Кіріспе

Пошта жүйесі немесе электрондық пошта арқылы шахмат ойыны

Хаттасқан шахмат – шахмат ойыны, дәстүрлі түрде пошта жүйесі арқылы алыстан хат алмасудың әртүрлі тәсілдерімен ойналады. Бүгінде көбінесе хаттасқан шахмат серверлері, ашық интернет шахмат форумдары немесе электрондық пошта арқылы ойналады. Сирек қолданылатын тәсілдерге факс, пошта тасымалдаушы мысықтар және телефон жатады. Бұл, шахматшылардың бір уақытта шахмат тақтасында отырып ойнайтын немесе интернет арқылы нақты уақытта ойнайтын (онлайн шахмат) "тақтадағы" (Over the Board - OTB) шахматтан өзгеше. Хаттасқан шахмат географиялық тұрғыдан алыс тұратын адамдар мен клубтарға жеке кездеспей-ақ бір-бірімен ойнауға мүмкіндік береді. Осындай алыс қарым-қатынастар – хаттасқан шахматтың көптеген ерекшеліктерінің бірі. Ойынның ұзақтығы қолданылатын әдіске байланысты өзгеруі мүмкін: сервер немесе электрондық пошта арқылы ойналатын ойын бірнеше күн, апта немесе айға созылуы мүмкін, ал әртүрлі елдердегі шахматшылар арасында пошта арқылы ойналатын ойын бірнеше жылға дейін жалғасуы мүмкін.

Құрылымы

Хаттасқан шахмат ойыны бірнеше жағынан үстел үстіндегі (OTB) ойыннан өзгеше. Үстел үстіндегі шахмат ойыншылары көбінесе бір уақытта бір ойын ойнайды (қосымша көрсетілімдер ерекшелік), ал хаттасқан шахмат ойыншылары бірнеше ойынды бірден жүргізе алады. Турнирдегі ойындар бір мезгілде өтеді, және кейбір ойыншылардың бір уақытта жүзден астам ойыны болуы мүмкін. Хаттасқан ойындағы уақыт лимиті қатаң белгіленбеген, бірақ әдетте әр қадамға бір күннен кем болмайды (пошта арқылы жіберілген шахматтағы хабарласу уақытын есептемегенде). Бұл уақыт ойыншыға тереңірек ойлауға мүмкіндік береді, соның салдарынан қателіктер азаяды. Көбінесе кітаптар, шахматтық деректер базалары және кейде шахматтық бағдарламалар сияқты көмекші құралдарға рұқсат беріледі. Кітаптар мен ашық деректер базаларын пайдалануға көбінесе келісім бар, бірақ шахматтық қозғалтқыштарды қолдануға рұқсат беруі ұйымдардың арасында әртүрлі болады.

Компьютерлік көмек

Компьютерлік көмек хат-хабар шахматын өзгертіп жіберді. Шахматты жақсы білмейтін ойыншылар өз ойындарын талдау үшін ең күшті компьютерлік бағдарламаларды қолдана алатындықтан, бастаушы және шебер ойыншы арасындағы алшақтық қысқарды. Дәстүрлі пошта арқылы жүргізілетін хат-хабар шахматының танымалдылығы 20 ғасырдың соңында төмендеді. Бұл шахмат бағдарламалары кеңінен қолжетімді болған кезде орын алды, ал олардың ойын күші көп ұзамай гроссмейстерлер деңгейіне жетті. Көрсетілетін шахмат (OTB) жарыстарында барлық шахмат ұйымдары кез келген электрондық құрылғыны пайдалануға қатаң тыйым салады. Хабарласу шахматында шахмат бағдарламаларын пайдалануға тыйым салу немесе рұқсат ету туралы бірлескен ұстаным жоқ. Chess.com-ның Daily Chess жүйесі шахмат машиналарын пайдалануға қатаң тыйым салады және барлық жеңімпаздардың ойындары әділ ойын үшін компьютерлік талдаудан өтеді. АҚШ Шахмат федерациясы да осыған ұқсас ұстанымды ұстанады, ол өз ережелерінде ойындарды бағалау үшін «шахмат ойынатын алгоритмдерді» пайдалануға тыйым салады. Халықаралық хат-хабар шахмат федерациясы (ICCF) тіпті Дүниежүзілік хат-хабар шахмат чемпионаты кезінде де адамдар мен компьютерлердің арасындағы ынтымақтастыққа рұқсат береді. ICCF мұны «машиналардың дәлдігімен басшылыққа алынатын адамдардың стратегиясы мен жоспарлауын қамтитын гибридтік жарыс» деп атайды. Ойынның түрлері көбінесе шахмат серверлерінде немесе шахмат форумдарында ойналады. Ойындар өзгертілген форма болғандықтан, шахмат қозғалтқыштары аз пайдалы болуы мүмкін, ал түрге байланысты тіпті мүлдем пайдасыз болуы да мүмкін. Мысалы, шексіз шахмат тақтасында немесе шексіз шахматта ойналатын шахмат ойындары шахмат бағдарламалық жасақтамасының ықпалына іс жүзінде түспейді.

Реттеуші органдар

Хат-хабар шахмат турнирлері әдетте ресми реттеуші органның басшылығымен өткізіледі, ең бастысы – Халықаралық хат-хабар шахмат федерациясы (ICCF), ол FIDE халықаралық шахмат ұйымына қатысты. Дегенмен, пошта және электрондық пошта арқылы іс-шараларды ұйымдастыратын ICCF – хат-хабар шахматымен айналысатын жалғыз ұйым емес. Пошталық шахматқа арналған көптеген ұлттық және аймақтық органдар бар, сондай-ақ электрондық пошта арқылы тегін ойынды ұйымдастырумен шұғылданатын бірнеше ұйымдар бар, мысалы, Халықаралық электрондық шахмат тобы (IECG), Lechenicher SchachServer (LSS) және Тегін Интернеттік хат-хабар ойындары сервері (FICGS), олар әлем чемпионаты циклын және Халықаралық электрондық пошта шахмат клубын (IECC) де жүргізеді. Алайда, ICCF-тен басқа ұйымдар FIDE санкциясына ие емес. ICCF Халықаралық шебер, Аға халықаралық шебер және Халықаралық хат-хабар шахмат гроссмейстері атақтарын тағайындайды, бұл атақтар FIDE-нің классикалық шахмат бойынша берілетін ұқсас атақтарымен тең. ICCF Әлемдік хат-хабар шахмат чемпионаттарын да өткізеді. Осы турнирлер ұзаққа созылуы мүмкін болғандықтан, олар бірімен-бірі тоғысуы мүмкін: мысалы, 2005 жылдың ақпан айында Жооп ван Оостером он сегізінші чемпионаттың жеңімпазы деп жарияланды (ол 2003 жылдың маусымында басталған), ал он жетінші чемпионаттың жеңімпазы (2002 жылдың наурызында басталған) әлі анықталмаған еді. 2004 жылға дейін ICCF хат-хабар шахматы тек электрондық пошта және пошта арқылы ойналатын. Осы екі тәсілмен ойынды жүзеге асыру үшін ICCF ICCF сандық нотациясын, кейде Кох нотациясы деп те аталатынды қолдануға рұқсат берді. Алайда, егер ойыншылар өзара келісіммен басқа нотациялық жүйені пайдалануға келіссе, ол да қабылданды. Соңғы жылдары күшті шахмат бағдарламаларының пайда болуы ICCF және АҚШ Шахмат федерациясы сияқты ұйымдар үшін жаңа қиындықтар тудырып, ресми хат-хабар ойындарында мұндай бағдарламаларды қолдануға қатысты кейде даулы шешімдер қабылдануына әкеп соқты. Сонымен қатар, Интернеттің пайда болуы хат-хабар шахматы үшін жаңа мүмкіндіктерді ашты, олардың барлығын ресми органдар ұйымдастырмайды. Бос уақыттық хат-хабар шахматына хат-хабар шахмат серверлері арқылы басталатын ойындар, сондай-ақ жеке кездесіп, өздері ойнайтын адамдар арасындағы ойындар кіреді. Бос уақыттық хат-хабар ойындары ресми рейтингтерге әкелмейді, бірақ кейбір шахмат серверлері ойыншылардың рейтингтерін сол сервердегі нәтижелеріне сүйене отырып есептейді.

Түрлері

Хаттасқан шахмат түрлі формаларға дамыды, ал серверлік хаттасқан шахмат заманауи әлемде ең көп таралған түрге айналды. Ерекше айта кетерлік жайт, ірі хаттасқан шахмат серверлерінің көлемі мен танымалдылығы артып, онлайн блиц шахмат серверлерімен бірдей деңгейге жетті. Шахмат әлемі 21-ші ғасырдың екінші онжылдығында күнделікті шахматтың танымалдылығының өсуімен одан да кеңейді. Бұл өсім жыл сайын мыңдаған жаңа ойыншылардың келуінен байқалады. Күнделікті шахматқа қызығушылықтың артуын 2018 жылдан бері өткізіліп келе жатқан Күнделікті шахмат чемпионаттарына қатысу көрсетіп тұр. Бірінші турнирде 7000-нан астам ойыншы болса, 2023 жылы шараға деген үлкен қызығушылықтың нәтижесінде ұйымдастырушылар қатысушылар санын 35 000-ға дейін шектеуге мәжбүр болды.

Күнделікті шахмат

Күнделікті шахмат – дәстүрлі хат-хабар шахматының интернеттің цифрлық кеңістігіне бейімделуін білдіреді. «Күнделікті шахмат» термині chess.com платформасында ұйымдастырылатын көптеген турнирлердің арқасында кеңінен танымал болды. Ол көбінесе онлайн шахмат пен хат-хабар шахматының үйлесімі ретінде сипатталады. Күнделікті шахматтың динамикалық сипаты онлайн және хат-хабар шахматының маңызды элементтерін қабылдайды. Онлайн шахматқа тән дереу әрекет ету және нақты уақыттағы өзара іс-қимыл дәстүрлі хат-хабар шахматындағы ойлануға толы баяу қарқынмен және кезекпен жасалатын жүрістермен үйлеседі. Бұл үйлесім ойыншыларға бүкіл әлемнен қарсыластармен уақыт шектеулерінің қысымынсыз матчтарда қатысуға мүмкіндік береді, бұл дәстүрлі тақта үстіндегі (OTB) шахматтың маңызды ерекшелігі. Күнделікті шахматтың негізгі түрінде ойыншылар әр жүрісті міндетті түрде 24 сағат ішінде аяқтауы керек, бұл атауынан-ақ көрініп тұр.

Серверлік хат-хабар шахмат

Сәйкес шахмат серверлері көбінесе деректер базасына негізделеді және деректер базасына жүргізілетін қимылдарды жіберу үшін веб-интерфейске ие. Бірақ олар қозғалыстар сервердің деректер базасында тіркелгенін егер растаса, кез келген беру әдісін қолдануға мүмкіндік береді. Серверлердің бағасы әртүрлі. Көптеген ойын-сауық серверлері жылдық төлем моделін қолданады, осы арқылы ойыншылар жыл бойында қалаған турнирлер мен ойындарды ойнай алады. Кейбір серверлер негізгі мүшелікті тегін ұсынады, ал қосымша қызметтер үшін ақы төленеді. Ойын-сауық серверлері сондай-ақ псевдонимдерді пайдалануға рұқсат береді және әрбір бағаланған ойыннан кейін ойыншының рейтингін жиі жаңартатын нақты уақыт рейтингі жүйесіне ие. Ойын-сауық серверлерінде онлайн ойындар базасы, әлеуметтік және шахматты жетілдіру форумдары, командалар және ойыншылардың жеке беттері сияқты көптеген мүмкіндіктер болады. Көбінесе дәстүрлі сәйкес шахмат серверлері турнир сайын ақы алады және нақты есімдерді пайдалануды талап етеді. Мысалы, Американың сәйкес шахмат лигасының қатысушылары псевдонимдердің орнына өздерінің нақты есімдерін қолданады. Шахмат ойнауға мүмкіндік беретін шахмат платформаларының көп бөлігі серверлік сәйкес / күнделікті шахматқа қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Дегенмен, олардың барлығы талдау режиміне ауысуға немесе бастапқы немесе толық ойындардың кітапханасын ұсынуға мүмкіндік бермейді.

Мобильді хат-хабар шахмат

Apple-дің iPhone, Blackberry және Android сияқты смартфондардың пайда болуымен, корреспонденциялық шахматтар осы құрылғылардағы қосымшалар арқылы соңғы кезде танымалдылығын арттырды. Әдетте, құрылғылар сымсыз интернет немесе SMS технологиясын пайдаланып, өз жүргізілімдерін орталық серверге жібереді.

Электрондық пошта арқылы хат алмасу шахмат

Электрондық пошта арқылы ойынды ұйымдастырумен айналысатын ұйымдар бар, мысалы Халықаралық электрондық пошта шахмат клубы (IECC). Электрондық пошта арқылы ойнау электрондық пошта вирустары, қарсыластардың жүргізілген қадамдарды алмағаны туралы шағымдар және осы сияқты кедергілерге байланысты бірте-бірте танымалдылығын жоғалтты, нәтижесінде электрондық пошта арқылы ойнау серверлік хат алмасу шахматымен ығыстырылды, онда шахмат серверіне қол жеткізу көбінесе веб-интерфейс арқылы жүзеге асырылады.

Пошталық (дәстүрлі пошта) хат-хабар шахмат

Пошталық шахматқа арналған ұлттық және аймақтық ұйымдар бар, олар ойыншылар арасындағы жүргізілістерді жіберу үшін дәстүрлі "қағаз поштаны" пайдаланады. ICCF және оған қатысты жергілікті және ұлттық федерациялар көбінесе пошталық турнирлер ұйымдастырады. Пошта арқылы ойнауды ұсынатын ұйымдардың басқа мысалдары – Американың хат арқылы шахмат лигасы (CCLA) және АҚШ Шахмат федерациясы (USCF). Дегенмен, ICCF және оған қатысты ұйымдардан басқа ұйымдар FIDE тарапынан бекітілмейді. Халықаралық хат арқылы шахмат федерациясы, Американың хат арқылы шахмат лигасы (CCLA) және АҚШ Шахмат федерациясы (USCF) сияқты дәстүрлі пошталық шахмат ұйымдары өздерінің хат арқылы жүргізілетін ойындарына электрондық пошта және/немесе серверлік опцияларды қосты. Ең ерте құжатталған пошталық шахмат ойындарының бірі – 1804 жылы Гаагада голланд армиясының подполковнигі Ф.В. фон Мовильонның Бредадағы бір офицермен ойнаған ойыны. Пошталық хат арқылы шахматтың орнын көбінесе электрондық пошта және серверлік хат арқылы шахмат алмастырды. Бұдан әрі, шахматты талдау үшін компьютерлерді қолдану кеңінен таралды.

Уақытты басқару

Бұрын пошта арқылы жіберілген хаттардағы ойындар бірнеше ай, тіпті жылдарға созылуы мүмкін еді. Халықаралық хат-хабар шахмат федерациясының ойындарының қалыпты уақыт лимиті әр 10 жүріс үшін 30-60 күн (поштамен жіберілген шахмат ойындарының жеткізілу уақытын есептемегенде). Серверлік хат-хабар шахматтарында көптеген ойындар күніне бір жүріс немесе бірнеше күн сайын бір жүріспен ойналады. Ең танымал нұсқалар:

Күніне бір жүріс. Күнделікті шахматтың ең көп таралған түрі. Бұл, бірінші ойыншы жүріс жасағанда, оның қарсыласының уақыт санауы басталады дегенді білдіреді. Оларға жауап беру үшін дәл 24 сағат уақыт беріледі. Кешігу – жеңіліс. Практикада, бұл көбінесе күніне кемінде 2 жүріс жасауды білдіреді. Мысалы, егер біреу тек кешке жүріс жасауға шешім қабылдаса, қарсылас дереу жауап беруі мүмкін. Содан кейін, келесі күні сол уақытта жүріс жасауға тырысса, кешігіп, уақытынан айырылып қалуы мүмкін. Сондықтан, жалпы тәжірибе – барлық ағымдағы ойындарда таңертең және кешке жүріс жасау. Әр 3 күнде бір жүріс. Екінші ең танымал нұсқа. Бұл, уақыт ресурстары шектеулі адамдар үшін оңтайлы уақыт. Уақыттан айырылмау үшін, кез келген уақытта күніне бір рет барлық жүрістерді жасау жеткілікті. Сонымен қатар, ойындар екі күнде бір рет те ойнатылуы мүмкін. Әр 7 күнде бір жүріс. Ойындардың өте ұзаққа созылуына байланысты бұл көп таралмаған. Әр 14 күнде бір жүріс. Бұл көптеген сайттар ұсынатын ең ұзақ тәуліктік уақыт бақылауы. Уақыт резерві бар нұсқалар да кездеседі. Бұл, ойыншының бірнеше қосымша күні бар екенін білдіреді, және негізгі уақытты асырған жағдайда, олар осы қосымша күндерді пайдалана алады. Тағы бір формула, мысалы, белгілі бір мөлшердегі жүрістер үшін бірнеше он күн. Қосымша көмек ретінде шахмат порталдары хабарламаларды электрондық пошта немесе қолданба арқылы (смартфондар үшін) орнатуға мүмкіндік береді. Мұндай жағдайларда, ойыншыларға белгілі бір сағат ішінде берілген ойында уақыт лимитін асырып түсетіндігі туралы хабар беріледі.

Хат арқылы шахматтың мұрасы

Шахмат – алтыншы ғасырдың соңына дейін тарихы бар ойын. Сондықтан, корреспонденциялық шахматтың мүмкіндігінше көп ерекшеліктерін күнделікті шахматқа көшіруге күш салынып келеді: қағаз түріндегі ашылу кітаптарын пайдалануға рұқсат ету. Ірі платформалар электрондық ашылу кітапханаларын пайдалануға да мүмкіндік береді, тіпті ойналған партияны талдау кезінде қолжетімді ашылу ағаштарын ұсынады. Жалпы, тек адамдардың ойнаған партияларын қарауға рұқсат етіледі. Шахматтық бағдарламалардың ойнаған партиялары бар кітапханаларға тыйым салынады. Толық вариацияларды ұсыну мүмкіндігін енгізу. 20-шы ғасырда жіберілген хаттардың санын қысқарту үшін ойыншылар кейде өз қозғалысымен қатар шартты вариацияларды да жіберген. Олар қарсыластың белгілі бір жауабына жауап ретінде келесі қозғалысын ұсынған. Қазіргі күнделікті шахмат қолданбалары толық вариацияларды енгізуге мүмкіндік береді. Олар қарсыласқа көрінбейді. Бірақ, егер қарсылас енгізілген шартты вариациядан қозғалыс жасаса, қолданба автоматты түрде келесі қозғалысты жібереді. Шахматтық қозғалтқыштарды пайдалануға тыйым салынады.

Хат арқылы шахмат ойнайтын ойыншылар

Қазіргі таңда ең мықты хат-хабар ойыншылары мамандар болса да, бірнеше белгілі ойыншылар шахмат карьерасында бұрын пошта арқылы ойын ойнаған. + Дүниежүзілік OTB чемпионы, OTB Грандмастер, OTB Халықаралық шебері, OTB FIDE шебері, Әлемдік хат-хабар чемпионы Ольга Рубцова (әйелдер чемпионы), Альберич О’Келли де Галвей; Виачеслав Рагозин, Ханс Берлинер; Яков Эстрин; С. Ж. С. Пурди; Михаил Уманский; Ивар Берн, Герт Ян Тиммерман, Хат-хабар Грандмастері Ульф Андерсон; Игорь Бондаревский; Айварс Гіпслис; Курт Хансен; Джонни Гектор; Янис Клованс; Джонатан Пенроуз; Олита Раузе; Лотар Шмид; Дункан Саттлс; Рафаэль Лейтяо, Янос Балог; Олаф Барда; Жан Эберт; Ричард Полачек; Николай Папенин; Роман Читилек; Бела Тот, Мартин Крюзер; Питер Гертель; Ауво Куяла; Дуфек Jiří; Хат-хабар Халықаралық шебері Александр Толуш.

Эстондық, кейде әлем чемпионы болмаған ең күшті ойыншы деп саналатын Поль Керес көптеген хат-хабар шахмат ойындарында ойнаған. OTB әлем чемпиондары Александр Алекхин мен Макс Эуэ де ойнаған. Ульф Андерссон ICCF және FIDE екеуінде де өте жоғары рейтингтерге ие болды, 2002 жылдың маусымына дейін FIDE топ-100 қатарында болды және ICCF-де тұрақты түрде екінші орынды иеленді. Андрей Соколов – жақында электрондық пошта арқылы шахмат ойнай бастаған тағы бір OTB Грандмастері. Әлемдік хат-хабар чемпионы Ханс Берлинер де OTB Халықаралық шебері болған. 1999 жылы Гарри Каспаров MSN Gaming Zone ұйымдастырған «Kasparov versus the World» шахмат ойынын Интернет арқылы ойнады. «Әлемдік команда» құрамына 75-тен астам елден келген 50 000-нан астам адам кірді, олар көпшілік дауыс беру арқылы қозғалыстарды шешті. Ойын төрт айға созылды, Каспаров 62-ші қадамында «g7» ойнап, 28 қадамда мәжбүрлі мат жариялады. 22 қазанда «Әлемдік команда» сайлаушылары отставкаға шықты. Ойыннан кейін Каспаров: «Бұл шахмат тарихындағы ең ұлы ойын. Оның идеяларының саны, күрделілігі және шахматқа қосқан үлесі оны ең маңызды ойынға айналдырады» деді.