The Prime of Miss Jean Brodie (novel)

Кіріспе

Мюриэл Спарк романы

"Мисс Жан Бродидің гүлденген шағы" – Мюриэл Спарк ең көп танылған туындысы. Алғаш рет ол "The New Yorker" журналында жарияланды, ал 1961 жылы "Macmillan" баспасында кітап ретінде жарық көрді. Мисс Жан Броди кейіпкері Спаркқа халықаралық даңқ әкеліп, оны қазіргі шотланд әдебиетінің алдың қатарына қойды. 2005 жылы "Time" журналы осы романды 1923 жылдан бергі ағылшын тіліндегі 100 үздік романның бірі деп таңдады. 1998 жылы "Modern Library" баспасы "Мисс Жан Бродидің гүлденген шағы" романын 20 ғасырдың ағылшын тіліндегі 100 үздік романының тізімінде 76-шы орынға қойды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

1930 жылдары Эдинбургте алты 10 жасар қызға, Сэнди, Роза, Мэри, Дженни, Моника және Юниске, өздерін "өзінің ең жақсы кезінде" деп сипаттайтын мисс Жан Бродиді ұстаздыққа тағайындады. Мисс Броди, олар латын тіліндегі educere етістігінің түпнұсқа мағынасында білім алуды шешті, "бастырып шығу" деп, студенттеріне өзінің жеке махаббат өмірі мен саяхаттары туралы сабақ береді, өнер тарихын, классикалық зерттеулерді және фашизмді насихаттайды. Оның басшылығымен Броди өзінің шәкірттерінің ішіндегі ең таңдаулы топ деп атаған алты қыз мектептің қалған бөлігінен ерекшеленіп шығады. Алайда, романның әдеттегі бір флеш-форверде олардың бірі кейін Бродиге сатқындық жасайтынын, оның оқытушылық мансабын бұзатынын, бірақ ол қайсысын ешқашан білмейтынын білеміз. Жас мектепте олар ән мұғалімі, қысқа бойлы Гордон Лоутермен және өнер шебері, әсем, бір қарулы соғыс ардагері, алты баласы бар католик отбасындағы Тедди Ллойдпен кездеседі. Осы екі мұғалім Мисс Бродимен махаббат үшбұрышын құрады, екеуі де оны жақсы көреді, бірақ ол тек Мистер Ллойдты ғана жақсы көреді. Алайда, Мисс Броди ешқашан Ллойдқа деген махаббатын ашық көрсетпейді, тек бір рет Мониканың куәлігімен онымен өбесе алады. Мектепте екі апта бойы болмаған кезде, Мисс Броди мырза Лоутермен қарым-қатынасқа кіріседі. Осы екі жылдың бірінде Джени "Лейт суының жанында өзін қуанышпен ашық көрсететін ер адаммен кездеседі". Полицияның бұл оқиғаға қатысты тергеуі Сэндиді өзін Броди мен Лоутерге қатысты айыптау дәлелдемелерін іздейтін ойдан шығарылған полиция құрамының мүшесі ретінде елестетуге мәжбүр етеді. Қыздар аға мектепке (шамамен 12 жаста) көтерілгеннен кейін, бірақ қазір таралғаннан кейін, олар Бродди жиынтығы ретінде өздерінің жеке басын ұстайды. Бродье әпкелері мектептен кейін де балаларымен байланыста болып, оларды үйіне шақырады. Осы уақыт ішінде директор Мисс Маккей оларды бөлгісі келіп, олардан алынған ақпаратты Бродиді жұмыстан шығару үшін жеткілікті себепке айналдыруға тырысады. М. Маккей бір емес бірнеше рет Бродьеге "өнерлі" мектепте жұмыс іздеуді ұсынған; Бродье "жалған" мектеп деп атаған мектепке барудан бас тартты. Мектепте тағы екі мұғалім, Керр әпкелері, Лоутер мырзаның үй шаруасын жартылай атқара бастағанда, Мисс Броди олардың міндеттерін атқаруға тырысады. Ол оны сәнді тағамдармен тояды. Қазір 13 жастағы қыздар екі-екіден Мисс Бродиге мистер Лоутердің үйіне барады, онда Мисс Броди мистер Лоутердің қатысуымен мистер Ллойд туралы жиі сұрайды. Осы кезде Ллойд мырза Розадан және кейде басқа қыздардан портрет ретінде тұруыңызды сұрайды. Ол сурет салған әр бет ақырында Мисс Бродиге ұқсайды, өйткені оның қыздары оған егжей-тегжейлі есеп береді, ол қатты қуанады. Бір күні Сэнди Ллойд мырзаға келіп, онымен құшақтасады. Броддилер тобы 16 жасқа толғанда, мисс Бродди қыздарын сынап, қайсысына сенім артуға болатынын біледі, ақыр соңында Сэндиді өзінің сенімді адамы ретінде таңдайды. Мисс Броди Розаның, Бродидің ең әдемісі ретінде, оның орнына Ллойд мырзамен қарым-қатынас жасауы керек деген оймен мазаланған. Ол Лоутер мырзаны елемеуге кіріседі, ол содан кейін ғылым мұғалімі Локхарт мырзаға үйленеді. Тағы бір оқушы Джойс Эмили қысқаша суретке кіріп, Бродидің жиынтығына қосылуға тырысады. Мисс Броди оны жеке қанаты астына алады, оны Испаниядағы азаматтық соғыста ұлтшылдар жағында соғысу үшін қашуға шақырады, ол тек поездге шабуыл жасағанда апатта қаза табады. Броддидің алғашқы тобы, қазір 17 жаста және мектептің соңғы жылында, әрқайсысы өз жолын бастайды. Мэри мен Дженни емтихан тапсырудан бұрын кетеді, Мэри - терезені басып шығаратын, ал Дженни актерлік мансабын жалғастырады. Юнис медбике, Моника ғалым болады. Розаға әдемі күйеу тауып береді. Психологияға қызығушылық танытатын Сэнди Ллойд мырзаның өсектеген махаббатына, суретшінің ақыл-ойына және дініне қызығады. Санди мен Роуз Ллойд мырзаның суреттерінің модельдері, Санди мисс Броуди Роуздың Ллойдпен жыныстық қатынасқа түсетініне үміттенетінін біледі. Алайда Роза өзіне жасалған жоспарды білмейді, сондықтан Санди, қазір 18 және Ллойд мырзамен бірге үйінде, әйелі мен балалары демалыс кезінде, жаз бойы бес апта бойы онымен дәл осындай қарым-қатынаста болады. Уақыт өте келе, Сэндидің жігітке деген қызығушылығы азаяды, ал Жан Бродиді әлі де жақсы көретін ақыл-ойына деген қызығушылығы артады. Ақырында Сэнди оны тастап кетеді, католик дінін қабылдап, монах болады. Алайда, ол бұған дейін Маккей мырзамен ...

In 1930s Edinburgh, six 10 year old girls, Sandy, Rose, Mary, Jenny, Monica, and Eunice, are assigned Miss Jean Brodie, who describes herself as being "in [her] prime," as their teacher. Miss Brodie, determined that they shall receive an education in the original sense of the Latin verb educere, "to lead out", gives her students lessons about her personal love life and travels, promoting art history, classical studies, and fascism. Under her mentorship, these six girls whom Brodie singles out as the elite group among her students—known as the "Brodie set"—begin to stand out from the rest of the school. However, in one of the novel's typical flash forwards we learn that one of them later will betray Brodie, ruining her teaching career, but that she never will learn which one. In the Junior School, they meet the singing teacher, the short Mr Gordon Lowther, and the art master, the handsome, one armed war veteran Mr Teddy Lloyd, a married Catholic with six children. These two teachers form a love triangle with Miss Brodie, each loving her, but she loves only Mr Lloyd. However, Miss Brodie never overtly acts on her love for Mr Lloyd except once to exchange a kiss with him, witnessed by Monica. During a two week absence from school, Miss Brodie embarks on an affair with Mr Lowther on the grounds that a bachelor makes a more respectable paramour: She has renounced Mr Lloyd as he is married. At one point during these two years in the Junior School, Jenny is "accosted by a man joyfully exposing himself beside the Water of Leith." The police investigation of the exposure leads Sandy to imagine herself as part of a fictional police force seeking incriminating evidence in respect of Brodie and Mr Lowther. Once the girls are promoted to the Senior School (around age 12) but now dispersed, they hold on to their identity as the Brodie set. Miss Brodie keeps in touch with them after school hours by inviting them to her home as she did when they were her pupils. All the while, the headmistress Miss Mackay tries to break them up and compile information gleaned from them into sufficient cause for Brodie's dismissal. Miss Mackay has more than once suggested to Miss Brodie that she should seek employment at a 'progressive' school; Miss Brodie declines to move to what she describes as a 'crank' school. When two other teachers at the school, the Kerr sisters, take part time employment as Mr Lowther's housekeepers, Miss Brodie tries to take over their duties. She sets about fattening him with extravagant cooking. The girls, now aged 13, visit Miss Brodie in pairs at Mr Lowther's house, where Miss Brodie frequently asks about Mr Lloyd in Mr Lowther's presence. At this point, Mr Lloyd asks Rose and occasionally the other girls to pose for him as portrait subjects. Each face he paints ultimately resembles Miss Brodie, as her girls report to her in detail, and she is thrilled. One day when Sandy is visiting Mr Lloyd, he kisses her. Before the Brodie set turns 16, Miss Brodie tests her girls to discover which of them she can trust, ultimately settling on Sandy as her confidante. Miss Brodie is obsessed with the notion that Rose, as the most beautiful of the Brodie set, should have an affair with Mr Lloyd in her place. She begins to neglect Mr Lowther, who then marries Miss Lockhart, the science teacher. Another student, Joyce Emily, steps briefly into the picture, trying unsuccessfully to join the Brodie set. Miss Brodie takes her under her wing separately, encouraging her to run away to fight in the Spanish Civil War on the Nationalist side, which she does, only to be killed in an accident when the train she is travelling in is attacked. The original Brodie set, now aged 17 and in their final year of school, begin to go their separate ways. Mary and Jenny leave before taking their exams, Mary to become a typist and Jenny to pursue a career in acting. Eunice becomes a nurse and Monica a scientist. Rose lands a handsome husband. Sandy, with a keen interest in psychology, is fascinated by Mr Lloyd's stubborn love, his painter's mind, and his religion. Sandy and Rose model for Mr Lloyd's paintings, Sandy knowing that Miss Brodie expects Rose to become sexually involved with Lloyd. Rose, however, is oblivious to the plan crafted for her, and so it is Sandy, now 18 and alone with Mr Lloyd in his house while his wife and children are on holiday, who has exactly such an affair with him for five weeks during the summer. Over time, Sandy's interest in the man wanes while her interest in the mind that still loves Jean Brodie grows. In the end, Sandy leaves him, adopts his Catholic religion, and becomes a nun. Beforehand, however, she meets with Miss Mackay and blatantly confesses to wanting to bring a stop to Miss Brodie. She suggests that the headmistress could accuse Brodie of encouraging fascism, and this tactic succeeds. Not until her dying moment a year after the end of World War II is Miss Brodie able to imagine that it was Sandy who betrayed her. After her death, Sandy, now called Sister Helena of the Transfiguration and author of The Transfiguration of the Commonplace, maintains that "it's only possible to betray where loyalty is due." One day, an enquiring young man visits Sandy at the convent because of her strange book on psychology. He enquires about the main influences of her school years, asking her: "Were they literary or political or personal? Was it Calvinism?" Sandy answers him by saying: "There was a Miss Jean Brodie in her prime."

Құрылымы

Spark адамның кемшіліктеріне қарамастан, терең әрі шынайы мінездемелер жасайды. Хал Хагер романға берген түсініктемесінде Сэнди мен Мисс Броди туралы былай деп жазады: "Осы екі кейіпкердің, әсіресе Жан Бродидің күрделілігі адам өмірінің өзінің күрделілігін шағылыстырады. Жан Броди қыздарының өмірін кеңейтуге, өздері мен әлем туралы білулерін арттыруға және ойлау, сезіну және өмір сүрудің шектеулі, консервативті жолдарынан арылуға шынайы ниеттенді". Сыншы Джеймс Вуд атап өткендей, "Мисс Бродиді тек қана афоризмдер жинағына дейін кеміту арқылы Спарк бізді Бродидің шәкірттеріне айналдырады. Роман бойында біз Мисс Бродимен бірге мектептен ешқашан үйге қайтпаймыз, жалғыз қалмаймыз. Оның ішінде қанағатсыздық, тіпті үмітсіздік сезімі бар екенін болжаймыз, бірақ автор оның ішкі әлеміне жол бермейді. Броди өзінің шарықталу шағы туралы көп айтады, бірақ біз оны көрімейміз, сондықтан күдік туады, мүмкін, шарықталу шағы туралы көп айту – өзінің сол шақта емес екенінің белгісі".

Әңгіменің өмірбаяндық негізі

Мисс Жан Броди кейіпкері, ішінара, Джеймс Гиллеспидің қыздар мектебінде Спаркқа екі жыл бойы сабақ берген Кристина Кейге негізделген. Спарк кейін ол туралы былай деп жазды: "Біздің санамызды таң қалдырып, Кристина Кейді есте қалдырған нәрсе – оның сыныбындағы барлық оқиғаның жеке драма мен поэзияға толы болуы еді". Спарк қатаң пресвитериандық Эдинбург қаласында өсті, ал Франконың қолдаушыларының көпшілігі католик болды. Кристина Кей оған ғашық болған музыка мұғалімі емес, қайтыс болған анасына күтім жасады. Ол жас Мюриэл Спаркты жазушы болуға ынталандырды. Спарк, Санди сияқты, католик дініне ауысты.

Бейімделулер

Роман сахнаға, киноға және теледидарға бейімделген. 1966 жылы Лондондағы алғашқы сахналық қойылымда Ванесса Редгрейв пен Оливия Хасси ойнады. Редгрейв 1968 жылы Бродвейдегі қойылымға қатысудан бас тартты, онда кейіннен Тони сыйлығын жеңіп алған Зои Колдуэлл ойнады. Редгрейв фильмдегі рөлден де бас тартты. 1969 жылы "Мисс Жан Бродидің гүлденген шағы" фильмі шықты. Басты рөлде Мэгги Смит ойнады және ол осы рөлі үшін "Оскар" сыйлығын "Ең үздік әйел актер" номинациясы бойынша жеңіп алды. 1978 жылы Шотландия теледидары жеті бөлімді "Мисс Жан Бродидің гүлденген шағы" сериалын жасады. Басты рөлде Джеральдин Макьюэн ойнады. Автор оның орындауын жоғары бағалады.

Сыни қабылдау

2019 жылдың 5 қарашасында «Мисс Жан Бродидің гүлденген шағы» романы BBC News-тің ең ықпалды 100 романның тізіміне қосылды.