Эдит Эванс: Англияның көрнекті актрисасы

Кіріспе

Ағылшын актрисасы (1888–1976)

Эдит Мэри Эванс (8 ақпан 1888 – 14 қазан 1976) – ағылшын актрисасы. Ол көбінесе сахнадағы жұмысымен танымал болды, бірақ мансабының басында және соңында фильмдерде де ойнады. 1964 және 1968 жылдар аралығында ол үш рет «Оскар» сыйлығына ұсынылды. Эванстың сахналық мансабы алпыс жылға созылды, осы кезеңде ол Шекспир, Конгрев, Голдсмит, Шеридан және Уайльдтың классикалық пьесаларында, сондай-ақ Бернард Шоу, Энид Багнольд, Кристофер Фрай және Ноэль Ковард сияқты заманауи драматургтердің туындыларында 100-ден астам рөл ойнады. Шоудың екі пьесасында ол төңкерілген рөлдер жасады: «Алма бағасы» (1929) пьесасындағы Оринтия және «Миллионер аялы» (1940) пьесасындағы Эпифания. Сонымен қатар, ол «Heartbreak House» (1921) және «Метусалахқа оралу» (1923) пьесаларының британдық тұңғыш көрсетілімінде ойнады. Эванс жоғары мәртебелі әйелдерді сомдауымен кеңінен танылды, оның ең әйгілі рөлдері – «Асық болудың маңызы» пьесасындағы Леди Бракнелл және Том Джонстың 1963 жылғы фильміндегі Мисс Уэстерн. Леди Бракнелл рөлін орындағанда, оның айтқан «А сөмке» деген сөзі Оскар Уайльдтың пьесасымен астасып кетті. Керісінше, ол «Кейінгі Кристофер Бин» (1933) фильмінде зорлық-зомбылыққа ұшыраған қызметшіні, «Шыбырлаушылар» (1967) фильмінде шаршаған, кедей қарт әйелді және – оның ең танымал рөлдерінің бірі – «Ромео мен Джульетта» пьесасындағы медбике рөлін сомдады, ол 1926 және 1961 жылдар аралығында төрт қойылымда ойнады.

Алғашқы жылдар

Эванс Лондонның Пимлико ауданында, Бас пошта кеңсесінің кіші қызметкері Эдвард Эванс пен оның әйелі Кэролайн Эллен Фостердің қызы ретінде дүниеге келді. Оның бір бауыры болды, ол төрт жасында қайтыс болды. 1903 жылы 15 жасында шляпник ретінде оқуға түсуге дейін Пимликодағы Сент-Михаил Англия шіркеуі мектебінде білім алды. Кейін ол қолөнердің бай және әдемі материалдарын жақсы көретінін, бірақ екі бірдей шляпа тіге алмайтынын айтты. Содан кейін Поэл оны «Тройл мен Крессида» пьесасында Крессида рөліне Лондонда, ал кейіннен Авондағы Стратфордта бекітті. «The Manchester Guardian» газетінің сыншысы оның дикциясын жеткіліксіз деп тапты, бірақ әйтсе де жақсы бағалады: «Эдит Эванс ханым, Крессида үшін толыққанды тартымдылыққа ие болмаса да, қызықты ойнады». Эванстың Вест-Эндтегі тұңғыш дебюті 1913 жылы Джордж Мурдың «Элизабет Купер» пьесасында болды. Пьесаға көңіл аз болды, бірақ Эванс мақтауға ие болды: «Кыздың өте шағын рөлінде Эдит Эванс ханым түстен кейін сәттілікке жетті. Ол өзінің аз ғана минуттарында біздің танымал «жұлдыздардың» көптеген жетекші рөлдерінде көрсете алмайтын нәрсені көрсетті». 1914 жылдың қаңтарында ол кәсіби Шекспир сахнасындағы дебютін «Гамлет» пьесасында Гертруда рөлінде жасады. 1914 жылы Мурдың ұсынысымен Эванс Соходағы «Роялти» театрымен бір жылдық келісімшартқа отырды. Ол комедияларда кейіпкерлік рөлдерді ойнады, Глэдис Купер және Линн Фонтанн сияқты актерлердің құрамына кірді. Келесі он жыл ішінде ол өзінің шеберлігін түрлі рөлдерде шыңдады. Содан кейін ол 1917 жылы «Шығыс – шығыс» фильмінде түсті, бірақ одан кейін отыз жылдан астам уақыт бойы киноға түспеді. 1918 жылы ол Эллен Терри труппасымен Шекспир пьесаларын гастрольде көрсетті, жас Ноэль Ковардпен бірге жеңіл комедияда ойнады («Полли өтісімен», 1921) және бес жаңа Шавиан рөлін ойнады: «Жүрек сыны» пьесасындағы Леди Утерворд (1921) және «Мәтүсалаға қайту» пьесасындағы Жылан, Пайғамбар, Ежелгі Әйел және Жыланның рухы (1923). 1922 жылы ол Дж.Т.Гриннің «The Illustrated London News» журналында «жеке жеңіс» деп атаған Альфред Сатроның «Күлкілі ханым» комедиясында ойнады.

Evans was born in Pimlico, London, the daughter of Edward Evans, a junior civil servant in the General Post Office, and his wife, Caroline Ellen née Foster. She had one sibling, a brother who died at the age of four. She was educated at St Michael's Church of England School, Pimlico, before being apprenticed at the age of 15 in 1903 as a milliner. She commented in later years that she loved the rich and beautiful materials of the craft, but could not manage to make two hats alike. Poel then cast her as Cressida in Troilus and Cressida in London and subsequently at Stratford upon Avon. The critic of The Manchester Guardian found her diction inadequate, but otherwise approved: "Miss Edith Evans, who, without quite the invincible charm for Cressida, gave an interesting performance". Evans's West End debut was in George Moore's Elizabeth Cooper in 1913. The play received poor notices, but Evans was praised: "In the very small part of a maid Miss Edith Evans made the success of the afternoon. She put more into her few minutes than most of our approved 'stars' can suggest in leading parts." In January 1914 she made her professional Shakespearian debut as Gertrude in Hamlet. In 1914, at Moore's instigation, Evans was given a year's contract by the Royalty Theatre in Soho. She played character roles in comedies, as a junior member of casts that included Gladys Cooper and Lynn Fontanne. Over the next ten years she polished her craft in a wide range of parts. She then appeared in East is East in 1917, but thereafter made no more films for over thirty years. She toured in Shakespeare with Ellen Terry's company in 1918, appeared in light comedy alongside the young Noël Coward (Polly With a Past, 1921) and played five new Shavian roles, Lady Utterword in Heartbreak House (1921) and the Serpent, the Oracle, the She Ancient and the ghost of the Serpent in Back to Methuselah (1923). In 1922 she made what J. T. Grein in The Illustrated London News called "a personal triumph" in Alfred Sutro's comedy The Laughing Lady.

Жұлдыздық атақ

Осы уақытқа дейін Эванс сыншылар арасында жақсы танымал болды және жиі жоғары бағаланған пікірлер алды. 1924 жылы «Әлем жолындағы» Милламант рөлін орындауымен ол алғаш рет кең жұртшылыққа танылды. Найджел Плейфэйр 1924 жылы Лирик Хаммерсмитте Конгревтің жаңартылған комедиясында оны қатал мінезді және өткір тілді қаһарман ретінде таңдады. Сыншылар әсем сөздерге көшті: «Кештің басты ләззаты – Эдит Эванстың Милламанты, ол бұл рөлде толыққанды «жетілді». Бұл актриса көрерменге ең алдымен Рубенс сияқты күшті өмірлік энергиясымен әсер етеді. Оның сахнаны толтыра алатынын біз бұрыннан білгенбіз. Физикалық жағынан ол Конгревке Пикадилли циркінің гүл сатушысынан гөрі аз ұқсас болуы мүмкін, бірақ оның өнері мен зирыққандығы әйелді өзгертіп, бізге ұлы ханымды, құлықты әйелді, алаяқты және ғашықты бірдей көрсетеді. Оның «шай үстелінің жалғыз патшайымы» болуын талап етуі керемет болды, ал оның «әйелге айналуын» көру – ғажайып». Джеймс Агет былай жазды: «Мәселені айналдырып айтпаймын. Эдит Эванс – қазіргі замандағы ең талантты ағылшын актрисасы». Арнольд Беннетт күнделігінде бұл Милламанттың ол көрген ең ұлы комедиялық ойналысы екенін жазды. Оның әріптестері де осы ойналысқа тәнті болды. Джон Гилгуд еске алады: «Милламант рөлінде ол қаланың назарын өзіне аударды. Бұл бірегей және тамаша ойналыс болды. Ол мұңға батып, қарсылық көрсетіп, қысылып, жібітіп, басын, мойнын және иығын аздап жылдыру арқылы көңіл күйін өзгертіп көрсетті. Порцелиннен жасалған мүсіндей, тыныш және салқын, ол үлкен махаббат сахнасында ешқашан ашпаған желкенін шабуыл немесе қорғану құралы ретінде пайдаланды, кейде оны иығының астынан жоғары көтеріп, кейде жаққа қарай лебіздейтін қозғалыс жасады. Оның сөздері ағып, әдемі тіркестер мен айтылуы кемелдікке жеткен, ол өзінің әдемі сөздерін айтқанда күлімдеп, ерінін шығарып тұрды». 1925–26 маусымда Эванс «Олд Вик» труппасына қосылып, «Венеция саудагерінде» Порцияны, «Антоний мен Клеопатрада» Клеопатраны, «Кейірімшілікте» Катеринаны, «Сізге ұнайды» спектаклінде Розалиндені, «Виндзордың қуанышты әйелдерінде» Пейджді, «Олқы көпте» Беатрис пен «Ромео мен Джульеттада» медбикені ойнады – бұл оның ең атақты рөлдерінің бірі болды. Ол былай деп есіне алды: «Бұл мен үшін өте маңызды маусым болды. Мен 17 фунт салмақтан айырылдым және репетициядан бос күні үйленуге қашып кеттім». 1976 жылы Эванстың мансабына шолу жасаған «Таймс» газеті оның Милламант рөліндегі табысынан кейінгі екі онжылдықтағы талантының кеңдігін көрсетті. Газет оның осы кезеңдегі «нақты сеніммен» ойнаған рөлдерінің ішінде «Тайгер мысықтар» (1924), «Бейкс стратегиясы» (1927), «Шамшықты ханым» (1929) және Шоу үшін жазылған Оринтия рөліндегі «Еффель арбасы» (1929) спектакльдерін атады. Кейін Эванс: «Мен Оринтияны қатты ұнатпаймын», – деп мойындады. Келесі жылы ол «Heartbreak House» спектаклінің Вест-Эндте қайта қойылуында ойнады, бұл жолы Хесионе Хушабье рөлінде.

By this time Evans was well known to the critics, and frequently received excellent notices; with her performance as Millamant in The Way of the World in 1924 she achieved wide public fame for the first time. Nigel Playfair cast her as the strong willed and witty heroine in his revival of Congreve's Restoration comedy at the Lyric Hammersmith, in 1924. The critics resorted to superlatives:
[T]he main pleasure of the evening is due to Miss Edith Evans's Millamant, a part in which she definitely "arrives." This actress imposes herself upon the audience first of all by her Rubens like vitality. We have always known that she can fill the stage. Physically she may have no more affinity with Congreve than a fiower girl of Piccadilly Circus, but she has the art and the wit that transfigure the woman and give us the great lady, the coquette, the rogue, and the lover all in one. It was delicious to hear her demand to be "sole empress of her tea table," but sublime to see her "dwindle into a wife. "|
James Agate wrote, "Let me not mince matters. Miss Edith Evans is the most accomplished of living and practising English actresses." Arnold Bennett noted in his journals that this Millamant was the finest comedy performance he had ever seen. Her colleagues too were struck by the performance. John Gielgud recalled:
It was as Millamant that she took the town by storm. It was a unique and exquisite performance. She purred and challenged, mocked and melted, showing her changing moods by subtly shifting the angles of her head, neck and shoulders. Poised and cool, like a porcelain figure in a vitrine, she used her fan – which she never opened – in the great love scene, as an instrument for attack or defence, now coquettishly pointing it upwards beneath her chin, now resting it languidly against her cheek. Her words flowed on, phrasing and diction balanced in perfect cadences, as she smiled and pouted in delivering her delicious sallies. |

In the 1925–26 season, Evans joined the company of the Old Vic, playing Portia in The Merchant of Venice, Cleopatra in Antony and Cleopatra, Katherina in The Taming of the Shrew, Rosalind in As You Like It, Mistress Page in The Merry Wives of Windsor, Beatrice in Much Ado and Nurse in Romeo and Juliet – one of her most celebrated roles.|group= n The schedule of rehearsals and performances was hectic. She recalled, "It was altogether a momentous season for me. I lost 17lb in weight and on the only free day from rehearsal ran off and got married." Looking back in 1976 at Evans's career The Times observed that the two decades after her success as Millamant showed the range of her talent. The paper counted among her "performances of absolute assurance" in this period those in Tiger Cats (1924), The Beaux' Stratagem (1927), The Lady with a Lamp (1929), and The Apple Cart (1929) in which she played Orinthia, the king's mistress, a role written for her by Shaw. Evans later admitted, "I don't like Orinthia very much." The following year she played in a West End revival of Heartbreak House, this time playing Hesione Hushabye.

Соғыстан кейінгі

Эванс Шекспирдің «Клеопатра» ролін соңғы рет 1946–47 жылдары, елуінші жастарында ойнады. Оның өнер көрсетуі сыншылар арасында екіге бөлінді: пікірлер «азапты апаттан» «көруге қуаныш» дейін ауысты. Кеннет Тайнан: «Леди Бракнелл Александриялық ұсақ дауға қатысқан» деді, ол мұны кейіпкердің «жамандықты ашық мойындауына» көңіл бөлмегендігінің белгісі деп түсіндірді. Ал Аллан Айнсворт 1895 жылы «Маңызды болғандық» пьесасында Алгернон рөлін ойнаған еді. Бұл Айнсворттың соңғы фильмі болды; Эванс келесі үш онжылдықта тағы он сегіз фильмге түсті. Ол қарт уэльстік әйел рөлін сомдады. Театрда Эванс 1948 жылы «Әлем жолына» оралып, Милламант рөлін қатаң леди Уишфортқа алмастырды. Қойылымға аралас пікірлер айтылды, Эванстың Уишфорты – «Елизавета патшайымның күлкілі карикатурасы сияқты» болғанмен, көптеген адамдардың назарына ілікті, бірақ актерлік құрамның қалғанын көлеңкелеп тастады. Сол жылдың қарашасында ол Чеховтың «Шершін бағында» Раньевская рөлімен сирек кездесетін рөлге ие болды. Оның өнер көрсетуі пікірлерді екіге бөлді: «The Observer» журналында Айвор Браун «әлемдік театрдың ең жоғары деңгейіндегі шынайы генийдің салтанатты әсері» туралы жазды, бірақ «The Times» газетіндегі анонимді сыншы ол «кейіпкерден сәл құпиялы, толыққанды бөлінбеген» деп ойлады. Келесі он жылда Эванс тек алты сахналық қойылымда ойнады, себебі ол ұзақ уақыт Вест-Энд спектакльдерінде ойнады. 1949 жылдың наурызынан 1950 жылдың қарашасына дейін ол Лондон мен Нью-Йоркте Дафна Лавроланың «Леди Питтс» рөлінде ойнады. «Хеймаркетте» ол екі жылдан астам уақыт бойы көрсетілген «Waters of the Moon» спектаклінде Хелен Ланкастер рөлін ойнады. 1954 жылдың сәуір айында ол «The Dark Is Light Enough» спектаклінде графша Розмарин Остенбург рөліне кірді, ал «Хеймаркетте» 1956 жылдың сәуірінен 1957 жылдың қарашасына дейін «The Chalk Garden» спектаклінде миссис Сент-Моэм рөлін ойнады. 1961 жылы Стратфорд маусымында Эванс Ричард III-те королева Маргарет рөлін ойнады және «Ромео мен Джульеттада» медбике рөлінде соңғы рет пайда болды. 1963 жылдың қарашасында Король театрында Роберт Болттың «Жай Джек» пьесасында Вайолет рөлін ойнады. 1964 жылы Ұлттық театрдың қойылымында ол Джудит Блис рөліне қайта оралды. Оның 1960 жылдардың бірінші жартысындағы фильмдері: «Том Джонс» (1963), «Шершін бағы» және «Жас Кассиди» (екеуі де 1964 жылы түсірілген). Брайан Форбс, Эдит Эванстың «Шыбырлақтар» және «Слипер мен роза» фильмдерін түсірген, оның өмірбаянын «Недтің қызы» деп жазды, ол алғаш рет 1977 жылы жарық көрді. Эванс 1976 жылдың 14 қазанында 88 жасында Кранбруктағы үйінде қайтыс болды. Эванс Уолтер Сикерт Шекспирдің «Шикірейді бауырмалдыққа үйрету» пьесасындағы Катарине рөлінде салған. Көп жылдар бойы Корольдік сот театрында Эванстың мүсінді басы қойылып тұрды. 1977 жылы Генри Глинтенкамп салған портреті оның мүлкі ретінде сатылды.

Evans played Shakespeare's Cleopatra for the last time in 1946–47, in her late fifties. Her performance divided the critics: opinions varied from "an agonising disaster" to "a joy to watch". Kenneth Tynan said, "Lady Bracknell has been involved in a low Alexandrian scandal". which he took to mean that she could not contemplate the character's "explicit admission of evil". and Allan Aynesworth, who had created the role of Algernon in The Importance of Being Earnest in 1895. This was Aynesworth's last film; Evans went on to make eighteen more over the next three decades. She played an elderly Welsh woman,

In the theatre, Evans returned to The Way of the World in 1948, exchanging the role of Millamant for that of the formidable old Lady Wishfort. The production received mixed notices, and Evans's Wishfort – "like a preposterous caricature of Queen Elizabeth" – though much admired, overshadowed the rest of the cast. In November of the same year she made one of her rare appearances in Chekhov, as Ranevskaya in The Cherry Orchard. Her performance divided opinion: in The Observer Ivor Brown wrote of "the glorious impact of an authentic genius at the highest level of world theatre", but the anonymous reviewer in The Times thought that she "remains, a little mysteriously, outside of the character". Over the next ten years Evans played in only six stage productions because she appeared in long running West End plays. From March 1949 to November 1950 she appeared as Lady Pitts in Daphne Laureola in London and then New York. At the Haymarket she played Helen Lancaster in Waters of the Moon, which ran for more than two years. In April 1954 she played Countess Rosmarin Ostenburg in The Dark Is Light Enough, and at the Haymarket she was Mrs St Maugham in The Chalk Garden from April 1956 to November 1957. In the 1961 Stratford season Evans played Queen Margaret in Richard III and appeared for the last time as the Nurse in Romeo and Juliet. At the Queen's Theatre in November 1963, she played Violet in Gentle Jack by Robert Bolt. In 1964 in a production for the National Theatre, she returned to the role of Judith Bliss in Hay Fever, heading a cast that in Coward's words "could play the Albanian telephone directory". Her films from the first half of the 1960s were Tom Jones (1963), The Chalk Garden and Young Cassidy (both made in 1964). Bryan Forbes, who had directed Edith Evans in The Whisperers and The Slipper and the Rose, wrote her biography Ned's Girl, first published in 1977. Evans died at her home in Cranbrook, Kent, on 14 October 1976 at the age of 88. Evans was painted by Walter Sickert as Katharina in Shakespeare's The Taming of the Shrew. For many years a sculpted head of Evans was on display at the Royal Court Theatre. In 1977 a portrait by Henry Glintenkamp was sold as part of her estate.

Соңғы демалатын жері және ескерткіші

Эванстың күлі Лондонның Ковент-Гардендегі Сент-Пол соборында сақталған. 1997 жылы Лондонның Эбери көшесі, 109-үйдің қабырғасына естелік тақта орнатылды.

Басқа кино актерлік сыйлықтары

Эдит Эванс 1959 жылы "The Nun's Story" фильмі үшін Ұлттық шолу кеңесі (NBR) тарапынан ең үздік қосалқы актриса деп аталды. NBR оны 1964 жылы "Черевянный сад" үшін де ең үздік қосалқы актриса, ал 1967 жылы "Шикіреңкелер" үшін ең үздік актриса деп таныды. "Шыбырлақтар" фильміндегі рөлі оған Британ кино академиясы, Голливуд шетелдік баспасөз қауымдастығы және Нью-Йорк кино сыншылары шеңберінен де наградалар әкелді.