпті өзі ойлап тапқан тілде сөйлеу сияқты күрделі әдеттерді қалыптастырды. 1702 жылдың соңында Псалманазар шотландтық армия бөлімінің капелланы болған шотландтық дін қызметкері Александр Иннесті кездестірді. Кейіннен Иннес оны христиан дініне өткізгенін және оған Джордж Псалманазар деген ат бергенін (ол Библияда айтылған Ассирия патшасы Шалманесер V-нің атымен аталады) мәлімдеді. 1703 жылы олар Роттердам арқылы Лондонға аттанды, онда англикан дін қызметкерлерімен кездесуді жоспарлады.
In order to travel safely and affordably in France, Psalmanazar first pretended to be an Irish pilgrim on his way to Rome. After learning English, forging a passport, and stealing a pilgrim's cloak and staff from the reliquary of a local church he set off, but he soon found that many people he met were familiar with Ireland and were able to see through his disguise. Deciding that a more exotic disguise was needed, Psalmanazar drew upon the missionary reports about East Asia that he had heard of from his Jesuit tutors and decided to impersonate a Japanese convert. At some point he further embellished this new persona by pretending to be a "Japanese heathen" and exhibiting an array of appropriately bizarre customs, such as eating raw meat spiced with cardamom and sleeping while sitting upright in a chair. Having failed to reach Rome, Psalmanazar travelled through various German principalities between 1700 and 1702. In the latter year, he appeared in the Netherlands, where he served as an occasional mercenary and soldier. By this time, he had shifted his supposed homeland from Japan to the even more obscure Formosa (Taiwan), and had developed more elaborate customs, such as following a foreign calendar, worshipping the Sun and the Moon with complex propitiatory rites of his own invention, and even speaking an invented language. In late 1702, Psalmanazar met the Scottish priest Alexander Innes, who was the chaplain of a Scottish army unit. Afterwards Innes claimed that he had converted the heathen to Christianity and christened him George Psalmanazar (after the Assyrian king Shalmaneser V, who is referenced in the Bible). In 1703, they left via Rotterdam for London, where they planned to meet Anglican clergymen.
Англия
Олар Лондонға жеткенде, ерекше әдеттері бар экзотикалық шетелдік туралы хабар тез тарады және Псалманазар жоғары деңгейдегі атаққа ие болды. Оның сұранысқа ие болуының себебі тек оның ерекше жол-жоралары ғана емес, сонымен қатар алыс елдерді сипаттайтын саяхаттар туралы отандық қызығушылықтың артуы және 18 ғасырдың басындағы Ұлыбританиядағы католиктерге және иезуиттерге қарсы діни көзқарас болды. Оның әңгімесінің негізгі бөлігі – оның Формозадан зұлым иезуиттер тарапынан ұрланып, Францияға әкелінгені және ол жерде католик болудан бас тартқаны туралы мәлімдемесі еді. Псалманазар өзін реформаланған бұтқа табынушы деп жариялады, ол енді англикандық дінді ұстанады. Ол Лондон епискобының және Лондон қоғамының басқа да беделді мүшелерінің сүйіктісіне айналды. Өсіп келе жатқан осы қызығушылықты пайдалана отырып, Псалманазар 1704 жылы «Жапония императорына бағынышты Формозаның тарихи және географиялық сипаттамасы» атты кітап жариялады. Бұл кітап Формозаның әдет-ғұрыптары, географиясы және саяси экономикасының егжей-тегжейлі сипаттамасы болып есептелді, бірақ шындығында толығымен ойдан шығарылған еді. Кітаптағы «фактілер» басқа саяхат есептерінің қосындысы еді, әсіресе Жаңа әлемдегі ацтектер мен инкалар өркениеттері туралы мәліметтерден және Жапонияның көркемделіп сипатталған суреттерінен әсер алған. Томас Мордың «Утопиясы» да шабыт көзі болған болуы мүмкін. Оның жапон діні туралы кейбір мәлімдемелері қытайлық «үш үйретім» идеясын дұрыс түсінбеуден туындаған сияқты, өйткені ол Жапонияда «бұтқа табынудың» үш түрі бар екенін айтты. Псалманазардың сөзіне қарағанда, Формоза – Xternetsa атты астанасы бар гүлденген ел болған. Ерлер жыныс мүшелерін жабатын алтын немесе күміс табақшадан басқа жалаңаяқ жүрген. Олардың негізгі тағамы – бұтақтармен ауланған жылан. Формозалықтар көп әйелділікке бейім болған және күйеулердің әйелдерін опасыздық үшін жеуге құқығы болған. Олар қылмыскерлерді басын төмен қаратып асып, кейін жебелермен толықтырып өлтіретін. Жыл сайын олар 18 000 жас баланың жүректерін құдайларға құрбандыққа шалып, дін қызметкерлері олардың денесін жейтін. Олар жылқы мен түйелерді көлік үшін пайдаланып, жер астындағы дөңгелек үйлерде тұратын.
When they reached London, news of the exotic foreigner with bizarre habits spread quickly and Psalmanazar achieved a high level of fame. His appeal not only derived from his exotic ways, which tapped into a growing domestic interest in travel narratives describing faraway locales, but also played upon the prevailing anti Catholic and anti Jesuit religious sentiment of early 18th century Britain. Central to his narrative was his claim to have been abducted from Formosa by malevolent Jesuits and taken to France, where he had steadfastly refused to become a Catholic. Psalmanazar declared himself to be a reformed heathen who now practised Anglicanism. He became a favourite of the Bishop of London and other esteemed members of London society. Building upon this growing interest in his life, Psalmanazar published a book in 1704, An Historical and Geographical Description of Formosa, an Island subject to the Emperor of Japan. This book purported to be a detailed description of Formosan customs, geography and political economy; however, it was in fact a complete invention. The "facts" contained in the book are an amalgam of other travel reports, especially influenced by accounts of the Aztec and Inca civilisations in the New World, and by embellished descriptions of Japan. Thomas More's Utopia may also have served as an inspiration. Some of his claims about Japanese religion seem to also be derived from a misinterpretation of the Chinese idea of three teachings, as he claims that there were three different forms of "idolatry" practiced in Japan. According to Psalmanazar, Formosa was a prosperous country with a capital city called Xternetsa. Men walked naked except for a gold or silver plate to cover their genitals. Their main food was a serpent that they hunted with branches. Formosans were polygamous and husbands had a right to eat their wives for infidelity. They executed murderers by hanging them upside down and shooting them full of arrows. Every year they sacrificed the hearts of 18,000 young boys to gods, and their priests ate the bodies. They used horses and camels for transport, and dwelled underground in circular houses.
Псевдо-лексикограф
Забур жыршысы "Формоса" тілін де сипаттаған. Оның осы саладағы еңбегі соншалықты сенімді болды, неміс тіл білімі мамандары оның "Формоса әліпбиі" деп аталатын үлгілерін тіл туралы кітаптарға 19 ғасырда, тіпті оның ірі алдамшылығы ашылғаннан кейін де енгізді. Міне, оның "Иеміздің дұғасының" аудармасы:
Psalmanazar's book also described the Formosan language, an early example of a constructed language. His efforts in this regard were so convincing that German grammarians included samples of his so called "Formosan alphabet", in books about language, well into the 19th century, even after his larger imposture had been exposed. Here is his "translation" of the Lord's Prayer:
Забур жыршысының кітабы толыққанды табысқа ие болды. Ол ағылшын тілінде екі басылымнан өтті, содан кейін француз және неміс тілдерінде жарық көрді. Кітабы жарық көргеннен кейін Забур жыршысы бірнеше ғылыми қоғамдар алдында Формоса мәдениеті мен тілі туралы лекция оқуға шақырылды, тіпті оны Оксфорд университетінде дәріс беруге шақыру туралы ұсыныс жасалды. Осы лекциялардың ең танымалсы – Корольдік қоғам алдындағы сөйлегені, онда оған Эдмонд Галли қарсы шықты. Забур жыршысына күмәнданғандар жиі қарсылық білдірді, бірақ ол көбінесе өзінің негізгі тұжырымдамаларына қатысты сынды сейілтуге тырысты. Мысалы, ол өзінің ақ терілі болуын Формосаның жоғарғы топтары жер астында өмір сүргенімен түсіндірді. Формосада миссионерлік қызмет атқарған иезуиттерге, ықтимал, иезуиттерге қарсы көзқарас болғандықтан, сенбеді. Формосада жасалған тілге ConLang код тізілімінде белгілі кодтар берілді.
Psalmanazar's book was an unqualified success. It went through two English editions, and French and German editions followed. After its publication, Psalmanazar was invited to lecture on Formosan culture and language before several learned societies, and it was even proposed that he be summoned to lecture at the University of Oxford. In the most famous of these engagements he spoke before the Royal Society, where he was challenged by Edmond Halley. Psalmanazar was frequently challenged by sceptics, but for the most part he managed to deflect criticism of his core claims. He explained, for instance, that his pale skin was due to the fact that the upper classes of Formosa lived underground. Jesuits who had actually worked as missionaries in Formosa were not believed, probably because of anti Jesuit prejudice. The Formosan constructed language has been assigned the codes and in the ConLang Code Registry.
Қасиетті дін қызметкері және теологиялық эссе жазушы
Ақырында Иннес Португалияға британдық әскерлердің бас капелланы ретінде барды. Алайда, ол кезде ол опиумға тәуелді болып, бірнеше сәтсіз кәсіптік жобаларға, соның ішінде Формозадан екендігі айтылған әсемделіп жасалған сыпырғыштарды сатуға жасаған талпынысына қатысты. Псалманазардың мәлімдемелері уақыт өте келе сенімсіздене бастады, ал Формоза туралы басқа көздерден алынған мәліметтер оның айтқандарына қайшы келді. Оның өтірігін қорғауы әлсіреп, 1706 жылы ол ең алдымен достарына, содан кейін жалпы жұртшылыққа мойындады. Ол кезде Лондон қоғамы «Формозаға деген құмарлықтан» жалыққан еді. Келесі жылдары Псалманазар біраз уақыт әскери полкте кеңсе қызметкері болып жұмыс істеді, содан кейін бірнеше дін қызметкерлері оған теологияны оқу үшін ақша берді. Одан кейін Псалманазар Граб-стриттегі әдеби ортаға қатысып, памфлеттер жазып, кітаптарды редакциялады және басқа да аз төленетін, көзге түспейтін жұмыстарды істеді. Ол еврей тілін үйреніп, Сэмюэл Палмердің «Баспаның жалпы тарихы» (1732 ж.) кітабының бір авторы болды және «Жалпы тарихқа» бірнеше мақала жазды. Ол тіпті «Жер туралы толық жүйеге» да үлес қосты және Формозадағы нақты жағдай туралы жазып, өзі жасаған алдауды айқын сынады. Ол дінге бет бұрғандай болды және жастық шағындағы өтіріктерінен бас тартты. Осы жаңадан табылған дінге деген құлшынысы 1753 жылы оның атын жасыра басып шығарған теологиялық эсселер жинағына әкелді.
Innes eventually went to Portugal as chaplain general to the British forces. By then, however, he had developed an opium addiction and had become involved in several misguided business ventures, including a failed effort to market decorated fans purported to be from Formosa. Psalmanazar's claims became increasingly less credible as time went on and knowledge of Formosa from other sources began to contradict his claims. His energetic defence of his imposture began to slacken and in 1706 he confessed, first to friends and then to the general public. By then London society had largely grown tired of the "Formosan craze". In the following years Psalmanazar worked for a time as a clerk in an army regiment until some clergymen gave him money to study theology. Psalmanazar then participated in the literary milieu of Grub Street, writing pamphlets, editing books and undertaking other low paid and unglamorous tasks. He learned Hebrew, co authored Samuel Palmer's A General History of Printing (1732), and contributed a number of articles to the Universal History. He even contributed to A Complete System of Geography and wrote about the real conditions in Formosa, pointedly criticising the hoax he himself had perpetrated. He appears to have become increasingly religious and disowned his youthful impostures. This newfound religiosity culminated in his anonymous publication of a book of theological essays in 1753.
Сэмюэл Джонсонның және басқалардың досы
Бұл өмірінің соңғы кезеңі оның бұрынғы алдаушылық қызметіне қарағанда оған әлдеқайда аз даңқ әкелгенімен, бірқатар тарихи сәйкестіктерге әкелді. Олардың ең танымалсы – қарт Псалманазардың жас Сэмюэл Джонсонмен, ол да Груп-стриттегі жалдамалы автор болған, күтпеген достығы. Кейін Джонсон өзінің ауданында Псалманазарды ерекше, бірақ қасиетті тұлға ретінде жақсы білгенін еске алды, «ол осылайша танымал және құрметті болған, тіпті балалар да оны көргенде құрмет көрсетпей өтпеген». Псалманазар замандас ағылшын әдебиетінің тағы бірнеше маңызды өкілдерімен де байланыс жасады. 1741 жылдың басында ол романшы Сэмюэл Ричардсонға қолмен жазылған қырық беттен тұратын жинақ жіберген көрінеді, онда ол Ричардсонның өте танымал «Памела» романдағы сюжетті жалғастыруға тырысқан. Ричардсон Псалманазардың жалғастыру әрекетін «күлкілі және сенімсіз» деп бағалады. Жонатан Свифт «Қарапайым ұсыныста» Псалманазарды әзілдей келіп, «Формоза аралының тумасы, жиырма жылдан астам бұрын Лондонға келген, танымал Саламаназарды» каннибализмнің көрнекті жақтаушысы ретінде сарказммен айтады. Тобиас Смоллетттің романында «Псалманазар» туралы мазақтап айтылады, ол «Азиялықтың қарапайымдылығы мен қанағатсыздығымен жарты ғасыр бойы әдеби еңбек еткеннен кейін, бірнеше кітап сатушылардың қайырымдылығымен күн көріп, шіркеуге түспеуге тырысады».
Although this last phase of Psalmanazar's life brought him far less fame than his earlier career as a fraud, it resulted in some remarkable historical coincidences. Perhaps the most famous of these is the elderly Psalmanazar's unlikely friendship with the young Samuel Johnson, who was also a Grub Street hack. In later years Johnson recalled that Psalmanazar had been well known in his neighbourhood as an eccentric but saintly figure, "whereof he was so well known and esteemed, that scarce any person, even children, passed him without showing him signs of respect". Psalmanazar also interacted with a number of other important English literary figures of his age. In the early months of 1741 he appears to have sent the novelist Samuel Richardson an unsolicited bundle of forty handwritten pages in which he attempted to continue the plotline of Richardson's immensely popular epistolary novel Pamela. Richardson called Psalmanazar's attempted sequel "ridiculous and improbable". In A Modest Proposal Jonathan Swift ridicules Psalmanazar in passing, sardonically citing "the famous Salamanaazor, a Native of the island of Formosa, who came from thence to London, above twenty Years ago," as an eminent proponent of cannibalism. A novel by Tobias Smollett refers mockingly to "Psalmanazar, who, after having drudged half a century in the literary mill in all the simplicity and abstinence of an Asiatic, subsists on the charity of a few booksellers, just sufficient to keep him from the parish".
Өлім және естеліктер
Джордж Псалманазар 3 мамыр 1763 жылы Лондонның Иронмонгер Роу көшесінде қайтыс болды. Өткен жылы жазған өсиетінде ол өзін кедей, күнәлі және еш нәрсеге жарамайтын жаратылыс деп сипаттады; денесін қарапайым және ең арзан тәсілмен жалпы жерлеу орнына тапсыруды бұйырды; сондай-ақ, Формоза тарихының ұятты және арсыз алдамшылық, халықты алдау екенін қатаң түрде мәлімдеді. Ол "Джордж Псалманазардың естеліктері; Формозаның тумасы ретінде танылған" деген атпен жазылған автобиографиясын қалдырды, ол алғаш рет 1764 жылы жарық көрді. Кітапта оның нағыз туған аты жасырылған, ол әлі де белгісіз, бірақ оның бала кезі мен алдамшылықтарының қалыптасуы туралы көптеген мәліметтер бар.
George Psalmanazar died on 3 May 1763 in Ironmonger Row, London, England. In his will, completed the previous year, he styled himself a poor, sinful and worthless creature; he directed that his body should be committed to the common burying ground, in the humblest and cheapest manner; and he solemnly declared that his History of Formosa was a base and shameful imposture, a fraud on the public. He left behind him an autobiography, Memoirs of ** **, Commonly Known by the Name of George Psalmanazar; a Reputed Native of Formosa, which first appeared in 1764. The book withholds his real birth name, which is still unknown, but contains a wealth of detail about his early life and the development of his impostures.